Nhiều phụ huynh khi thấy trẻ thừa cân hoặc rối loạn tiêu hóa thường tự ý cắt giảm lượng carbohydrate trong khẩu phần của con. Tuy nhiên, việc hạn chế tinh bột không đúng cách dễ khiến trẻ bị táo bón kéo dài do giảm mạnh lượng chất xơ nạp vào mỗi ngày.

Các bằng chứng khoa học hiện tại gồm nghiên cứu quan sát và thử nghiệm can thiệp cho thấy, nguyên nhân cốt lõi gây táo bón ở trẻ là do thiếu hụt chất xơ tổng thể, đặc biệt là chất xơ không hòa tan, chứ chưa có bằng chứng khẳng định việc kiêng carb làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột [2, 5].

Cơ chế: Thiếu chất xơ gây táo bón ở trẻ như thế nào?

Chất xơ đóng vai trò giữ nước và tạo khối lượng cho khuôn phân, kích thích nhu động ruột tống phân ra ngoài đều đặn. Khi khẩu phần ăn thiếu chất xơ, phân trở nên khô cứng, lưu lại lâu trong đại tràng và khiến việc đi tiêu trở nên đau đớn.

Nghiên cứu lâm sàng cho thấy trẻ bị táo bón mạn tính có lượng tiêu thụ chất xơ không hòa tan thấp hơn rõ rệt so với trẻ bình thường (6,3 g/ngày so với 9,4 g/ngày), trong khi lượng chất xơ hòa tan giữa hai nhóm không có sự khác biệt [1]. Ngoài ra, việc thiếu hụt các phân đoạn chất xơ cụ thể như cellulose và pentose cũng được chứng minh là có mối tương quan nghịch độc lập với tình trạng táo bón mạn tính vô căn ở trẻ em [2].

Nghiên cứu nói gì về lượng chất xơ và nguy cơ táo bón?

Táo bón là vấn đề phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng 7% đến 30% trẻ nhỏ [3]. Các khảo sát dịch tễ học và bệnh chứng ghi nhận trẻ bị táo bón luôn có mức tiêu thụ chất xơ thấp hơn đáng kể so với nhóm trẻ bình thường [3, 7].

Tại Hồng Kông, một nghiên cứu trên 561 trẻ từ 3 đến 5 tuổi ghi nhận tỷ lệ táo bón lên tới 29,6% [4]. Trẻ bị táo bón chỉ đạt mức tiêu thụ chất xơ trung bình bằng 40,7% mức khuyến nghị hàng ngày, thấp hơn mức 47,5% của nhóm đi tiêu bình thường [4].

Tại Brazil, một nghiên cứu bệnh chứng trên 54 trẻ táo bón mạn tính (2-12 tuổi) và 50 trẻ đối chứng cho thấy 83,3% trẻ táo bón ăn không đạt mức khuyến nghị tối thiểu, với nguy cơ mắc táo bón cao gấp 2,6 lần nhóm trẻ ăn đủ xơ [5]. Trẻ táo bón trong nghiên cứu này cũng có xu hướng ăn ít calo, ít chất đạm, chất béo và carbohydrate hơn nhóm đối chứng [5].

Tại Hy Lạp, nghiên cứu đối chứng quy mô lớn trên 291 trẻ táo bón và 1.602 trẻ khỏe mạnh (2-14 tuổi) khẳng định chất xơ là yếu tố dinh dưỡng duy nhất có mối tương quan nghịch độc lập với tình trạng táo bón mạn tính [2]. Trẻ mắc táo bón cũng ghi nhận tỷ lệ biếng ăn cao hơn và thể trạng nhẹ cân hơn [2].

Cắt tinh bột hạt: Cơm gạo có thực sự giúp giảm táo bón?

Nhiều người nghĩ rằng tinh bột từ hạt như gạo luôn cung cấp chất xơ giúp ngăn táo bón, nhưng dữ liệu nghiên cứu thực tế cho thấy kết quả ngược lại.

Một khảo sát quy mô toàn quốc tại Nhật Bản trên 5.309 trẻ từ 5 đến 6 tuổi ghi nhận lượng chất xơ cao giúp giảm nguy cơ táo bón tới 38% (tỷ số chênh hiệu chỉnh 0,62) [6]. Tuy nhiên, tổng lượng carbohydrate cao lại có xu hướng làm tăng nhẹ tỷ lệ táo bón [6]. Đáng chú ý, việc ăn nhiều cơm trắng liên quan độc lập và rõ rệt với việc tăng tỷ lệ táo bón, trong khi tiêu thụ khoai củ, các loại đậu, rau xanh và hoa quả lại giúp giảm tỷ lệ mắc táo bón [6].

Do đó, nếu trẻ kiêng tinh bột nhưng lại cắt luôn các nguồn thực vật giàu xơ như củ, hạt họ đậu thì nguy cơ táo bón sẽ tăng vọt. Ngược lại, ăn quá nhiều cơm trắng tinh chế cũng không phải giải pháp cho tiêu hóa của trẻ [6].

Cần bổ sung bao nhiêu chất xơ mỗi ngày để cải thiện?

