Nhiều người truyền tai nhau rằng nước ép trái nhàu là một thần dược tự nhiên giúp thanh lọc cơ thể, hỗ trợ điều hòa huyết áp và cải thiện các vấn đề về xương khớp. Trước những lời quảng cáo hấp dẫn đó, không ít người mắc các bệnh lý mạn tính, đặc biệt là bệnh thận, đã tìm mua và sử dụng loại nước ép này hàng ngày với hy vọng phục hồi sức khỏe. Tuy nhiên, liệu người bệnh thận có thực sự nên uống nước ép trái nhàu hay không, và loại thức uống này tiềm ẩn rủi ro gì đối với hệ bài tiết?
Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa là: Người bệnh thận, đặc biệt là người suy giảm chức năng thận mạn tính, không nên tùy tiện uống nước ép trái nhàu. Mặc dù được xem là một loại thảo dược bổ dưỡng đối với người khỏe mạnh, loại nước ép này lại tiềm ẩn nguy cơ gây tăng kali máu cấp tính vô cùng nguy hiểm cho những người có chức năng lọc của thận đã bị suy giảm.
Hàm lượng kali tiềm ẩn trong nước ép trái nhàu: Con số bất ngờ
Đối với người bệnh thận mạn tính, việc kiểm soát lượng khoáng chất đưa vào cơ thể hàng ngày, đặc biệt là kali, giữ vai trò sống còn. Thận khỏe mạnh chịu trách nhiệm đào thải lượng kali dư thừa qua nước tiểu để giữ nồng độ chất điện giải này trong máu ở mức ổn định. Khi thận bị tổn thương hoặc suy giảm chức năng lọc, lượng kali nạp vào không được đào thải kịp thời sẽ tích tụ trong máu, dẫn đến tình trạng tăng kali máu.
Điều đáng nói là nhiều người bệnh không hề hay biết nước ép trái nhàu là một nguồn cung cấp kali rất đậm đặc [1]. Một báo cáo lâm sàng công bố năm 2000 đã phân tích thành phần của các mẫu nước ép trái nhàu (tên khoa học là Morinda citrifolia) và ghi nhận nồng độ kali lên tới 56,3 mEq/L [1]. Nồng độ này tương đương với lượng kali có trong nước cam và nước ép cà chua nguyên chất [1].
Các loại thảo dược tự nhiên và thực phẩm chức năng thường được người bệnh coi là vô hại, nhưng chúng lại có thể là nguồn bổ sung kali tiềm ẩn khôn lường [1]. Người bệnh dù rất tuân thủ chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt hàng ngày nhưng chỉ cần uống thêm một vài ly nước ép thảo dược như nhàu là đã vô tình đưa vào cơ thể lượng kali vượt quá khả năng xử lý của thận [1].
Hiểm họa tăng kali máu đối với chức năng thận đã suy giảm
Tăng kali máu là một dạng rối loạn điện giải rất phổ biến và có khả năng đe dọa trực tiếp đến tính mạng bệnh nhân [2]. Tình trạng này thường gặp nhất ở những người mắc bệnh thận mạn tính do cơ chế tự điều hòa của cơ thể đã suy yếu trầm trọng [2]. Khi thận không còn đủ các đơn vị chức năng để bài tiết ion kali, lượng chất này trong huyết thanh sẽ nhanh chóng vượt qua ngưỡng an toàn thông thường.
Nguy cơ lớn nhất của tăng kali máu là các triệu chứng lâm sàng ban đầu thường rất mơ hồ và khó nhận biết [2]. Bệnh nhân có thể chỉ cảm thấy mệt mỏi, suy nhược cơ thể toàn thân hoặc yếu cơ ở các chi [2]. Tuy nhiên, khi nồng độ kali tăng cao đột ngột, nó có thể gây ra những rối loạn nhịp tim chết người [2].
Trong thực hành lâm sàng, việc điều trị tăng kali máu đòi hỏi phải xử trí nhanh chóng để ngăn chặn các biến cố tim mạch [2]. Các phương pháp hạ kali máu đôi khi cũng tiềm ẩn những nguy cơ biến chứng phức tạp cho hệ tiêu hóa của người bệnh thận [3]. Vì vậy, việc phòng ngừa từ sớm bằng cách tránh các nguồn nạp kali đột ngột từ thảo dược luôn là nguyên tắc an toàn hàng đầu.
