Men gan cao có nên thêm dầu mè vào khẩu phần ăn?

Khi nhận kết quả xét nghiệm máu với chỉ số men gan tăng, nhiều người lo lắng tìm cách thay đổi chế độ ăn. Không ít người loại bỏ hoàn toàn chất béo ra khỏi thực đơn thường ngày vì nghĩ rằng dầu mỡ làm gan tổn thương nặng hơn. Tuy nhiên, việc kiêng khem quá mức này có thể không cần thiết nếu biết lựa chọn loại chất béo phù hợp.

Dầu mè là loại dầu thực vật quen thuộc trong gian bếp, giàu acid béo chưa bão hòa đơn (MUFA) và acid béo chưa bão hòa đa (PUFA) ^[1]. Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng, việc dùng dầu mè thay thế các loại dầu ăn khác trong khẩu phần giảm calo có thể hỗ trợ cải thiện men gan và thoái hóa mỡ gan ^[1].

Men gan cao và nỗi lo thoái hóa mỡ gan

Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) là tình trạng chất béo tích tụ vượt quá 5% tế bào gan ở người không lạm dụng rượu bia ^[1]. Bệnh đang trở thành vấn đề sức khỏe phổ biến toàn cầu, chiếm tỷ lệ khoảng 20% đến 30% ở các nước phát triển ^[2]. Nếu không can thiệp kịp thời, tình trạng ứ mỡ kéo dài có thể tiến triển thành xơ gan hoặc ung thư biểu mô tế bào gan ^[1].

Khi gan bị tổn thương, các enzyme như ALT (alanine aminotransferase) và AST (aspartate aminotransferase) sẽ thoát khỏi tế bào gan và rò rỉ vào máu ^[1]. Tình trạng thừa cân, hội chứng chuyển hóa và đề kháng insulin làm tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện nồng độ bất thường của các men này ^[3]. Nhiều phân tích cho thấy nồng độ ALT trong huyết thanh tương quan độc lập với hàm lượng chất béo trung tính nội tại trong mô gan ^[4].

Cơ chế tác động của dầu mè tới gan

Loại chất béo và số lượng chất béo nạp vào hàng ngày giữ vai trò quan trọng trong việc điều tiết quá trình ứ đọng lipid tại gan ^[1]. Dầu mè chứa nguồn acid béo chưa bão hòa đơn và đa dồi dào, giúp tối ưu hóa chuyển hóa lipid ^[1]. Những thành phần hoạt chất này cùng hệ chất béo lành mạnh giúp tế bào gan giảm tải áp lực tích trữ mỡ thừa khi kết hợp với chế độ ăn cân đối.

Tình trạng thoái hóa mỡ và phản ứng viêm làm các chỉ số men gan tăng vọt do màng tế bào gan bị tổn thương ^[2]. Chế độ dinh dưỡng ưu tiên các chất béo lành mạnh giúp ổn định màng tế bào, hạn chế thoát enzyme gan vào vòng tuần hoàn ^[1]. Điều này giải thích vì sao dầu mè hỗ trợ đưa chỉ số ALT và AST về ngưỡng kiểm soát tốt hơn ^[1].

Bằng chứng khoa học về việc bổ sung dầu mè

Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2022 đã làm rõ tác động này trên 60 phụ nữ mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu ^[1]. Các tình nguyện viên được chia làm hai nhóm: nhóm dùng dầu mè (30 người) và nhóm dùng dầu hướng dương (30 người) ^[1]. Cả hai nhóm đều tiêu thụ 30 gam dầu mỗi ngày trong 12 tuần và áp dụng chế độ ăn giảm 500 kcal mỗi ngày so với nhu cầu ^[1].

Kết thúc can thiệp, có 53 người hoàn thành nghiên cứu với sự sụt giảm cân nặng, chỉ số BMI và vòng eo rõ rệt ở cả hai nhóm ^[1]. Đáng chú ý, nhóm dùng dầu mè ghi nhận sự suy giảm vượt trội nồng độ men gan AST và ALT so với nhóm dùng dầu hướng dương sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu ^[1]. Mức độ thoái hóa mỡ gan trên siêu âm của nhóm dầu mè cũng được cải thiện có ý nghĩa thống kê (P < 0.05), dù chỉ số phosphatase kiềm (ALP) không có biến đổi đáng kể ^[1].

Nghiên cứu kết luận rằng việc tiêu thụ 30 gam dầu mè mỗi ngày giúp củng cố hiệu quả của chế độ ăn giảm năng lượng, đẩy nhanh quá trình hồi phục men gan và giảm mức độ tích tụ mỡ ở gan ^[1].

