Nhiều người mắc viêm da cơ địa thường kiêng khem tôm, cua, thịt gà vì lo ngại dị ứng bùng phát. Tuy nhiên, ít ai để ý đến lượng muối nêm nếm trong bữa ăn hàng ngày, từ chén nước mắm đậm đà đến các món kho mặn mòi quen thuộc. Liệu thói quen ăn mặn có thể âm thầm kích hoạt những cơn ngứa ngáy dữ dội dưới da?

Các phát hiện khoa học gần đây cho thấy câu trả lời là có. Muối ăn dư thừa khi tích tụ tại mô da hoạt động như một công tắc kích hoạt hệ thống miễn dịch cục bộ, thúc đẩy các tế bào miễn dịch tạo phản ứng viêm và ngứa dị ứng [1], [2].

Da là nơi lưu trữ muối của cơ thể

Nghiên cứu khoa học chỉ ra da đóng vai trò như một kho chứa natri kẽ của cơ thể [1]. Khi lượng muối nạp vào vượt mức, natri không chỉ tồn tại trong máu mà còn lắng đọng ở các mô ngoại vi [1]. Ở động vật thí nghiệm, sự gia tăng sulfat hóa của glycosaminoglycan hoạt động như một tụ điện tích điện âm để giữ các ion natri tích điện dương [1]. Sự tích lũy muối ăn trong cơ thể cũng liên quan đến việc gia tăng lượng mRNA chondroitin synthase tại da [1]. Mức độ trùng hợp chuỗi glycosaminoglycan này giúp điều hòa quá trình giữ muối tại mô da [1].

Dòng bạch huyết tăng lên khi các mao mạch bạch huyết tăng sinh sẽ hỗ trợ dọn sạch lượng muối lưu trữ tại mô bì [1]. Đặc biệt, các đại thực bào tham gia vào quá trình giải phóng muối này thông qua khả năng sản sinh yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu C (VEGFC) để phản ứng lại nồng độ muối cao [1].

Nồng độ muối tăng gấp 20 lần tại vùng da viêm

Dưới điều kiện sinh lý bình thường, các tế bào miễn dịch tuần hoàn liên tục đối mặt với vi môi trường natri biến đổi trong quá trình giám sát miễn dịch [1]. Tuy nhiên, trong điều kiện bệnh lý, tác động của muối lên các tế bào miễn dịch trở nên rõ rệt hơn [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2021 ghi nhận vùng da tổn thương của bệnh nhân viêm da cơ địa có nồng độ natri tăng cao gấp 20 lần so với vùng da của người khỏe mạnh [1].

Điều đáng chú ý là vùng da lành lặn không bị tổn thương của chính những bệnh nhân này lại có nồng độ natri tương đương với da người khỏe mạnh [1]. Phát hiện này loại trừ giả định rằng sự phân bố muối không đều giữa vùng da viêm và không viêm chỉ đơn thuần do tác động từ chế độ ăn uống hay các lý do toàn thân khác [1].

Bên cạnh đó, việc ức chế tái hấp thu glucose và natri qua nước tiểu bằng thuốc ức chế SGLT2 đã làm giảm nồng độ natri dưới da [1]. Tác dụng giảm natri ở da này cũng được ghi nhận sau khi điều trị bằng thuốc lợi tiểu ở các bệnh nhân suy tim [1].

Cơ chế muối kích hoạt tế bào miễn dịch Th2 gây ngứa

Viêm da cơ địa là một bệnh lý viêm da mạn tính chịu sự chi phối mạnh mẽ của phản ứng miễn dịch qua trung gian tế bào T trợ giúp type 2 (Th2) [1], [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2019 phát hiện natri clorua (muối ăn) thúc đẩy mạnh mẽ phản ứng của tế bào Th2 ở nhiều cấp độ điều hòa khác nhau [2]. Muối làm tăng sản xuất các cytokine gây dị ứng như interleukin-4 (IL-4) và interleukin-13 (IL-13), đồng thời ức chế sản sinh chất chống viêm interferon-gamma (IFN-gamma) ở các tế bào T ghi nhớ [2].

