Sau sinh, nỗi lo thiếu sữa nuôi con khiến nhiều bà mẹ tìm đến các loại thảo dược lợi sữa truyền miệng trên mạng. Trong đó, trà và viên uống cỏ cà ri (fenugreek) được quảng cáo rầm rộ như giải pháp kích sữa nhanh chóng chỉ sau vài ngày.
Vậy cỏ cà ri có thực sự giúp tăng tiết sữa? Các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy cỏ cà ri có khả năng hỗ trợ tăng lượng sữa ở một số phụ nữ, đặc biệt khi dùng dưới dạng trà hoặc nước sắc [1]. Tuy nhiên, hiệu quả lâm sàng vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất giữa các nghiên cứu và thảo dược này cũng đi kèm tỷ lệ tác dụng phụ khá cao [2].
Nỗi lo thiếu sữa và xu hướng tìm đến cỏ cà ri
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu đời nhờ những lợi ích sức khỏe rõ rệt cho cả mẹ và bé [3]. Trẻ bú mẹ giảm được nguy cơ nhiễm trùng hô hấp và tiêu hóa trong năm đầu đời, đồng thời giảm nguy cơ béo phì và tiểu đường tuýp 2 khi trưởng thành [3]. Với người mẹ, cho con bú giúp hạn chế nguy cơ ung thư buồng trứng và tiểu đường tuýp 2 [3].
Dù vậy, tại nhiều quốc gia phát triển ở Bắc Mỹ và châu Âu, chưa đến 40% bà mẹ duy trì cho con bú sau 6 tháng [4]. Khoảng 35% phụ nữ đang cho con bú cảm thấy lượng sữa của mình không đủ cho con phát triển, dẫn đến việc ngừng cho bú sớm [4]. Ngoài ra, cơn đau của mẹ, bệnh tật, áp lực khi quay lại làm việc hoặc căng thẳng tâm lý cũng ảnh hưởng lớn đến khả năng tiết sữa [5].
Trước nỗi lo đó, nhiều bà mẹ tự tìm kiếm giải pháp từ thảo dược. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2017 cho thấy 86% phụ nữ biết đến cỏ cà ri và 46% đã sử dụng thảo dược này để lợi sữa [2]. Gần một nửa (48%) số phụ nữ tìm hiểu thông tin về cỏ cà ri qua Internet, hoặc nghe theo lời khuyên từ bạn bè, người thân [2]. Một khảo sát định tính năm 2015 trên 20 bà mẹ dùng thảo dược lợi sữa cũng ghi nhận cả 20 người đều chọn cỏ cà ri dạng đơn chất hoặc kết hợp [6]. Trong đó, 9 người tự cảm thấy thiếu sữa, 8 người được nhân viên y tế chẩn đoán thiếu sữa, 2 người dùng bổ sung dù không thiếu sữa và 1 người dùng theo truyền thống [6].
Cỏ cà ri kích thích tuyến sữa bằng cách nào?
Cỏ cà ri (tên khoa học Trigonella arabica Delile) thuộc họ Đậu, là cây thân thảo hàng năm có hạt thường dùng làm gia vị và thuốc dân gian tại Ấn Độ, Trung Quốc và Trung Đông [7]. Các báo cáo truyền miệng về việc dùng cỏ cà ri giúp tăng sữa đã xuất hiện từ những năm 1940, dù cơ chế chính xác ở người vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn [7].
Một giả thuyết phổ biến cho rằng cỏ cà ri kích thích tiết mồ hôi; vì tuyến vú bản chất là tuyến mồ hôi biến đổi, thảo dược này có thể kích thích tuyến vú tăng tiết sữa [7]. Các ghi nhận truyền miệng trên khoảng 1.200 phụ nữ cho con bú cho thấy lượng sữa tăng lên trong vòng 24 đến 72 giờ sau khi dùng [7].
Ở cấp độ sinh học phân tử, một nghiên cứu trên 43 cá thể chuột mẹ công bố năm 2020 đã làm rõ hơn cơ chế này [4]. Chuột mẹ nuôi đàn con lớn (12 con) được bổ sung cỏ cà ri có mức biểu hiện gen liên quan đến tổng hợp chất dinh dưỡng đa lượng, chuyển hóa năng lượng và thụ thể IGF-1 tại tuyến vú tăng gấp 2 đến 3 lần so với nhóm đối chứng, chủ yếu vào ngày thứ 12 của kỳ tiết sữa [4]. Đồng thời, biểu hiện hormone oxytocin ở tuyến yên và nồng độ insulin trong huyết tương của chuột mẹ cũng tăng đáng kể (+77,1%) [4]. Kết quả này gợi ý cỏ cà ri giúp kéo dài thời gian đạt đỉnh tiết sữa thông qua điều hòa trục hormone insulin/GH/IGF-1 và thúc đẩy phản xạ tống sữa nhờ kích hoạt tiết oxytocin [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?