Bằng chứng khoa học: Từ ca lâm sàng đến các nghiên cứu độc tính
Mối liên hệ giữa việc sử dụng nước ép trái nhàu và tình trạng suy giảm chức năng cơ quan đã được ghi nhận trong nhiều tài liệu y học quốc tế.
Nghiên cứu lâm sàng năm 2000 đã báo cáo trường hợp một người đàn ông bị suy giảm chức năng thận mạn tính tự ý dùng nước ép trái nhàu (Morinda citrifolia) như một biện pháp y học thay thế [1]. Mặc dù bệnh nhân khẳng định bản thân tuân thủ rất nghiêm ngặt chế độ ăn hạn chế kali, ông vẫn phải nhập viện vì nồng độ kali máu tăng cao nguy hiểm [1]. Các bác sĩ sau đó đã xác định thủ phạm chính là lượng kali tiềm ẩn trong nước ép nhàu mà bệnh nhân đã sử dụng đều đặn [1].
Không chỉ dừng lại ở nguy cơ đối với nồng độ điện giải, nước ép nhàu còn tiềm ẩn độc tính nếu sử dụng liều cao hoặc kéo dài. Một bài tổng quan khoa học công bố năm 2020 về các loài thực vật chi Morinda tại Ấn Độ cho thấy các nghiên cứu độc học đã ghi nhận: Nước ép quả Morinda citrifolia ở liều cao (4.000 mg/kg hoặc 5.000 mg/kg) dùng liên tục trong 2 tháng trở lên có thể gây ra tác dụng độc hại đối với cả gan và thận [4].
Bên cạnh tổn thương thận, tổn thương gan do nước ép trái nhàu cũng là vấn đề từng được cảnh báo trong y văn. Năm 2005, một báo cáo đã ghi nhận hai trường hợp tổn thương gan cấp tính sau khi uống nước ép noni [5]. Ca thứ nhất là một người đàn ông 29 tuổi đã bị suy gan bán cấp và phải phẫu thuật ghép gan khẩn cấp sau khi uống 1,5 lít nước ép nhàu trong 3 tuần [5]. Ca thứ hai là một phụ nữ 62 tuổi bị viêm gan cấp tính tự hồi phục sau khi ngừng sử dụng 2 lít nước ép nhàu mà bà đã uống rải rác trong hơn 3 tháng [5]. Các nhà nghiên cứu nghi ngờ rằng các hợp chất anthraquinone có trong quả nhàu chính là tác nhân gây độc tế bào gan [5].
Đánh giá khách quan: Lợi ích được công bố và khoảng trống nghiên cứu
Để có cái nhìn công bằng, không thể phủ nhận trái nhàu chứa rất nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên quý giá. Trong quả và rễ của các loài thuộc chi Morinda, các nhà khoa học đã tìm thấy hàng loạt chất chống oxy hóa như flavonoid, iridoid, coumarin, phenolic, lignan và triterpenoid [4].
Một số nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận các tác động sinh học tích cực của loài cây này. Chẳng hạn, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2001 cho thấy việc bổ sung 10% nước ép nhàu vào nước uống trong một tuần giúp giảm sự hình thành các phức hợp gây tổn thương ADN (DMBA-DNA adducts) tới 80% ở thận của chuột cống cái và giảm 90% ở thận chuột nhắt đực, nhờ vào hoạt tính chống oxy hóa [6]. Trong các thử nghiệm in vitro, nước ép nhàu thể hiện khả năng ức chế peroxy hóa lipid và các gốc anion superoxide [6].
Trên đối tượng người, các nghiên cứu cũng ghi nhận một số lợi ích chống oxy hóa nhất định nhưng còn rất hạn chế [7]. Một nghiên cứu can thiệp cho thấy nước ép nhàu giúp giảm 25% quá trình peroxy hóa lipid trong máu của các vận động viên sau bài kiểm tra sức bền [7]. Một nghiên cứu khác trên 132 người nghiện thuốc lá nặng cho thấy việc uống nước ép nhàu giúp làm giảm nồng độ gốc tự do superoxide anion và lipid hydroperoxide trong huyết tương [7]. Ngoài ra, nước ép nhàu cũng được ghi nhận giúp cải thiện tình trạng mệt mỏi ở người mắc ung thư [7]. Một nghiên cứu năm 2020 cũng ghi nhận nước ép nhàu có thể hỗ trợ chức năng nội mô, giảm dấu ấn ADMA và hỗ trợ ổn định lipid máu [8].
Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng đa phần các bằng chứng lợi ích hiện nay chỉ mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, trên động vật hoặc trên các nhóm đối tượng nghiên cứu rất nhỏ [7], [8]. Nghiên cứu lâm sàng năm 2020 cũng thừa nhận hạn chế về số lượng bệnh nhân ít ỏi và sự phân tán bệnh lý nền khác nhau của người tham gia [8]. Đặc biệt, chưa từng có một nghiên cứu nào chứng minh nước ép trái nhàu an toàn hoặc có khả năng hồi phục chức năng cho người đã bị tổn thương thận.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng thảo dược cho bệnh thận
Một hiểu lầm rất phổ biến của nhiều người bệnh là tin rằng thảo dược thiên nhiên thì luôn "lành tính" và không gây tác dụng phụ như thuốc tây. Trên thực tế, cây cỏ cũng chứa đầy các chất hóa học tự nhiên phức tạp. Khi thận đã suy giảm chức năng, khả năng lọc và đào thải các chất cặn bã cũng như các ion kim loại bị hạn chế nặng nề. Việc tự ý uống các loại nước ép từ lá, rễ hay quả thảo dược có thể nhanh chóng làm quá tải hệ bài tiết.
Một ngộ nhận khác là nhầm lẫn giữa các loài thuộc chi Morinda. Tổng quan năm 2020 lưu ý rằng trong khi dịch chiết từ rễ cây ba kích (Morinda officinalis) được đánh giá là an toàn trong các bài thuốc bổ thận và hỗ trợ sinh lý, thì nước ép quả nhàu (Morinda citrifolia) dùng liều cao lại tiềm ẩn độc tính trên gan và thận [4]. Việc đánh đồng mọi sản phẩm mang tên "nhàu" hay thuộc chi Morinda đều có tác dụng bổ thận là một sai lầm cực kỳ nguy hiểm.
Thêm vào đó, việc dùng nước ép nhàu thay thế cho các chỉ định y khoa chính thống có thể khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn điều trị vàng. Khi thận bị suy, mọi sự can thiệp từ thảo dược nếu không có sự theo dõi nồng độ điện giải định kỳ đều tiềm ẩn nguy cơ biến chứng cấp tính.
Ai tuyệt đối nên thận trọng và cách bảo vệ sức khỏe thận
Dựa trên các dữ liệu khoa học về hàm lượng kali và độc tính chuyển hóa, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:
- Người mắc bệnh thận mạn tính ở mọi giai đoạn: Cần tránh uống nước ép trái nhàu tự chế hoặc các sản phẩm đóng chai thương mại do nguy cơ tăng kali máu đột ngột [1].
- Người có tiền sử bệnh gan hoặc men gan cao: Các hợp chất anthraquinone trong quả nhàu có thể gây tổn thương tế bào gan hoặc kích hoạt các đợt viêm gan cấp [5].
- Người đang dùng thuốc giữ kali hoặc thuốc ức chế hệ RAA: Những bệnh nhân đang điều trị huyết áp bằng các thuốc như ức chế men chuyển hoặc chẹn thụ thể nếu kết hợp thêm nước ép nhàu sẽ làm tăng vọt nguy cơ rối loạn nhịp tim [2].
Đối với những người có sức khỏe bình thường muốn sử dụng nước ép trái nhàu như một thực phẩm bổ sung chống oxy hóa, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không uống dồn dập lượng lớn trong thời gian dài để phòng ngừa độc tính tích lũy [4], [5].
Đối với người bệnh thận, việc duy trì một chế độ dinh dưỡng ít kali, tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa thận và thường xuyên xét nghiệm máu định kỳ là biện pháp khoa học duy nhất để làm chậm tiến triển của bệnh. Người bệnh không nên tự ý tìm kiếm các loại "thần dược" truyền miệng để tránh đẩy hệ bài tiết vào tình thế hiểm nghèo.