Lợi ích và giới hạn từ các dữ liệu hiện có

Dữ liệu lâm sàng khẳng định dầu mè đem lại lợi ích kép: vừa kiểm soát nồng độ transaminase huyết thanh, vừa hỗ trợ thoái lui mức độ nghiêm trọng của gan thoái hóa mỡ ^[1]. Lợi thế này vượt trội hơn dầu hướng dương trong cùng điều kiện kiểm soát năng lượng nạp vào ^[1]. Người bệnh có thêm giải pháp dinh dưỡng tự nhiên để hỗ trợ chức năng gan.

Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận giới hạn của bằng chứng hiện hành. Thử nghiệm trên được tiến hành trên nhóm thuần nữ giới trong 12 tuần với quy mô 60 người ^[1]. Dầu mè không làm thay đổi chỉ số ALP ^[1]. Dầu mè cũng không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa hoặc đảo ngược tổn thương mô học nặng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu ăn cho gan

Nhiều người nghĩ ăn dầu mè càng nhiều thì men gan càng nhanh hạ. Đây là sai lầm nguy hiểm vì dầu mè cung cấp năng lượng rất lớn, nếu dùng vô độ sẽ gây dư thừa calo và làm trầm trọng thêm tình trạng gan thoái hóa mỡ ^[1]. Tác dụng hạ men gan của dầu mè trong nghiên cứu luôn gắn liền với chế độ ăn thâm hụt 500 kcal mỗi ngày ^[1].

Một ngộ nhận khác là chỉ số men gan hoàn toàn đại diện cho tình trạng gan nhiễm mỡ hay viêm gan thoái hóa mỡ (NASH). Nghiên cứu năm 2022 trên 363 bệnh nhân béo phì chỉ ra rằng men gan ALT, AST không thể dùng đơn độc để sàng lọc hay chẩn đoán phân biệt giữa thoái hóa mỡ đơn thuần và viêm gan thoái hóa mỡ ^[5]. Men gan giảm là tín hiệu tốt nhưng không đồng nghĩa mô gan đã hoàn toàn lành lặn, cần kiểm tra chuyên sâu định kỳ ^[5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng dầu mè?

Người có tiền sử dị ứng với hạt mè hoặc các loại hạt dinh dưỡng cần tránh sử dụng dầu mè để phòng ngừa sốc phản vệ hoặc mề đay. Những bệnh nhân đang bị rối loạn tiêu hóa cấp tính, tiêu chảy cũng nên hạn chế ăn lượng dầu lớn để tránh tăng gánh nặng đường ruột.

Người thừa cân hoặc béo phì nếu không kiểm soát tổng calo nạp vào cả ngày cũng không nên tự ý thêm dầu mè ngoài chế độ ăn thông thường. Dầu mè phải dùng để thay thế nguồn chất béo xấu hiện có thay vì cộng thêm vào khẩu phần ^[1]. Người có bệnh gan mạn tính tiến triển cần thảo luận trực tiếp với bác sĩ điều trị.

Cách áp dụng dầu mè vào bữa ăn hàng ngày

Để đạt kết quả như nghiên cứu, lượng dùng khuyến nghị là khoảng 30 gam mỗi ngày, tương đương gần 2 muỗng canh ^[1]. Hãy dùng lượng này để thay thế mỡ động vật, bơ thực vật hoặc các loại dầu chiên đi chiên lại nhiều lần.

Dầu mè nguyên chất có hương thơm đặc trưng, thích hợp nhất để trộn salad rau củ, ướp thức ăn hoặc rưới lên món hấp, súp sau khi tắt bếp. Hạn chế đun nấu dầu mè ở nhiệt độ cao quá lâu nhằm bảo tồn nguyên vẹn các acid béo chưa bão hòa ^[1]. Kết hợp dầu mè cùng chế độ ăn cắt giảm calo, tập luyện thể lực đều đặn sẽ tối ưu hóa tác dụng hạ men gan ^[1].

Việc thêm dầu mè vào khẩu phần ăn mang lại nhiều hỗ trợ tích cực cho người có men gan cao và thoái hóa mỡ gan nếu được dùng đúng liều lượng ^[1]. Dầu mè không phải thuốc chữa bệnh, chìa khóa phục hồi lá gan vẫn nằm ở lối sống lành mạnh toàn diện và tuân thủ chỉ dẫn y khoa.