Bước qua tuổi trung niên, nhiều người bắt đầu nhận thấy mắt mờ dần, nhìn chữ bị nhòe hoặc biến dạng. Không ít gia đình tìm mua rau bina (cải bó xôi) hay các loại viên uống bổ mắt với hy vọng giữ gìn thị lực tuổi già. Liệu thói quen ăn rau bina mỗi ngày có thực sự giúp bảo vệ đôi mắt khỏi nguy cơ mù lòa?
Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở khoa học. Rau bina thuộc nhóm rau lá xanh đậm chứa hàm lượng cao lutein và zeaxanthin [1]. Khi đi vào cơ thể qua đường ăn uống, các dưỡng chất này làm tăng nồng độ trong máu, từ đó tích lũy vào võng mạc để tăng mật độ sắc tố điểm vàng [2]. Lớp sắc tố này đóng vai trò như tấm lá chắn lọc ánh sáng xanh và chống oxy hóa, giúp giảm nguy cơ khởi phát cũng như làm chậm tiến triển bệnh thoái hóa hoàng điểm tuổi già [2].
Điểm vàng là gì và vì sao rau bina bảo vệ được mắt?
Trong cấu trúc mắt người, vùng trung tâm của võng mạc được gọi là hoàng điểm (hay điểm vàng), bao quanh và chứa hố trung tâm [3]. Đây là khu vực kiểm soát độ sắc nét của thị giác [3]. Khi tuổi tác cao lên, các tế bào cảm thụ ánh sáng tại vùng này có thể bị suy giảm chức năng hoặc chết đi, gây ra bệnh thoái hóa hoàng điểm tuổi già [2]. Đây là quá trình tổn thương không thể đảo ngược và là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa ở người cao tuổi [4]. Sự suy giảm thị lực này còn làm tăng đáng kể nguy cơ té ngã và chấn thương ở người già [2].
Vùng hoàng điểm của võng mạc có màu vàng đặc trưng là nhờ sự hiện diện của lớp sắc tố điểm vàng [4]. Lớp sắc tố này được cấu tạo từ hai hợp chất carotenoid nhóm xanthophyll lấy từ thức ăn là lutein và zeaxanthin, cùng với hợp chất thứ ba là meso-zeaxanthin (được cho là hình thành từ lutein hoặc zeaxanthin ngay tại võng mạc) [4]. Nồng độ lutein và zeaxanthin tích lũy tại điểm vàng và thủy tinh thể cao hơn nhiều so với nồng độ của chúng trong huyết tương hay các mô khác của cơ thể [5].
Lớp sắc tố điểm vàng bảo vệ mắt qua hai cơ chế chính. Thứ nhất, chúng hoạt động như một bộ lọc tự nhiên hấp thụ ánh sáng xanh trước khi tia sáng đi tới gây hại cho lớp tế bào cảm thụ ánh sáng nằm bên dưới [2], [4]. Thứ hai, khi mắt tiếp xúc với ánh sáng hoặc tia cực tím, các phản ứng nhạy sáng có thể sinh ra các gốc oxy hóa tự do gây độc cho tế bào; lutein và zeaxanthin sẽ dập tắt các gốc tự do này và giảm viêm [4], [5], [3]. Cơ thể không tự tổng hợp được lutein và zeaxanthin mà phải lấy từ thực phẩm, trong đó rau lá xanh đậm như cải xoăn và rau bina là nguồn cung cấp dồi dào nhất [1].
Các nghiên cứu trên người ghi nhận kết quả gì?
Mối liên hệ giữa chế độ ăn giàu lutein, zeaxanthin từ rau bina và bệnh lý mắt đã được khảo sát qua nhiều thiết kế nghiên cứu khác nhau. Một tổng quan xuất bản năm 2000 cho biết, các nghiên cứu quan sát ghi nhận việc tiêu thụ dồi dào lutein và zeaxanthin từ thực phẩm giàu xanthophyll như rau bina, bông cải xanh và trứng có liên quan đến việc giảm tới 40% nguy cơ thoái hóa hoàng điểm tuổi già và giảm tới 20% nguy cơ đục thủy tinh thể [5].
Để kiểm tra mối liên hệ trong máu, một nghiên cứu công bố năm 2003 đã khảo sát 380 nam giới và phụ nữ từ 66 đến 75 tuổi tại Sheffield, Vương quốc Anh [6]. Các nhà khoa học lấy mẫu máu lúc đói để đo nồng độ lutein và zeaxanthin trong huyết tương, đồng thời phân loại mức độ thoái hóa hoàng điểm sớm và muộn [6]. Kết quả sau khi điều chỉnh theo tuổi và các yếu tố nguy cơ khác cho thấy, nhóm có nồng độ zeaxanthin trong máu nằm ở phần ba thấp nhất có nguy cơ mắc thoái hóa hoàng điểm cao gấp 2,0 lần so với nhóm ở phần ba cao nhất [6]. Những người có nồng độ lutein thấp nhất hoặc tổng lutein cộng zeaxanthin thấp nhất cũng có xu hướng tăng nguy cơ mắc bệnh (tỷ số chênh lần lượt là 1,7 và 1,9), nhưng sự khác biệt này chưa đạt ý nghĩa thống kê [6].
