Ngải thơm hỗ trợ kích thích vị giác ở người chán ăn như thế nào?

Cảm giác chán ăn, ăn không ngon miệng hay mất đi vị giác là tình trạng thường gặp ở người mới ốm dậy, người lớn tuổi hoặc những người thường xuyên đối mặt với căng thẳng kéo dài. Khi bữa ăn trở thành gánh nặng, cơ thể sẽ nhanh chóng rơi vào trạng thái thiếu hụt dinh dưỡng và suy nhược. Để khắc phục tình trạng này, nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên, trong đó ngải thơm thường được nhắc đến như một loại gia vị hỗ trợ đánh thức vị giác và kích thích cảm giác muốn ăn.

Tuy nhiên, ngải thơm thực sự tác động như thế nào đến cảm giác thèm ăn dưới góc độ sinh học? Về mặt ẩm thực truyền thống, ngải thơm với hương vị cay nhẹ và mùi thơm đặc trưng giúp kích thích khứu giác và tuyến nước bọt, hỗ trợ quá trình tiêu hóa thông thường. Thế nhưng, dưới góc độ nội tiết, cơ chế tạo nên cơn đói và sự thèm ăn trong cơ thể lại chịu sự chỉ huy chặt chẽ của các hormone điều hòa như ghrelin và leptin. Cho đến nay, các nghiên cứu khoa học chuyên sâu tập trung phần lớn vào việc giải mã mạng lưới hormone này, trong khi các bằng chứng trực tiếp chứng minh ngải thơm làm biến đổi nồng độ ghrelin hay leptin vẫn còn đang được giới khoa học tiếp tục nghiên cứu và làm rõ.

Cuộc đối thoại sinh học giữa hai hormone kiểm soát cơn đói

Để hiểu vì sao một người cảm thấy đói cồn cào hoặc hoàn toàn mất cảm giác thèm ăn, trước hết cần nhìn vào cách cơ thể tiếp nhận tín hiệu năng lượng. Trung tâm điều khiển cảm giác thèm ăn nằm tại nhân vòng cung của vùng dưới đồi, nơi tiếp nhận và xử lý các tín hiệu được gửi về từ những hormone ngoại vi ^[1]. Trong hệ thống phức tạp này, leptin và ghrelin là hai hormone then chốt đóng vai trò trái ngược nhau trong việc điều hòa cảm giác ngon miệng và cân bằng năng lượng của toàn bộ cơ thể ^[2].

Ghrelin được biết đến là peptide đường ruột duy nhất có khả năng kích thích sự thèm ăn được phát hiện cho đến nay ^[3]. Hormone này chủ yếu được tổng hợp và giải phóng tại dạ dày để phản ứng lại trạng thái nhịn ăn hoặc khi dạ dày trống rỗng ^[4], ^[1]. Khi nồng độ ghrelin tăng lên, chúng sẽ gắn kết vào các thụ thể chuyên biệt và kích hoạt nhóm tế bào thần kinh thúc đẩy sự thèm ăn tại nhân vòng cung, thôi thúc cơ thể tìm kiếm thức ăn ^[2]. Không chỉ tạo cảm giác cồn cào, ghrelin còn là một hormone đồng hóa có chức năng kích thích tiết axit dịch vị, gia tăng nhu động ruột và giải phóng hormone tăng trưởng ^[5].

Ở chiều ngược lại, leptin là một hormone dạng peptide được giải phóng chủ yếu từ các mô mỡ ^[5]. Vai trò cốt lõi của leptin là ức chế sự thèm ăn và làm giảm lượng thức ăn nạp vào ^[2]. Leptin thực hiện nhiệm vụ này bằng cách ức chế chính các tế bào thần kinh từng bị kích hoạt bởi ghrelin, đồng thời kích hoạt các tế bào thần kinh tạo cảm giác no và thúc đẩy cơ thể tiêu hao năng lượng ^[2]. Khi lượng mô mỡ trong cơ thể ở mức đầy đủ, lượng leptin lưu hành trong máu sẽ tăng lên tương ứng để thông báo cho vùng dưới đồi ngừng nạp thêm calo ^[5]. Hormone này có khả năng phản ứng rất nhanh chóng, tăng lên khi dư thừa calo và giảm mạnh khi cơ thể bị thiếu hụt năng lượng ^[1].

