Hạt cỏ cà ri (fenugreek) xuất hiện ngày càng nhiều trong gian bếp cũng như tủ thuốc gia đình dưới dạng bột gia vị, trà thảo mộc hay viên uống bổ sung. Nhiều người truyền tai nhau dùng loại hạt này mỗi ngày để giảm đau bụng kinh, hỗ trợ đường huyết hoặc cân bằng nội tiết, nhưng lại băn khoăn uống bao nhiêu là vừa và liệu dùng nhiều có hại gan, hại dạ dày hay không.
Thực tế, các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy fenugreek đường uống có ngưỡng an toàn khá rộng ở người trưởng thành khỏe mạnh. Trong các thử nghiệm lâm sàng trên người, liều từ 6 g bột hạt mỗi ngày trong ngắn hạn [1] đến 25 g mỗi ngày kéo dài suốt 24 tuần [2] đều được dung nạp tốt và không gây độc tính nghiêm trọng. Tuy nhiên, việc dùng liều cao có thể dẫn đến một số rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy, đầy hơi [2], và đặc biệt thảo dược này tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho sự phát triển của thai nhi [3].
Cơ chế đánh giá ngưỡng an toàn và tác động lên cơ thể
Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, hạt fenugreek cung cấp nhiều hợp chất sinh học tự nhiên như chất xơ hòa tan galactomannans [4], nhóm chất saponin [5], cùng các hoạt chất đặc trưng như 4-hydroxyisoleucine và trigonelline [6]. Cơ thể hấp thu và chuyển hóa các chất này chủ yếu qua hệ tiêu hóa, sau đó gan và thận đóng vai trò lọc, phân giải và đào thải.
Để xác định một thảo dược có gây quá liều hay ngộ độc cơ quan nội tạng hay không, các nhà khoa học sử dụng hai chỉ số quan trọng trong độc chất học. Thứ nhất là liều gây chết trung bình (LD50), tức mức liều một lần có thể làm tử vong một nửa số động vật thí nghiệm [6]. Thứ hai là mức liều không gây tác dụng bất lợi quan sát được (NOAEL) khi dùng lặp lại nhiều ngày liên tục [4]. Bên cạnh đó, các xét nghiệm men gan (như GPT, GOT, ALP) và chỉ số thận (urea, creatinine) trong máu và mô gan sẽ cho biết thảo dược có âm thầm hủy hoại tế bào gan, thận hay gây đột biến gen hay không [7].
Nghiên cứu trên người nói gì về liều dùng và dấu hiệu quá liều?
Trên cơ thể người, hiệu quả và độ an toàn của bột hạt fenugreek đã được kiểm chứng qua nghiên cứu lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên, nhãn mở công bố năm 2016 trên 60 bệnh nhân bị đau bụng kinh nguyên phát [1]. Những người tham gia được chia làm 3 nhóm (mỗi nhóm 20 người) theo dõi trong 3 tháng liên tiếp: nhóm A uống 3 g bột hạt fenugreek (chia 3 viên nang 1 g) hai lần mỗi ngày (tổng cộng 6 g/ngày) từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 3 của chu kỳ kinh nguyệt; nhóm B uống liều fenugreek tương tự kết hợp giác hơi khô dưới rốn 15 phút vào ngày 1 và ngày 3; nhóm C dùng thuốc giảm đau mefenamic acid 500 mg hai lần mỗi ngày [1]. Kết quả cho thấy mức độ đau bụng dưới giảm lần lượt 66,89% ở nhóm A, 66,49% ở nhóm B và 62,88% ở nhóm C [1]. Qua thăm khám lâm sàng và xét nghiệm sinh hóa, nhóm nghiên cứu không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào ở mức liều 6 g/ngày dùng ngắn ngày này [1].