Bằng chứng về tác dụng của cỏ cà ri được ghi nhận qua cả thử nghiệm trên động vật lẫn các phân tích gộp trên người, với kết quả có sự khác biệt tùy điều kiện.
Năm 2019, một nghiên cứu trên mô hình chuột thử thách tiết sữa đã đánh giá liều bổ sung cỏ cà ri 1 g/kg/ngày [3]. Khi chuột mẹ ăn chế độ đủ đạm (20% protein) nhưng phải nuôi đàn con đông (12 con), cỏ cà ri giúp tăng 16% sản lượng sữa và tăng 11% tốc độ tăng trưởng của chuột con mà không gây hại đến chuyển hóa của mẹ và con [3]. Tuy nhiên, ở nhóm chuột mẹ bị hạn chế đạm (chỉ ăn 8% protein) nuôi 8 con, cỏ cà ri không mang lại tác dụng [3]. Điều này cho thấy cỏ cà ri có tác dụng lợi sữa khi cơ thể người mẹ không gặp rào cản sinh lý hoặc thiếu hụt dinh dưỡng nền tảng [3].
Trên người, một phân tích gộp mạng lưới (network meta-analysis) công bố năm 2018 đã tổng hợp 5 nghiên cứu với 122 sản phụ dùng cỏ cà ri [8]. Phân tích trên 4 nghiên cứu cho thấy việc tiêu thụ cỏ cà ri làm tăng đáng kể lượng sữa mẹ so với giả dược (mức chênh lệch trung bình 11,11; khoảng tin cậy 95%: 6,77 đến 15,46) [8]. Khi so sánh cặp với nhóm giả dược, nhóm chứng và nhóm tham chiếu, cỏ cà ri thể hiện hiệu quả lợi sữa rõ rệt với mức chênh lệch trung bình có trọng số (WMD) là 17,79 [8]. Tuy vậy, nghiên cứu này cũng chỉ ra hiệu quả kích sữa của cỏ cà ri thấp hơn đáng kể so với lá húng chanh (Coleus amboinicus Lour) và quả chà là [8].
Ngược lại, một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2022 lại không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm số thành công khi cho con bú (BFS) trước và sau can thiệp ở nhóm dùng cỏ cà ri dạng giọt lỏng [1]. Bài báo năm 2022 này cũng dẫn lại nghiên cứu của Reeder và cộng sự dùng cỏ cà ri dạng viên nang, trong đó không thấy sự khác biệt đáng kể về thể tích sữa giữa nhóm dùng cỏ cà ri và nhóm dùng giả dược [1].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Trong thực tế sử dụng, khảo sát năm 2017 ghi nhận có 54% phụ nữ dùng cỏ cà ri cảm thấy lượng sữa tăng lên và đánh giá đây là thảo dược hiệu quả nhất [2]. Nhiều bà mẹ ưu tiên dùng thảo dược hơn các thuốc lợi sữa kê đơn vì lo ngại tác dụng phụ của thuốc tây [2].