Nghiên cứu chỉ ra những gì về sự gián đoạn của ghrelin và leptin?

Khi một người rơi vào trạng thái chán ăn hoặc rối loạn ăn uống, sự phối hợp nhịp nhàng giữa ghrelin và leptin thường bị phá vỡ. Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu để tìm hiểu nguyên nhân tại sao tín hiệu thèm ăn lại suy giảm hoặc thay đổi bất thường ở các đối tượng khác nhau.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã làm rõ rằng leptin đóng vai trò điều hòa trương lực dài hạn đối với sự cân bằng năng lượng của cơ thể ^[6]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng các phản ứng kích thích hoặc ức chế thèm ăn điển hình của nhiều hormone đường ruột, đáng chú ý nhất là ghrelin và cholecystokinin, đều cần có sự hiện diện của leptin để có thể vận hành bình thường ^[6]. Đồng thời, peptide giống glucagon-1 (GLP-1) cũng là yếu tố bắt buộc để leptin phát huy chức năng của mình ^[6]. Điều này chứng minh rằng việc kích thích cơn đói không đơn giản chỉ là làm tăng một hormone đơn lẻ, mà phụ thuộc vào một chuỗi liên kết chéo rất chặt chẽ giữa các thụ thể leptin và những hormone ngoại vi ^[6].

Tình trạng bệnh lý và viêm nhiễm mạn tính cũng là tác nhân trực tiếp làm suy giảm hormone kích thích ăn uống. Một nghiên cứu công bố năm 2025 về bệnh viêm ruột (IBD) đã ghi nhận sự liên quan mật thiết giữa hormone tiêu hóa và chứng chán ăn ^[5]. Cụ thể, khi khảo sát trên 31 bệnh nhân mắc viêm ruột, các nhà nghiên cứu phát hiện nồng độ ghrelin trong máu của họ thấp hơn đáng kể so với nhóm người khỏe mạnh ^[5]. Nồng độ ghrelin thậm chí còn suy giảm nghiêm trọng hơn ở những người đang trong giai đoạn bệnh tiến triển, điều này giải thích trực tiếp cho triệu chứng mất vị giác và chán ăn thường thấy ở nhóm bệnh nhân này ^[5].

Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường và lối sống cũng ảnh hưởng rõ rệt đến việc điều hòa hai hormone này. Một nghiên cứu thử nghiệm năm 2014 đánh giá quá trình tập luyện trong điều kiện thiếu oxy mô phỏng độ cao 4000 mét suốt 10 ngày đã chỉ ra rằng việc tiếp xúc với môi trường thiếu oxy cấp tính có thể làm giảm nồng độ ghrelin lưu hành ^[3]. Tuy nhiên, sau 10 ngày duy trì điều kiện mô phỏng này, nồng độ ghrelin lúc đói và động học của ghrelin sau bữa ăn không có sự thay đổi đáng kể ^[3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận các chất điều hòa ức chế thèm ăn như leptin, GLP-1 và PYY không bị biến đổi khi ở trong điều kiện thiếu oxy kéo dài ^[3].

Thú vị hơn, giấc ngủ lại là một công tắc sinh học tự nhiên tác động rất mạnh lên cơn thèm ăn. Trong một nghiên cứu thử nghiệm chéo ngẫu nhiên trên người bình thường, các đối tượng bị hạn chế giấc ngủ xuống còn 4 giờ mỗi đêm trong 2 đêm liên tiếp, sau đó được ngủ bù 10 giờ mỗi đêm trong 2 đêm tiếp theo ^[1]. Kết quả ghi nhận tình trạng thiếu ngủ đã làm giảm 18% nồng độ leptin và làm gia tăng 28% nồng độ ghrelin trong máu ^[1]. Sự thay đổi hormone này trực tiếp khiến mức độ thèm ăn tăng thêm 23% và cảm giác đói tăng 24%, trong đó cảm giác thèm các món mặn chứa nhiều carbohydrate tăng tới 45% ^[1].