Về bổ sung liều cụ thể, dữ liệu từ một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đa trung tâm quy mô lớn trên người trưởng thành (được trích dẫn trong báo cáo năm 2020) chỉ ra rằng việc bổ sung 10 mg lutein và 2 mg zeaxanthin mỗi ngày giúp giảm đáng kể nguy cơ thoái hóa hoàng điểm tuổi già [3]. Cùng báo cáo này dẫn lại kết luận từ một phân tích gộp cho thấy lượng tiêu thụ lutein và zeaxanthin không làm giảm nguy cơ thoái hóa hoàng điểm giai đoạn sớm, nhưng việc tiêu thụ cao cả hai dưỡng chất này có thể bảo vệ mắt khỏi thoái hóa hoàng điểm giai đoạn muộn [3].
Bên cạnh rau xanh, trứng cũng là nguồn cung cấp dưỡng chất này. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2014 đã theo dõi 100 tình nguyện viên khỏe mạnh chia làm 5 nhóm trong 90 ngày [7]. Các nhóm lần lượt ăn thêm mỗi ngày 1 quả trứng thường, 1 thức uống làm từ lòng đỏ trứng giàu lutein, 1 quả trứng làm giàu lutein, 1 quả trứng làm giàu zeaxanthin, hoặc giữ nguyên chế độ ăn (nhóm đối chứng) [7]. Sau 90 ngày, nồng độ lutein trong huyết thanh ở nhóm ăn trứng giàu lutein và uống nước lòng đỏ trứng tăng mạnh lần lượt 76% và 77%, tương đương việc dùng viên bổ sung 5 mg mỗi ngày [7]. Nhóm ăn trứng giàu zeaxanthin tăng nồng độ chất này trong máu tới 430% [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu không ghi nhận sự thay đổi nào về mật độ quang học của sắc tố điểm vàng ở tất cả các nhóm sau 90 ngày [7].
Tại các phòng khám mắt, việc khuyên dùng rau bina đã trở nên phổ biến. Một khảo sát năm 2009 gửi phiếu hỏi tới 300 chuyên gia khúc xạ nhãn khoa tại bang Wisconsin (Mỹ) và thu về 127 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 42,3%) [8]. Kết quả cho thấy phần lớn chuyên gia cảm thấy có đủ thông tin và đã khuyến nghị bệnh nhân có nguy cơ hoặc đang mắc thoái hóa hoàng điểm sử dụng rau bina, các thực phẩm giàu lutein và zeaxanthin khác, kèm theo viên bổ sung lutein, zeaxanthin, kẽm hoặc vitamin tổng hợp [8].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng khoa học
Các dữ liệu hiện có khẳng định việc ăn thực phẩm giàu lutein và zeaxanthin hoặc dùng viên uống đều giúp tăng nồng độ các chất này trong máu và tăng mật độ sắc tố điểm vàng ở động vật linh trưởng cũng như con người [2], [4]. Phân tích từ hai nghiên cứu dịch tễ học theo dõi dọc quy mô lớn tại Mỹ cũng ủng hộ việc tăng cường tiêu thụ lutein và zeaxanthin có tính sinh khả dụng cao để giảm nguy cơ thoái hóa hoàng điểm [3].
Tuy vậy, giới khoa học vẫn chỉ ra nhiều khoảng trống cần lưu ý. Tổng quan năm 2003 nhấn mạnh rằng dù bằng chứng dịch tễ học rất phong phú, mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa việc tăng tiêu thụ lutein, zeaxanthin và khả năng ngăn chặn sự khởi phát thoái hóa hoàng điểm vẫn chưa được chứng minh đầy đủ bằng thực nghiệm [4]. Nguyên nhân gây đục thủy tinh thể và thoái hóa hoàng điểm rất phức tạp, bao gồm cả yếu tố di truyền và môi trường chứ không riêng chế độ ăn [5].