Không chỉ dừng lại ở đó, nồng độ muối cao còn chuyển hướng các dạng tế bào T khác thành kiểu hình tế bào Th2 và kích hoạt sự phân cực Th2 mới từ các tế bào T ngây thơ ban đầu [2]. Về mặt cơ chế phân tử, natri clorua phát huy tác động thông qua yếu tố phiên mã nhạy cảm với áp suất thẩm thấu NFAT5 và enzym kinase SGK-1 [2]. Các yếu tố này trực tiếp điều hòa các cytokine đặc trưng của Th2 cũng như các yếu tố phiên mã chủ chốt trong điều kiện môi trường muối ưu trương [2].

Do đó, natri clorua được xem là một điểm kiểm soát vi môi trường tại da từng bị bỏ qua, có khả năng trực tiếp thúc đẩy phản ứng tế bào Th2 – nhóm tế bào chỉ huy chính trong các bệnh lý dị ứng [2].

Vai trò của phản ứng Th2 và bạch cầu ái toan trong đợt bùng phát

Khi tế bào Th2 bị kích hoạt, tình trạng viêm da dị ứng sẽ leo thang nhanh chóng. Tế bào T tiết cytokine dạng Th2 mang kháng nguyên liên kết tế bào lympho ở da đóng vai trò trung tâm trong việc kích ứng phản ứng kháng thể IgE tại chỗ và huy động các bạch cầu ái toan di chuyển vào mô [3]. Viêm da mạn tính bao gồm nhiều yếu tố phụ thuộc lẫn nhau, như tiếp xúc lặp lại với dị nguyên dẫn đến sự nhân rộng của tế bào Th2 [3].

Nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 trên chuột chuyển tế bào T đã chứng minh tế bào Th2 kích hoạt sự thâm nhiễm của bạch cầu ái toan vào da ngay cả khi không có mặt kháng thể IgE đặc hiệu [4]. Khi thử thách với kháng nguyên, các tế bào Th2 tích tụ tại da cùng với bạch cầu ái toan và sản sinh đặc hiệu các chất IL-4, IL-5 cùng eotaxin [4]. Sự tích tụ của bạch cầu ái toan và tế bào Th2 tại da bị ức chế bởi các thuốc như dexamethasone và FK506 [4].

Các nghiên cứu chỉ ra số lượng bạch cầu ái toan và nồng độ protein cation của bạch cầu ái toan có mối tương quan trực tiếp với mức độ nghiêm trọng của bệnh viêm da cơ địa [4]. Các protein dạng hạt giải phóng từ bạch cầu ái toan có hoạt tính gây độc tế bào, góp phần làm tổn thương cấu trúc hàng rào bảo vệ da [4].

Ngoài ra, tế bào sừng của người bệnh còn sản sinh cytokine TSLP, hỗ trợ phát triển tế bào lympho giai đoạn sớm và kích hoạt tế bào đuôi gai tham gia sinh bệnh dị ứng [5]. TSLP nồng độ cao trong huyết thanh ở các trường hợp viêm da cơ địa nặng có thể ức chế sự hình thành tế bào T điều hòa (iTreg), khiến phản ứng viêm mất kiểm soát [6]. Đồng thời, các ngoại độc tố do vi khuẩn tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) tiết ra cũng đóng vai trò như siêu kháng nguyên, góp phần duy trì tình trạng viêm dai dẳng hoặc kích phát đợt cấp [3].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu cung cấp bằng chứng rõ ràng về cơ chế sinh học phân tử cho thấy nồng độ muối cục bộ tại mô da tác động trực tiếp lên trục tín hiệu NFAT5/SGK-1 để kích thích phản ứng Th2 gây ngứa [2]. Điều này mở ra góc nhìn mới về ảnh hưởng của môi trường muối đối với bệnh lý da liễu mạn tính.

