Những cơn buồn ngủ gật gù giữa buổi chiều hay tình trạng mất tập trung trước màn hình máy tính là vấn đề phổ biến của dân văn phòng. Để tìm lại sự tỉnh táo mà không muốn lạm dụng quá nhiều cà phê, không ít người lựa chọn các biện pháp mùi hương, đặc biệt là tinh dầu bạc hà.
Khoa học hiện đại đã kiểm chứng thói quen này và ghi nhận rằng việc hít tinh dầu bạc hà thực sự mang lại tác động kích thích lên hệ thần kinh trung ương, giúp tăng cường cảm giác tỉnh táo và cải thiện một số khía cạnh của hiệu suất nhận thức [1], [2]. Tuy nhiên, mức độ hiệu quả có thể dao động tùy thuộc vào từng loại công việc cụ thể và tâm lý của mỗi cá nhân [3], [4].
Cơ chế kích thích tỉnh táo qua khứu giác
Khứu giác là giác quan có mối liên hệ mật thiết và trực tiếp với các vùng não bộ chịu trách nhiệm xử lý cảm xúc, trí nhớ và mức độ kích thích thần kinh [2], [5]. Khi các phân tử mùi hương được hít vào qua hệ thống khứu giác, chúng nhanh chóng tạo ra các đáp ứng sinh lý và tâm lý [2]. Bạc hà (Mentha piperita) được xếp vào nhóm hương thơm có tính kích thích, trái ngược với những mùi hương mang tính thư giãn như hoa oải hương (lavender) hay ngọc lan tây (ylang-ylang) [6], [2].
Mùi hương bạc hà có thể tạo ra một trạng thái kiểm soát nhận thức tập trung hơn [6]. Về mặt tâm lý học và dược lý học, việc hít tinh dầu bạc hà có thể tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, giúp ức chế cảm giác uể oải, đồng thời tăng cường sự cảnh giác của não bộ đối với các tác nhân kích thích bên ngoài [1], [4].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Nhiều thử nghiệm lâm sàng và tổng quan khoa học đã phân tích chi tiết tác động của hương bạc hà đối với chức năng nhận thức:
Năm 2008, một nghiên cứu đánh giá tác động của tinh dầu bạc hà và ngọc lan tây trên 144 tình nguyện viên khỏe mạnh [1]. Các đối tượng được phân ngẫu nhiên vào 3 nhóm: nhóm tiếp xúc với mùi bạc hà, nhóm tiếp xúc với ngọc lan tây và nhóm đối chứng không có mùi hương [1]. Kết quả kiểm tra bằng hệ thống đánh giá nhận thức trên máy tính CDR cho thấy nhóm hít hương bạc hà có sự cải thiện rõ rệt về trí nhớ, đồng thời thang đo tâm trạng ghi nhận mức độ tỉnh táo chủ quan tăng lên đáng kể [1]. Ngược lại, ngọc lan tây làm giảm trí nhớ, kéo dài thời gian xử lý và giảm độ tỉnh táo, dù giúp tăng sự bình tĩnh [1], [7].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020 cũng xác nhận rằng tinh dầu bạc hà (Mentha piperita) qua đường hít giúp tăng cường khả năng nhớ lại từ ngữ ngay lập tức và gia tăng sự tỉnh táo [2]. Hương thơm này thích hợp để tăng cường chức năng ghi nhớ, trái ngược với oải hương vốn làm giảm trí nhớ làm việc và làm chậm thời gian phản ứng [2].
Về khả năng duy trì sự chú ý, các dữ liệu tổng hợp năm 2011 và 2019 cho thấy bạc hà giúp cải thiện hiệu suất trong các tác vụ cảnh giác đòi hỏi phát hiện sự thay đổi hình ảnh [4], [5]. Trong một thử nghiệm sinh lý dùng bài kiểm tra độ buồn ngủ đồng tử (PST), mức độ dao động đồng tử (chỉ số đo lường sự buồn ngủ) sau 11 phút trong phòng tối đã giảm bớt ở nhóm ngửi bạc hà so với nhóm đối chứng không mùi, chứng minh bạc hà giúp giảm mức độ buồn ngủ ban ngày [4]. Ngoài ra, khi thực hiện các bài kiểm tra văn phòng mô phỏng như đánh máy và sắp xếp bảng chữ cái, môi trường có hương bạc hà giúp cải thiện đáng kể tốc độ và độ chính xác [5].