Hơn nữa, tổng quan năm 2009 cho biết rất ít nghiên cứu đánh giá trực tiếp tác động của lutein và zeaxanthin từ thức ăn lên chức năng võng mạc cũng như khả năng bảo tồn thị lực lâu dài [2]. Thử nghiệm ăn trứng trong 90 ngày dù làm tăng vọt nồng độ chất trong máu nhưng chưa làm thay đổi mật độ sắc tố tại điểm vàng [7]. Cho đến năm 2020, mức tiêu thụ tham chiếu hàng ngày (DRI) chính thức cho lutein và zeaxanthin vẫn chưa được thiết lập [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi bổ mắt bằng rau bina
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng ăn nhiều rau bina có thể chữa khỏi bệnh thoái hóa hoàng điểm đã mắc. Thực tế, thoái hóa hoàng điểm tuổi già là quá trình tổn thương không thể đảo ngược [4]. Dưỡng chất từ rau bina chỉ đóng vai trò hỗ trợ giảm nguy cơ phát triển bệnh hoặc làm chậm sự tiến triển sang giai đoạn muộn, không thể phục hồi các tế bào cảm thụ ánh sáng đã chết [2], [3].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần ăn bổ sung trong vài tuần là mắt sẽ sáng khỏe ngay. Thử nghiệm lâm sàng năm 2014 đã chứng minh việc nạp dưỡng chất trong 90 ngày liên tục mới chỉ làm tăng nồng độ trong máu chứ chưa kịp làm tăng mật độ sắc tố điểm vàng tại võng mạc [7]. Việc tích lũy sắc tố bảo vệ mắt đòi hỏi thói quen ăn uống duy trì bền bỉ nhiều tháng, nhiều năm.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng mọi bó rau bina đều có lượng dưỡng chất như nhau. Một bài tổng quan năm 2015 chỉ ra rằng hàm lượng carotenoid trong các loại rau lá xanh như cải xoăn, rau bina và bông cải xanh biến đổi rất lớn tùy thuộc vào giống cây, độ trưởng thành khi thu hoạch, khí hậu, mùa vụ, phương pháp canh tác cũng như cách bảo quản và chế biến sau thu hoạch [1].
Ai nên thận trọng khi tăng cường rau bina và viên bổ sung?
Rau bina là thực phẩm tự nhiên an toàn trong bữa ăn hàng ngày, nhưng không vì thế mà ăn vô tội vạ hoặc tự ý dùng liều cao thực phẩm chức năng. Do cơ quan y tế chưa thiết lập mức tiêu thụ tham chiếu chuẩn cho lutein và zeaxanthin, đồng thời các nhà khoa học vẫn đang nghiên cứu để xác định liều lượng hiệu quả chính xác nhằm trì hoãn bệnh, người dân không nên tự ý uống các loại viên bổ sung liều cao khi chưa có chỉ định [2], [3].
Những người đang có triệu chứng giảm thị lực, nhìn mờ cần đến bác sĩ chuyên khoa mắt để khám và chẩn đoán nguyên nhân, tuyệt đối không dùng rau bina hay viên bổ mắt để thay thế phác đồ điều trị y khoa. Ngoài ra, người cao tuổi có bệnh nền mạn tính hoặc đang phải uống thuốc điều trị hàng ngày cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi đột ngột chế độ ăn (như ăn lượng lớn rau xanh đậm mỗi ngày) hoặc trước khi dùng thêm các viên uống chứa lutein, zeaxanthin, kẽm và vitamin tổng hợp [8].
Áp dụng thực tế vào bữa ăn gia đình Việt
Hướng dẫn chế độ ăn uống của Mỹ năm 2015 khuyến nghị người dân tăng cường ăn rau, đặc biệt là nhóm rau màu xanh đậm vì đây là nguồn giàu lutein và zeaxanthin, trong bối cảnh mức tiêu thụ rau thực tế ở mọi lứa tuổi đều đang thấp hơn khuyến nghị [3]. Để bảo vệ mắt, các gia đình nên đưa rau bina, cải xoăn hoặc bông cải xanh vào thực đơn thường xuyên [5], [1].
Người nội trợ có thể kết hợp đa dạng rau bina với các thực phẩm giàu xanthophyll khác như trứng gà [5]. Một nghiên cứu đoàn hệ dựa trên quần thể gần đây ghi nhận những người trưởng thành ăn từ 2 đến 4 quả trứng mỗi tuần có lợi thế về lượng dưỡng chất tiếp nhận so với người ăn ít hơn [3]. Lutein và zeaxanthin trong lòng đỏ trứng cũng được chứng minh có khả năng đi vào máu rất hiệu quả [7].
Khi chọn mua và chế biến, do hàm lượng dưỡng chất trong rau phụ thuộc vào độ tươi và quá trình bảo quản, chế biến sau thu hoạch, người dùng nên chọn rau bina tươi, không dập úa và nấu vừa chín tới [1]. Với người đã có nguy cơ cao mắc thoái hóa hoàng điểm, có thể tham khảo ý kiến bác sĩ mắt về việc kết hợp ăn rau bina với công thức bổ sung tiêu chuẩn (như mức 10 mg lutein và 2 mg zeaxanthin mỗi ngày từng được thử nghiệm thành công) [8], [3].
Tóm lại, hoạt chất lutein và zeaxanthin trong rau bina là nguyên liệu thiết yếu tạo nên lớp sắc tố điểm vàng, giúp lọc ánh sáng xanh và chống oxy hóa cho võng mạc [2], [4]. Duy trì bữa ăn đa dạng có rau bina, bông cải xanh và trứng là giải pháp tự nhiên, an toàn giúp người cao tuổi giảm nguy cơ thoái hóa hoàng điểm sang giai đoạn muộn [5], [3]. Tuy nhiên, dinh dưỡng chỉ đóng vai trò dự phòng hỗ trợ, người cao tuổi vẫn cần khám mắt định kỳ để bảo vệ thị lực toàn diện.