Mặt khác, một số loại thuốc điều trị tâm thần cũng tác động trực tiếp vào cơ chế này. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2005 được thực hiện trên 7 bệnh nhân tâm thần phân liệt điều trị bằng olanzapine trong vòng 6 tháng ^[4]. Sau liệu trình, nồng độ ghrelin toàn phần và ghrelin hoạt tính trong huyết tương của các bệnh nhân đều tăng lên rõ rệt ^[4]. Đồng thời, tỷ lệ mỡ cơ thể và nồng độ leptin cũng tăng theo ^[4]. Có tới 6 trên tổng số 7 bệnh nhân tham gia thử nghiệm ghi nhận cảm giác thèm ăn gia tăng rõ rệt, chứng minh rằng sự gia tăng ghrelin có thể thúc đẩy hành vi nạp thức ăn một cách mạnh mẽ ^[4].

Cuối cùng, một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2022 trên 180 người trẻ tuổi (khoảng 20 tuổi) đã phát hiện ra sự tồn tại của các tự kháng thể kháng thể IgG phản ứng với chính ghrelin và leptin ^[7]. Kết quả cho thấy những phụ nữ có điểm số thấp về mức độ "hưởng thụ thức ăn" lại có mức kháng thể IgG tự do kháng ghrelin cao hơn nhóm có cảm giác thích thú với việc ăn uống ^[7]. Điều này mở ra bằng chứng cho thấy hệ miễn dịch cũng có thể điều biến hoạt tính sinh học của các hormone thèm ăn, làm thay đổi hành vi và cảm giác ăn uống của con người ^[7].

Giới hạn của bằng chứng khoa học và vai trò thực tế của ngải thơm

Từ các bằng chứng khoa học nêu trên, có thể thấy rõ rằng việc kiểm soát cơn đói và cảm giác thèm ăn là một mạng lưới sinh học cực kỳ phức tạp. Mặc dù nhiều tài liệu dân gian thường ca ngợi ngải thơm như một vị thuốc giúp kích thích vị giác và lấy lại cảm giác thèm ăn cho người ốm yếu, nhưng hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh ngải thơm có thể trực tiếp làm tăng tiết ghrelin hay giảm bớt kháng leptin.

Sự hỗ trợ của ngải thơm đối với người chán ăn chủ yếu đến từ đặc tính cảm quan trong ẩm thực. Ngải thơm chứa các tinh dầu tự nhiên mang mùi thơm the mát đặc trưng, hơi ngọt và có vị cay nhẹ. Khi được thêm vào món ăn, mùi thơm này tác động trực tiếp lên các thụ thể khứu giác và vị giác của lưỡi, kích thích phản xạ tiết dịch vị tiêu hóa và nước bọt trong khoang miệng. Đối với người chán ăn do vị giác bị nhạt nhẽo sau ốm, một món ăn được nêm nếm ngải thơm vừa phải sẽ tạo ra sự hấp dẫn về mặt thị giác và khứu giác, từ đó giúp người bệnh cảm thấy dễ nuốt và có hứng thú hơn với bữa ăn.

Tuy nhiên, đây là tác động thông qua phản xạ thần kinh - giác quan thông thường chứ không phải là sự can thiệp trực tiếp vào nồng độ ghrelin hay leptin ở cấp độ nội tiết. Do đó, không nên kỳ vọng ngải thơm hoạt động như một loại thần dược có thể đảo ngược chứng biếng ăn do bệnh lý mạn tính hoặc rối loạn chuyển hóa gây ra.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng ngải thơm kích thích ăn uống

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là cho rằng cứ ăn thật nhiều ngải thơm hoặc uống nước sắc ngải thơm đậm đặc thì cơ thể sẽ tự khắc cảm thấy đói và ăn ngon miệng trở lại. Trên thực tế, cảm giác thèm ăn phụ thuộc vào sự cân bằng của trục thần kinh - đường ruột ^[2], ^[1]. Nếu nguyên nhân biếng ăn bắt nguồn từ viêm nhiễm đường tiêu hóa, thiếu ngủ hay các rối loạn tự miễn, việc lạm dụng ngải thơm hoàn toàn không thể giải quyết tận gốc rễ vấn đề ^[7], ^[5], ^[1].

Một quan niệm sai lầm khác là xem ngải thơm như một phương pháp thay thế hoàn toàn cho phác đồ điều trị của bác sĩ ở những người suy kiệt, chán ăn do bệnh mạn tính. Nhiều bệnh nhân mắc các chứng viêm mạn tính như viêm ruột thường bị sụt giảm ghrelin nghiêm trọng ^[5]. Trong những trường hợp này, việc chỉ dựa vào gia vị ngải thơm mà bỏ qua can thiệp y khoa và điều chỉnh chế độ dinh dưỡng chuyên biệt sẽ khiến cơ thể rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng nặng nề hơn.