Tăng lượng chất xơ trong khẩu phần được xem là bước can thiệp dinh dưỡng đầu tay đối với táo bón ở trẻ [3]. Mức chất xơ cần thiết thường được tính theo công thức độ tuổi cộng thêm 5 gram mỗi ngày [6, 7].

Một can thiệp lâm sàng theo dõi trong 12 tuần trên 422 trẻ táo bón (chia thành hai nhóm: 3-7 tuổi và 8-14 tuổi) cho thấy việc tăng lượng chất xơ giúp 53,8% trẻ cải thiện và 49,1% trẻ khỏi hẳn táo bón [7]. Ngưỡng tiêu thụ chất xơ tối thiểu để chấm dứt tình trạng táo bón là 10 g/ngày đối với nhóm trẻ 3-7 tuổi và 14,5 g/ngày đối với nhóm trẻ 8-14 tuổi [7].

Tuy nhiên, khảo sát thực tế cho thấy trẻ bị táo bón mạn tính khi đến khám thường chỉ nạp chưa đầy 1/4 lượng chất xơ được khuyến nghị [8]. Ngay cả trong các gia đình chú trọng sức khỏe, khoảng một nửa số trẻ vẫn không đạt mức chất xơ tiêu chuẩn nếu không có sự hướng dẫn dinh dưỡng cụ thể và liên tục [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi điều trị táo bón ở trẻ

Hiểu lầm phổ biến nhất là chỉ cần yêu cầu trẻ "ăn nhiều rau hơn" là giải quyết được vấn đề. Thực tế, phụ huynh thường gặp rất nhiều khó khăn để duy trì chế độ ăn giàu chất xơ cho trẻ nếu thiếu kế hoạch thực đơn chi tiết [8].

Hiểu lầm thứ hai là vội vã nhồi nhét thật nhiều chất xơ ngay khi trẻ đang ứ đọng phân nặng. Với trẻ bị táo bón nặng kéo dài, trực tràng thường bị giãn rộng và mất cảm giác tống phân [8]. Việc điều trị khoa học cần tuân thủ đủ ba giai đoạn: làm sạch khối phân tắc nghẽn (vài ngày đến vài tuần), dùng thuốc nhuận tràng duy trì theo chỉ định y tế (nhiều tháng), và cuối cùng mới là chế độ ăn duy trì giàu chất xơ suốt đời [8].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng trẻ táo bón do kiêng carb là do tổn thương hệ vi sinh vật đường ruột. Hiện chưa có bằng chứng trong các trích đoạn đối chứng cho thấy cơ chế này, mà vấn đề trực tiếp đến từ sự sụt giảm khối lượng chất xơ cơ học [5, 8].

Điều nghiên cứu chưa trả lời được

Các tài liệu hiện có chưa đánh giá tác động của chế độ ăn kiêng carbohydrate nghiêm ngặt (như keto hay low-carb có chủ đích) lên hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ. Dữ liệu chỉ phản ánh mối liên hệ giữa khẩu phần carbohydrate tự nhiên và chất xơ thông qua thói quen ăn uống thường ngày [1, 7].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chưa đo lường sự thay đổi của hệ vi sinh vật đường ruột khi trẻ thiếu chất xơ từ các loại tinh bột hạt. Tác động của chất xơ hòa tan lên chứng táo bón chức năng ở trẻ cũng chưa được khẳng định rõ nét như chất xơ không hòa tan [1].

Ai nên thận trọng và cách xử lý thực tế?

Trẻ có tiền sử gia đình bị táo bón cần được theo dõi kỹ lưỡng hơn, vì tỷ lệ mắc bệnh ở nhóm này cao gấp đôi so với trẻ bình thường (14% so với 7%) [4]. Trẻ có thời gian bú mẹ hoàn toàn dưới 3 tháng cũng là nhóm có nguy cơ khởi phát táo bón chức năng sớm trong năm đầu đời [1].

Khi phát hiện trẻ có dấu hiệu táo bón, phụ huynh cần:

  • Không tự ý cắt bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm giàu carbohydrate phức hợp của trẻ; thay vì ăn nhiều cơm trắng tinh chế, nên ưu tiên khoai củ, các loại đậu đỗ, rau củ và trái cây [6].
  • Đảm bảo trẻ 3-7 tuổi đạt mức tối thiểu 10 g chất xơ mỗi ngày và trẻ 8-14 tuổi đạt 14,5 g chất xơ mỗi ngày [7].
  • Khuyến khích trẻ tăng cường vận động thể chất và tạo thói quen đi tiêu đều đặn; dành đủ thời gian chuẩn bị bữa ăn sáng và tối cho trẻ [6].
  • Nếu trẻ có biểu hiện táo bón nặng, són phân ra quần hoặc biếng ăn sụt cân, cần đưa trẻ đi khám bác sĩ để tháo phân tắc nghẽn và dùng thuốc hỗ trợ trước khi thay đổi chế độ ăn [5, 6, 8].

Táo bón khi thay đổi chế độ ăn ở trẻ chủ yếu bắt nguồn từ việc thiếu hụt chất xơ cần thiết. Thay vì áp dụng các chế độ kiêng khem ngặt nghèo, việc cân bằng dinh dưỡng với đầy đủ rau xanh, đậu, khoai củ và hướng dẫn y khoa phù hợp là giải pháp an toàn nhất cho trẻ.