Người bệnh tiểu đường có nên uống cúc chỉ thiên để hạ đường huyết?

Nhiều người bệnh tiểu đường thường rỉ tai nhau về các bài thuốc dân gian nhằm kiểm soát chỉ số đường huyết tự nhiên, trong đó có cây cúc chỉ thiên. Đây là loài cỏ mọc hoang phổ biến tại nhiều vùng quê Việt Nam, từ lâu đã quen thuộc trong y học cổ truyền. Tuy nhiên, việc tự ý sắc nước uống loài cây này với kỳ vọng thay thế thuốc điều trị tiểu đường tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu chưa hiểu rõ các dữ liệu khoa học thực tế.

Hiện tại, người bệnh tiểu đường không nên tự ý uống cúc chỉ thiên để hạ đường huyết. Các bằng chứng về tác dụng kiểm soát đường huyết của loài cây này mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên động vật và chiết xuất phân đoạn trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người. Việc sử dụng thảo dược chưa kiểm chứng có thể gây rối loạn chỉ số glucose máu, tương tác thuốc hoặc phát sinh độc tính nội tạng.

Thực hư lời đồn cúc chỉ thiên giúp trị tiểu đường

Trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia, các bộ phận của cây cúc chỉ thiên (tên khoa học là Elephantopus scaber Linn., thuộc họ Cúc Asteraceae) đã được sử dụng từ lâu đời để hỗ trợ điều trị nhiều chứng bệnh ^[1]. Tại Ấn Độ, rễ của loài cây này từng được dùng làm thuốc hạ sốt, trợ tim và lợi tiểu trong hệ thống y học bản địa ^[2]. Tại Brazil, toàn cây cúc chỉ thiên cũng được lưu truyền trong dân gian nhằm mục đích lợi tiểu, giảm sốt và tống sỏi bàng quang ^[3].

Chính vì những công dụng dân gian đa dạng, nhiều người bệnh truyền tai nhau rằng cúc chỉ thiên có thể "chữa dứt điểm" hoặc làm hạ nhanh lượng đường trong máu. Sự quan tâm này càng lớn khi các bệnh nhân tiểu đường mong muốn tìm kiếm một thảo dược tự nhiên để giảm bớt gánh nặng dùng thuốc tây lâu dài. Dẫu vậy, sự suy diễn từ kinh nghiệm truyền miệng sang khả năng điều trị tiểu đường hiện đại cần được xem xét thận trọng dưới lăng kính của các nghiên cứu thực nghiệm.

Tổng quan dược lý và độc học chỉ ra rằng cúc chỉ thiên chứa nhiều hoạt chất sesquiterpene lactone như deoxyelephantopin, isodeoxyelephantopin, scabertopin và isoscabertopin ^[1]. Loài cây này được ghi nhận sở hữu phổ tác dụng sinh học phong phú bao gồm kháng khuẩn, bảo vệ gan, chống oxy hóa, kháng viêm, hạ đường huyết, chống hen suyễn, chống kết tập tiểu cầu và làm lành vết thương ^[1]. Dù vậy, phần lớn các hoạt tính này chỉ mới được khảo sát sơ bộ chứ chưa được ứng dụng điều trị chính quy.

Cơ chế hạ glucose và phục hồi insulin trên mô hình thực nghiệm

Cơ chế sinh học liên quan đến khả năng hạ đường huyết của cúc chỉ thiên bắt đầu được làm sáng tỏ qua các nghiên cứu phân lập hoạt chất tinh khiết. Đái tháo đường thực nghiệm thường đi kèm sự suy giảm tế bào beta tuyến tụy và thiếu hụt insulin nội sinh trầm trọng. Khi thiếu hụt insulin, quá trình chuyển hóa glucose bị đình trệ, dẫn tới sự tích tụ đường trong máu và gây tổn thương đa cơ quan.

Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành khảo sát tác dụng chống đái tháo đường của chiết xuất từ cây cúc chỉ thiên ^[4]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận dịch chiết acetone từ loài thảo dược này làm giảm đáng kể nồng độ glucose trong máu ở chuột cống bị gây bệnh tiểu đường bằng streptozotocin ^[4]. Khảo sát độc tính cấp tính ban đầu cho thấy dịch chiết thô này có đặc tính không độc ^[4].

Đi sâu vào cấu trúc hóa học, quá trình phân đoạn dịch chiết acetone đã thu được một steroid mới mang tên 28Nor-22(R)Witha 2,6,23-trienolide ^[4]. Thử nghiệm hoạt tính sinh học của hợp chất steroid phân lập này cho thấy hiệu quả chống đái tháo đường rõ rệt thông qua việc hạ nồng độ glucose máu tăng cao, đồng thời phục hồi nồng độ insulin ở chuột mắc bệnh tiểu đường ^[4]. Các nhà nghiên cứu nhận định hợp chất này có thể là ứng viên hữu ích cho việc nghiên cứu điều trị đái tháo đường ^[4].

Tác động cải thiện mỡ máu và biến chứng thận trong nghiên cứu 30 ngày

Bên cạnh sự gia tăng glucose máu, rối loạn mỡ máu là một trong những biến chứng thường gặp nhất của đái tháo đường, xuất hiện ở khoảng 40% người bệnh ^[2]. Tình trạng thiếu hụt hoặc đề kháng insulin liên quan mật thiết đến chứng tăng cholesterol và triglyceride máu ^[2]. Tình trạng này làm gia tăng cholesterol toàn phần, triglyceride, VLDL và LDL-cholesterol, dẫn tới xơ vữa động mạch sớm và biến cố mạch vành ^[2].