Lợi ích nhận thức và những giới hạn của bằng chứng
Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các bằng chứng khoa học hiện tại cũng chỉ ra những giới hạn nhất định:
Một số nghiên cứu cho thấy tác dụng kích thích của bạc hà không phải lúc nào cũng vượt trội tuyệt đối trong mọi điều kiện [4]. Chẳng hạn, trong một nghiên cứu mô phỏng lái xe, cả bạc hà và quế đều làm tăng sự tỉnh táo tự đánh giá, cho thấy tác động tỉnh táo có thể mang tính kích thích khứu giác nói chung [4]. Điểm riêng biệt của bạc hà là khả năng làm giảm lo âu và mệt mỏi được ghi nhận độc nhất [4].
Mặt khác, một nghiên cứu năm 2010 kiểm tra hiệu suất cảnh giác thị giác khi hít tinh dầu bạc hà và một số hợp chất khác lại không thấy sự vượt trội rõ rệt về tốc độ và độ chính xác so với nhóm đối chứng, nhưng phát hiện sự tương tác mạnh mẽ giữa đánh giá chủ quan về mùi hương với kết quả làm việc [3]. Trong nghiên cứu năm 2015, hương bạc hà cũng không làm thay đổi hiệu ứng Simon chuẩn (standard Simon effect), chứng tỏ mùi hương này không trực tiếp điều biến các tiến trình kiểm soát chú ý cơ bản trong thí nghiệm đó [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tinh dầu bạc hà
Nhiều người lầm tưởng rằng ngửi bạc hà có thể thay thế hoàn toàn cho giấc ngủ hoặc có tác dụng kích thích mạnh như caffeine. Trên thực tế, bạc hà chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa tâm trạng, tăng tỉnh táo tạm thời và giảm bớt sự buồn ngủ sinh lý trong thời gian ngắn chứ không loại bỏ được nguyên nhân gốc rễ của sự thiếu ngủ [4].
Một hiểu lầm khác là càng hít mùi đậm đặc thì não bộ càng tập trung tốt hơn. Nghiên cứu cho thấy các phản ứng tâm lý học đối với mùi hương phụ thuộc nhiều vào cảm nhận chủ quan như độ dễ chịu và mức độ kích thích [3]. Nếu khuếch tán mùi quá nồng, hương thơm có thể gây khó chịu, đau đầu hoặc phản tác dụng đối với sự tập trung. Tinh dầu bạc hà cũng không làm giảm lòng tin giữa người với người trong các tương tác xã hội so với điều kiện không có mùi [8].
Ai nên thận trọng khi hít tinh dầu bạc hà?
Mặc dù việc sử dụng qua đường ngửi tương đối an toàn với người khỏe mạnh, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng:
Người có cơ địa nhạy cảm đường hô hấp, bệnh nhân hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng nên thận trọng vì hơi tinh dầu đậm đặc có thể kích thích niêm mạc đường thở. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các loại tinh dầu nguyên chất trong không gian sống. Những người bị suy giảm hoặc mất khứu giác cũng sẽ không nhận được các lợi ích kích thích tâm lý thông qua đường thở [7], [8]. Nếu bạn đang có bệnh lý nền hoặc đang điều trị thần kinh, hãy tham khảo ý kiến nhân viên y tế.
Cách áp dụng tinh dầu bạc hà hiệu quả trong ngày
Để khai thác tối đa tác dụng tăng cường tỉnh táo của bạc hà trong công việc và học tập, bạn có thể áp dụng các phương pháp đơn giản:
- Thời điểm sử dụng: Sử dụng vào đầu giờ làm việc buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, đặc biệt là những thời điểm xuất hiện cơn buồn ngủ sinh lý hay khi phải thực hiện các tác vụ văn phòng cần độ chính xác như nhập liệu, kiểm tra văn bản [4], [5].
- Liều lượng và cách dùng: Dùng máy khuếch tán tinh dầu với 3-5 giọt tinh dầu bạc hà nguyên chất trong phòng làm việc thoáng khí. Bạn cũng có thể nhỏ 1 giọt vào khăn giấy hoặc sử dụng ống hít cá nhân để hít ngửi nhanh từng đợt ngắn khi cần sự tỉnh táo tức thì [5].
- Kết hợp không gian: Tránh sử dụng liên tục nhiều giờ liền trong phòng kín; nên để luồng không khí lưu thông tự nhiên để tránh kích ứng niêm mạc mắt và mũi.
Nhìn chung, ngửi mùi tinh dầu bạc hà là một giải pháp hỗ trợ tự nhiên, an toàn và có cơ sở khoa học để xua tan cơn buồn ngủ và nâng cao khả năng tập trung tạm thời. Tuy nhiên, liệu pháp mùi hương này chỉ phát huy hiệu quả tốt nhất khi đi kèm với một lối sống lành mạnh, chế độ nghỉ ngơi hợp lý và giấc ngủ ban đêm trọn vẹn.