Tuy nhiên, giới chuyên môn vẫn đánh giá bằng chứng về cỏ cà ri còn nhiều hạn chế. Tổng quan tài liệu năm 2012 (tra cứu dữ liệu trên PubMed từ 1966 đến tháng 6/2012 và EMBASE từ 1973 đến tháng 6/2012) kết luận rằng các thử nghiệm về cỏ cà ri còn nhỏ lẻ, kết quả pha trộn và thiếu dữ liệu chuẩn xác về độ an toàn cũng như hiệu quả [5]. Tương tự, tổng quan hệ thống Cochrane của Foong và cộng sự được trích dẫn trong nghiên cứu năm 2022 cũng nhận định: do bằng chứng cực kỳ hạn chế và độ tin cậy rất thấp, chưa thể chắc chắn liệu các chất lợi sữa đường uống có tác dụng lên cân nặng trẻ sơ sinh và thể tích sữa ở những bà mẹ sinh con đủ tháng, khỏe mạnh hay không [1]. Sự không đồng nhất lớn giữa các nghiên cứu, cách đo lường thiếu chính xác và báo cáo chưa đầy đủ khiến giới khoa học chưa thể xác định mức độ tác dụng thực sự [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ cà ri kích sữa
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi cỏ cà ri như giải pháp thay thế cho việc ăn uống và cho bú đúng cách. Thực nghiệm năm 2019 chỉ rõ cỏ cà ri hoàn toàn không có tác dụng khi chế độ ăn bị thiếu hụt protein [3]. Do đó, nếu mẹ ăn kiêng khem quá mức, thảo dược khó có thể phát huy tác dụng.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng uống cỏ cà ri dưới dạng nào cũng giống nhau. Phân tích năm 2022 chỉ ra hệ thống dẫn thuốc (viên nén, viên nang, siro, giọt lỏng) ảnh hưởng lớn đến việc giải phóng hoạt chất [1]. Các nghiên cứu dùng dạng viên nang hoặc giọt lỏng thường thất bại trong việc tăng lượng sữa, trong khi hầu hết các nghiên cứu cho kết quả tích cực đều dùng cỏ cà ri dưới dạng trà thảo mộc hoặc nước sắc [1]. Dù vậy, ảnh hưởng của trà cỏ cà ri lên thành phần dinh dưỡng của sữa mẹ hiện vẫn chưa được biết rõ [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù là thảo dược tự nhiên, cỏ cà ri không hoàn toàn vô hại [7]. Trong khảo sát năm 2017, dù được khen ngợi về hiệu quả, cỏ cà ri cũng là thảo dược bị báo cáo gây tác dụng phụ nhiều nhất, xảy ra ở 45% người sử dụng [2].
Theo nghiên cứu Delphi năm 2018 lấy ý kiến từ phụ nữ cho con bú và các bác sĩ sản khoa, nhi khoa, bác sĩ gia đình, dược sĩ cùng chuyên gia tư vấn sữa mẹ, việc dùng cỏ cà ri có liên quan đến các tác dụng không mong muốn như đổ mồ hôi quá mức, tiêu chảy và làm trầm trọng thêm các triệu chứng hen suyễn [7]. Hiện tại, các sản phẩm thảo dược vẫn chưa có tiêu chuẩn hóa thống nhất cho người bệnh sử dụng [7]. Vì vậy, những bà mẹ có tiền sử bệnh hen suyễn, rối loạn tiêu hóa hoặc đang có bệnh nền, đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Cách áp dụng thực tế và an toàn cho mẹ sau sinh
Các chuyên gia khuyến cáo bà mẹ cần áp dụng triệt để các biện pháp không dùng thuốc trước khi nghĩ đến việc bổ sung thảo dược hay thuốc lợi sữa [5]. Việc giải quyết các cơn đau sau sinh, giảm căng thẳng tâm lý, cân bằng thời gian nghỉ ngơi và duy trì vắt sữa hoặc cho bé bú thường xuyên là nền tảng quan trọng nhất [2], [5].
Nếu muốn sử dụng cỏ cà ri, mẹ có thể ưu tiên dạng trà thảo mộc hoặc nước cỏ cà ri vì dạng này có xu hướng giúp tăng thể tích sữa và tần suất cho bú tốt hơn dạng viên hay giọt lỏng [1]. Với dạng viên, khảo sát năm 2015 cho thấy sản phẩm phổ biến được nhiều bà mẹ lựa chọn là loại viên 1.000 mg, bắt đầu dùng từ 3 ngày đến 7 tháng sau sinh và kéo dài từ 1 tuần đến 9 tháng tùy nhu cầu [6]. Tài liệu năm 2018 ghi nhận liều dùng thông thường trong thực hành là uống 2 đến 3 viên nang mỗi lần, ngày 3 lần (hàm lượng hoạt chất trong mỗi viên có thể khác nhau tùy nhà sản xuất) [7].
Một lưu ý thực tế quan trọng là mẹ không cần uống cỏ cà ri kéo dài liên tục nếu sữa đã về đủ. Một khi tuyến vú đã được kích thích và lượng sữa tăng lên (thường sau 24 đến 72 giờ), mẹ có thể ngừng dùng cỏ cà ri miễn là vẫn duy trì việc kích thích và làm trống bầu ngực đều đặn qua việc cho bú hoặc hút sữa [7].
Nhìn chung, cỏ cà ri có thể là công cụ hỗ trợ hữu ích giúp cải thiện lượng sữa ở những bà mẹ có sức khỏe và dinh dưỡng tốt, đặc biệt khi dùng dưới dạng trà ấm. Tuy nhiên, thảo dược này không phải là "thần dược" cho mọi trường hợp và có thể gây tiêu chảy hoặc khởi phát cơn hen. Mẹ sau sinh nên ưu tiên chế độ ăn đủ chất, cho con bú đúng khớp ngậm và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm lợi sữa nào.