Khi nâng liều dùng lên cao hơn và kéo dài hơn, các dấu hiệu bất lợi tại đường tiêu hóa bắt đầu xuất hiện nhưng ở mức độ nhẹ. Theo một tổng quan khoa học công bố năm 2017 tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng về fenugreek, những người mắc bệnh tiểu đường khi bổ sung liều 25 g/ngày liên tục trong 24 tuần đã gặp một số tác dụng phụ ở đường tiêu hóa là tiêu chảy và đầy hơi quá mức [2]. Điểm tích cực là các triệu chứng tiêu chảy, chướng bụng này tự thuyên giảm sau một vài ngày mà không gây biến chứng nặng [2].
Cũng trong tài liệu tổng quan năm 2017 này, một thử nghiệm mù đơn thực hiện trên 20 nam giới khỏe mạnh sử dụng chiết xuất nước từ fenugreek đã ghi nhận một vài biểu hiện nhẹ khi dùng thảo dược [2]. Cụ thể, người dùng có thể xuất hiện cảm giác đói và chóng mặt [2]. Đây cũng là những dấu hiệu thực tế giúp người dùng nhận biết cơ thể đang phản ứng với chiết xuất thảo dược để điều chỉnh liều lượng kịp thời.
Bằng chứng tiền lâm sàng về độ an toàn với gan và thận
Một trong những nỗi lo lớn nhất khi dùng thảo dược dài ngày là nguy cơ nhiễm độc gan và suy giảm chức năng thận. Vấn đề này đã được làm sáng tỏ qua hàng loạt nghiên cứu độc tính cấp tính và bán mạn tính trên động vật.
Nghiên cứu công bố năm 1999 đã đánh giá toàn diện bột hạt fenugreek đã khử đắng (DFG) trên chuột nhắt trắng và chuột cống trắng ở cả hai giới [7]. Trong thử nghiệm cấp tính, việc cho chuột nhắt uống tới liều tối đa 2 g/kg thể trọng và chuột cống tới 5 g/kg thể trọng không gây ra bất kỳ dấu hiệu ngộ độc hay tử vong nào [7]. Ở thử nghiệm bán mạn tính kéo dài 90 ngày, chuột cống cai sữa được ăn chế độ chứa 0%, 1%, 5% và 10% bột fenugreek khử đắng [7]. Khi mổ khám nghiệm và xét nghiệm máu cũng như mô gan, các nhà khoa học nhận thấy trọng lượng và cấu trúc mô học của các cơ quan nội tạng hoàn toàn bình thường [7]. Đặc biệt, các chỉ số men gan gồm GPT, GOT, ALP và các chỉ số sinh hóa máu như protein, cholesterol, urea và creatinine đều không có sự thay đổi đáng kể nào so với nhóm đối chứng ở mọi mức liều [7].
Cùng hướng kết quả này, một nghiên cứu năm 2015 trên mô hình chuột mắc tiểu đường tuýp 2 đã kiểm tra độc tính cấp tính bằng cách cho động vật uống một liều duy nhất chiết xuất hạt fenugreek lên tới 8 g/kg thể trọng [8]. Kết quả theo dõi và xét nghiệm máu cho thấy các chỉ số sinh hóa đánh giá chức năng gan và thận không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với phạm vi bình thường của nhóm đối chứng dùng nước cất [8]. Toàn bộ động vật đều khỏe mạnh, không có dấu hiệu ngộ độc và không có trường hợp nào tử vong ở mức liều rất cao này [8].
Đối với các dạng chiết xuất chuẩn hóa hiện đại, độ an toàn trên gan, thận và huyết học tiếp tục được khẳng định. Nghiên cứu năm 2016 đánh giá chiết xuất hạt fenugreek chuẩn hóa dựa trên galactomannans trọng lượng phân tử thấp (LMWGAL-TF) trên chuột cống Sprague-Dawley theo hướng dẫn của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) [4]. Ở thử nghiệm cấp tính (5 con mỗi giới mỗi nhóm), liều 2000 mg/kg không gây tử vong, xác định mức LD50 đường uống lớn hơn 2000 mg/kg [4]. Ở thử nghiệm lặp lại 90 ngày (15 con mỗi giới) với các liều 250, 500 và 1000 mg/kg/ngày kèm 28 ngày theo dõi phục hồi, chiết xuất không gây ảnh hưởng xấu đến trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn, huyết học, sinh hóa lâm sàng hay mô bệnh học [4]. Mức liều an toàn không gây hại (NOAEL) đạt 1000 mg/kg/ngày và không gây đột biến gen trong xét nghiệm Ames [4].