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại cũng có những giới hạn nhất định. Mặc dù vùng da tổn thương tích tụ lượng muối gấp 20 lần da lành, nhưng vùng da không viêm của người bệnh vẫn có nồng độ natri bình thường giống người khỏe mạnh [1]. Điều này cho thấy sự phân bố natri bất thường tại tổn thương da không chỉ phụ thuộc đơn thuần vào lượng muối ăn hàng ngày, mà còn liên quan đến sự suy yếu hàng rào biểu bì và cơ chế giữ muối cục bộ tại chỗ [1]. Do đó, việc giảm muối không thể thay thế hoàn toàn các thuốc điều trị đặc hiệu.

Những hiểu lầm thường gặp về muối và viêm da cơ địa

Nhiều người cho rằng viêm da cơ địa thuần túy là bệnh dị ứng do thức ăn giàu đạm hoặc bụi nhà, nên chỉ chú tâm kiêng hải sản, thịt bò mà bỏ qua gia vị nêm nếm. Thực tế, môi trường thẩm thấu ưu trương do muối tích tụ dưới da cũng là một yếu tố kích thích miễn dịch rất mạnh [2].

Một hiểu lầm khác là người bệnh nghĩ rằng phải kiêng tuyệt đối muối ăn để da nhanh lành. Muối (natri) là chất điện giải thiết yếu duy trì thể tích tuần hoàn và hoạt động thần kinh cơ của cơ thể. Cắt bỏ hoàn toàn muối khỏi chế độ ăn là phản khoa học và có thể dẫn đến hạ natri máu nguy hiểm. Vấn đề cốt lõi là kiểm soát lượng muối ở mức sinh lý hợp lý, tránh dung nạp quá mức khiến natri dư thừa lắng đọng dưới mô liên kết [1].

Ai nên thận trọng với lượng muối trong bữa ăn?

Những người đang trong đợt bùng phát viêm da cơ địa cấp tính, ngứa ngáy dữ dội hoặc tổn thương lan rộng cần đặc biệt chú ý kiểm soát lượng muối tiêu thụ hàng ngày.

Nhóm bệnh nhân viêm da cơ địa có kèm theo các bệnh lý nền mạn tính như tăng huyết áp, bệnh thận hoặc suy tim càng phải cẩn trọng hơn. Việc kiểm soát natri không chỉ giúp ích cho hàng rào da mà còn bảo vệ chức năng tim mạch, nhất là khi các liệu pháp dùng thuốc lợi tiểu đã được ghi nhận giúp làm giảm dự trữ natri ở mô da [1]. Những người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch tại chỗ như mỡ tacrolimus hoặc các thuốc điều trị toàn thân cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xây dựng chế độ dinh dưỡng tối ưu [3].

Gợi ý áp dụng thực tế để kiểm soát lượng muối

Để hạn chế sự tích tụ muối dư thừa dưới da, người bệnh có thể áp dụng các thói quen ăn uống lành mạnh hàng ngày:

  • Giảm thói quen chấm ngập thức ăn vào nước mắm, xì dầu hoặc bột canh. Ưu tiên sử dụng các loại thảo mộc, tiêu, tỏi, nước cốt chanh để tạo hương vị thơm ngon cho món ăn thay vì dùng nhiều muối.
  • Ưu tiên các phương pháp chế biến thanh đạm như luộc, hấp, áp chảo nhẹ nhàng. Tránh các món kho mặn, rim đậm đà hoặc các món canh nấu quá đậm vị.
  • Hạn chế tối đa thực phẩm chế biến sẵn giàu muối ẩn như xúc xích, thịt nguội, dưa cà muối chua, mì ăn liền và các loại đồ hộp đóng gói.
  • Uống đủ lượng nước lọc hàng ngày để hỗ trợ tuần hoàn máu và hệ thống dẫn lưu bạch huyết, giúp cơ thể đào thải natri dư thừa hiệu quả hơn [1].

Chế độ ăn giảm mặn là một biện pháp hỗ trợ tự nhiên, an toàn và mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tổng thể. Người bệnh viêm da cơ địa nên kết hợp việc ăn uống thanh đạm với phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa da liễu để kiểm soát bệnh hiệu quả và bền vững nhất.