Ngoài ra, một số người lầm tưởng rằng ngải thơm hoàn toàn lành tính nên có thể dùng với liều lượng bao nhiêu cũng được. Giống như nhiều loại thảo mộc chứa tinh dầu khác, ngải thơm chỉ phát huy tác dụng kích thích vị giác tốt nhất khi đóng vai trò là một nét chấm phá trong hương vị món ăn. Dùng quá mức không chỉ làm lấn át mùi vị của thực phẩm mà còn có thể gây khó chịu cho niêm mạc dạ dày.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng ngải thơm?

Mặc dù ngải thơm là gia vị an toàn trong nấu ăn hàng ngày, một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng trước khi sử dụng thường xuyên hoặc với lượng lớn:

• Phụ nữ đang mang thai hoặc phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú không nên sử dụng các chế phẩm ngải thơm cô đặc hoặc dùng với lượng vượt quá mức gia vị thông thường, để tránh nguy cơ kích thích co bóp tử cung.
• Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần lưu ý, vì ngải thơm cùng họ thực vật này và có thể gây ra các phản ứng dị ứng chéo từ nhẹ đến nghiêm trọng.
• Người mắc các bệnh lý rối loạn đông máu hoặc những người đang chuẩn bị bước vào phẫu thuật cần hỏi ý kiến bác sĩ, bởi một số thành phần tự nhiên trong thảo mộc có thể ảnh hưởng đến quá trình ngưng tập tiểu cầu.
• Bệnh nhân có bệnh nền phức tạp về gan, thận hoặc người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị đặc hiệu nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng ngải thơm như một liệu pháp hỗ trợ sức khỏe thường xuyên.

Cách ứng dụng ngải thơm vào bữa ăn để hỗ trợ vị giác an toàn

Để ngải thơm phát huy tối đa vai trò là một gia vị khơi dậy hứng thú ăn uống cho người biếng ăn, cách chế biến và phối hợp nguyên liệu đóng vai trò quyết định.

Về thời điểm và lượng dùng, ngải thơm tươi hoặc khô nên được sử dụng với lượng nhỏ, khoảng một vài nhánh lá tươi băm nhỏ hoặc một nhúm nhỏ lá khô cho mỗi khẩu phần ăn. Tránh nêm nếm quá đậm khiến mùi hương thảo mộc quá nồng, gây cảm giác ngấy và phản tác dụng đối với những người vốn đang nhạy cảm với mùi thức ăn.

Về cách chế biến, tinh dầu của ngải thơm rất dễ bay hơi khi gặp nhiệt độ cao kéo dài. Do đó, đối với các món súp, cháo dinh dưỡng hay canh hầm dành cho người ốm, tốt nhất nên cho lá ngải thơm tươi đã rửa sạch và thái nhỏ vào nồi ngay khi vừa tắt bếp. Cách làm này giúp giữ lại trọn vẹn hương thơm tươi mới mà không làm mất đi các hợp chất tự nhiên quý giá.

Về cách kết hợp món ăn, ngải thơm đặc biệt thích hợp khi đi cùng với các nguồn protein nạc dễ tiêu hóa như ức gà, cá hấp, trứng cuộn hoặc nấm. Vị thanh nhẹ của ngải thơm sẽ khử bớt mùi tanh của cá và làm dậy mùi thơm của thịt gia cầm, giúp món ăn trở nên hấp dẫn hơn. Người chán ăn cũng có thể trộn một chút ngải thơm băm nhuyễn vào nước sốt sữa chua hoặc giấm táo để trộn salad rau củ, kích thích các tuyến tiêu hóa hoạt động tốt hơn trước bữa chính.

Để cải thiện chứng biếng ăn một cách bền vững, việc dùng ngải thơm chỉ nên được xem là biện pháp bổ trợ về mặt ẩm thực. Người bệnh cần kết hợp với việc nghỉ ngơi hợp lý, ngủ đủ giấc để cân bằng nồng độ ghrelin và leptin tự nhiên trong cơ thể ^[1]. Nếu tình trạng chán ăn kéo dài không rõ nguyên nhân kèm theo sụt cân nhanh, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời, tuyệt đối không tự ý dùng các loại thảo dược thay thế chỉ định y khoa.