Tương tự, nghiên cứu năm 2018 khảo sát chiết xuất hạt fenugreek giàu saponin (FenuSMART) trên chuột cống Wistar với liều cấp tính 2500 mg/kg trong 14 ngày và liều bán mạn tính 250, 500, 1000 mg/kg/ngày trong 90 ngày [5]. Kết quả kiểm tra mắt, phân tích nước tiểu, huyết học, sinh hóa lâm sàng và giải phẫu bệnh lý nội tạng đều tương đương nhóm chứng, xác lập mức NOAEL ở ngưỡng cao nhất được thử nghiệm là 1000 mg/kg/ngày và không gây đột biến trên các chủng vi khuẩn Salmonella typhimurium [5]. Một chiết xuất chuẩn hóa khác dựa trên 4-hydroxyisoleucine và trigonelline (IDM01) được công bố năm 2017 trên chuột Sprague-Dawley cũng cho thấy LD50 đường uống vượt quá 2000 mg/kg, không gây đột biến gen hay sai lệch nhiễm sắc thể, nhưng có ngưỡng NOAEL trong 90 ngày thấp hơn một chút, dừng ở mức 500 mg/kg thể trọng [6].
Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Tổng hợp các dữ liệu trên cho thấy chiết xuất và bột hạt fenugreek khi dùng qua đường uống có độ an toàn cao đối với gan và thận trong điều kiện thí nghiệm tiêu chuẩn [7]. Tổng quan năm 2017 cũng ghi nhận chiết xuất giàu furostanolic saponins (trên 60%) có LD50 trên 5000 mg/kg, hay việc bổ sung 100 mg/kg/ngày trong nước uống suốt 3 tháng không gây dấu hiệu độc tính cấp hay mạn tính đáng ngại [2].
Tuy nhiên, giới hạn lớn hiện nay là phần lớn các phép đo độc tính chuyên sâu (giải phẫu mô gan, liều gây chết, thử nghiệm 90 ngày) đều được thực hiện trên loài gặm nhấm (chuột nhắt, chuột cống) [4]. Trên người, các thử nghiệm lâm sàng thường có cỡ mẫu nhỏ (như 20 đến 60 người) [1] hoặc thời gian theo dõi dừng ở mốc vài ngày đến 24 tuần [2].
Một hiểu lầm phổ biến của người tiêu dùng là đánh đồng mọi dạng chế phẩm fenugreek đều an toàn như nhau ở mọi đường dùng. Tổng quan năm 2017 chỉ rõ ngưỡng gây độc thay đổi rất mạnh tùy theo cách chiết xuất và đường đưa vào cơ thể [2]. Chẳng hạn, chiết xuất nước từ lá fenugreek khi dùng đường uống có LD50 lên tới 10 g/kg, nhưng nếu tiêm màng bụng (i.p.) thì LD50 giảm xuống chỉ còn 1,9 g/kg [2]. Tương tự, chiết xuất glycoside có LD50 đường uống là 7 g/kg nhưng đường tiêm màng bụng là 0,65 g/kg; chiết xuất cồn của hạt có liều gây chết đường tiêm màng bụng trên 1 g/kg và chiết xuất nước của hạt là gần 4000 mg/kg [2]. Ngoài ra, dù nhiều nghiên cứu báo cáo không có tính gây đột biến [4], tổng quan năm 2017 lưu ý vẫn có tác giả từng mô tả tiềm năng gây đột biến hoặc tác dụng kháng sinh sản của loài cây này [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng fenugreek?
Nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng hàng đầu, thậm chí nên tránh tự ý dùng fenugreek liều dược liệu là phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang mong con. Tổng quan năm 2017 cảnh báo thảo dược này đã được báo cáo về tác dụng chống khả năng sinh sản (anti-fertility), gây sẩy thai (abortifacient) và gây độc cho sự phát triển của bào thai [2].
Cảnh báo này được chứng minh trực tiếp trong một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2010 đánh giá độc tính phát triển của chiết xuất nước đông khô từ hạt fenugreek (LAE-FS) trên chuột nhắt cái mang thai [3]. Khi cho chuột mẹ uống chiết xuất này suốt thai kỳ ở mức liều 500 và 1000 mg/kg/ngày, bản thân chuột mẹ không có triệu chứng ngộ độc rõ ràng hay tử vong [3]. Thế nhưng, bào thai lại chịu hậu quả nặng nề: tăng tỷ lệ thai chết lưu, giảm số lượng con trong ổ đẻ, giảm trọng lượng cơ thể thai nhi và gia tăng tỷ lệ dị tật hình thái bên ngoài [3]. Nhóm nghiên cứu kết luận chiết xuất hạt fenugreek có thể gây hại cho khả năng sinh sản và tiềm ẩn nguy cơ gây quái thai [3].
Bên cạnh phụ nữ mang thai, những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc người dễ bị hạ đường huyết cũng cần lưu ý. Các biểu hiện như cảm giác đói cồn cào, chóng mặt [2] hay tiêu chảy, đầy hơi [2] là những tín hiệu cần theo dõi sát trong những ngày đầu sử dụng. Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung.
Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn
Trong đời sống hằng ngày, việc sử dụng một lượng nhỏ hạt fenugreek làm gia vị nấu ăn nhìn chung rất an toàn. Nếu sử dụng với mục đích hỗ trợ sức khỏe, người trưởng thành có thể tham khảo cách dùng dạng bột hạt đóng viên nang với liều 3 g mỗi lần, ngày uống 2 lần (tổng 6 g/ngày) trong ngắn hạn (ví dụ 3 ngày đầu chu kỳ kinh nguyệt) như phác đồ đã được kiểm chứng lâm sàng [1].
Với những trường hợp cần dùng liều cao hơn (như mức 25 g hạt/ngày trong nghiên cứu trên người tiểu đường) [2], không nên tăng liều đột ngột ngay từ đầu. Hãy lắng nghe phản ứng của đường ruột; nếu thấy đầy hơi hoặc tiêu chảy nhẹ, tình trạng này thường sẽ dịu đi sau vài ngày khi cơ thể thích nghi [2]. Tuy nhiên, nếu xuất hiện chóng mặt, đói bất thường [2] hoặc rối loạn tiêu hóa kéo dài không dứt, người dùng nên ngưng hoặc giảm liều.
Khi chọn mua các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa chiết xuất fenugreek cô đặc, hãy ưu tiên các sản phẩm có công bố tiêu chuẩn hóa rõ ràng (chẳng hạn chuẩn hóa hàm lượng galactomannans, saponins hay 4-hydroxyisoleucine) đã qua kiểm định độc tính [4]. Tuyệt đối chỉ sử dụng fenugreek qua đường ăn uống thông thường, kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng và uống đủ nước.
Tóm lại, hạt fenugreek là thảo dược có biên độ an toàn đường uống khá rộng, không cho thấy độc tính gây hại gan, thận trong các thử nghiệm tiền lâm sàng và lâm sàng hiện có. Dù vậy, việc lạm dụng liều cao vẫn có thể gây đầy hơi, tiêu chảy, chóng mặt và đặc biệt nguy hiểm cho thai kỳ. Hiểu đúng liều lượng, dùng đúng đối tượng và hỏi ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền là chìa khóa để tận dụng lợi ích của thảo dược này một cách an toàn nhất.