Rối loạn chuyển hóa ở chuột đái tháo đường do streptozotocin còn kéo theo sự suy giảm chức năng thận, biểu hiện qua sự bất thường nồng độ urê, protein và creatinine trong huyết thanh ^[2]. Để đánh giá tiềm năng bảo vệ cơ quan, một nghiên cứu năm 2010 đã sử dụng các phân đoạn chiết xuất hexane từ rễ cây cúc chỉ thiên ^[2]. Chiết xuất này được cho chuột bạch tạng uống với liều lượng 0,15 g/kg thể trọng liên tục trong thời gian 30 ngày ^[2].

Kết quả thực nghiệm ghi nhận phân đoạn chiết xuất rễ cúc chỉ thiên làm giảm phụ thuộc liều có ý nghĩa thống kê (p<0.001) đối với cholesterol toàn phần, triacylglycerol và LDL-cholesterol ^[2]. Đồng thời, chiết xuất làm tăng đáng kể nồng độ HDL-cholesterol và giúp khôi phục các chỉ số chức năng thận trở về gần mức bình thường ^[2]. Nhóm tác giả kết luận phân đoạn hexane từ rễ cúc chỉ thiên có tiềm năng hạ lipid máu và tái lập chức năng thận trên mô hình chuột ^[2].

Các hoạt tính chống viêm và chống oxy hóa liên quan

Quá trình tiến triển của bệnh tiểu đường và các biến chứng mạn tính liên quan chặt chẽ đến phản ứng viêm và stress oxy hóa. Chiết xuất cúc chỉ thiên đã được khảo sát về khả năng điều hòa các phản ứng viêm thông qua nhiều mô hình tế bào và động vật. Các dữ liệu này cung cấp thêm góc nhìn về tác động đa chiều của thảo dược lên các quá trình sinh học trong cơ thể.

Nghiên cứu năm 2017 cho thấy phân đoạn ethyl acetate từ lá cúc chỉ thiên có tác dụng ức chế giải phóng các chất trung gian gây viêm trên tế bào vi bọc đệm não BV-2 bị kích thích bởi LPS ^[5]. Chiết xuất này làm giảm sự chuyển vị của yếu tố NF-kappaB vào nhân tế bào, giảm sản sinh NO, iNOS, COX-2, PGE2, IL-1beta và TNF-alpha thông qua việc ức chế con đường p38 MAPK ^[5]. Ngoài ra, dịch chiết lá cúc chỉ thiên còn thể hiện hoạt tính quét gốc tự do DPPH, tăng cường enzyme catalase nội bào và kích hoạt tín hiệu Nrf2/HO-1 ^[5].

Một công trình khác năm 2011 cũng chứng minh dịch chiết nước của cúc chỉ thiên có khả năng làm giảm nồng độ AST và ALT huyết thanh ở chuột cống bị tổn thương gan cấp tính do LPS ^[6]. Dịch chiết nước ức chế JNK và p38 MAPK, đồng thời giảm biểu hiện của COX-2 trong mô gan chuột ^[6]. Nghiên cứu năm 2012 đối với dịch chiết ethanol từ lá cây còn phát hiện các hợp chất steroid, saponin, flavonoid, phenolic, giúp giảm co thắt phế quản và bảo vệ màng tế bào mast ^[7].

Bằng chứng còn khoảng cách lớn: Chưa có thử nghiệm trên người

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm mô tả nhiều tiềm năng sinh học, độc giả cần hiểu rõ khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người. Các kết quả hạ đường huyết ghi nhận được đến nay chỉ thực hiện trên loài gặm nhấm mắc bệnh tiểu đường nhân tạo do hóa chất gây ra ^[4]. Dạng dùng trong nghiên cứu là dịch chiết acetone hoặc phân đoạn steroid tinh khiết, hoàn toàn khác với việc người dân tự hái lá, rễ cây về nấu nước uống ^[4].

Trong y văn hiện đại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên bệnh nhân đái tháo đường type 1 hoặc type 2 để đánh giá hiệu lực của cúc chỉ thiên. Hơn nữa, các dữ liệu về khả năng ức chế trực tiếp các enzyme tiêu hóa tinh bột hay enzyme chuyển hóa đường của cúc chỉ thiên vẫn chưa được chứng minh đầy đủ. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào chiết xuất dung môi hữu cơ trên chuột [1, 2].

Hiệu quả trên động vật không đồng nghĩa với hiệu quả tương đương trên cơ thể người. Liều lượng 0,15 g/kg thể trọng phân đoạn hexane hay dịch chiết acetone trên chuột không thể quy đổi trực tiếp thành số gam lá khô hãm trà mỗi ngày [1, 2]. Do đó, việc tin rằng uống nước cúc chỉ thiên giúp ổn định đường huyết là một nhận định thiếu căn cứ y khoa vững chắc.

Cảnh báo độc tính và các rủi ro sức khỏe tiềm ẩn

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, không gây hại. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc học thực nghiệm đã ghi nhận những hiện tượng đáng báo động khi dùng cúc chỉ thiên ở các đường dùng và liều lượng khác nhau. Người bệnh không nên chủ quan trước những tác động bất lợi này.

Một nghiên cứu dược lý thực nghiệm năm 1992 trên toàn cây cúc chỉ thiên đã thử nghiệm chiết xuất nước và chiết xuất cồn-nước ^[3]. Khi tiêm màng bụng cho chuột ở dải liều từ 0,3 đến 6 g/kg thể trọng, cả hai loại dịch chiết đều gây ra các phản ứng co quặn cơ bụng, mất trương lực cơ, mất điều hòa vận động, kiệt sức nằm sấp và dẫn tới tử vong ở chuột ^[3]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra cả hai dịch chiết đều không làm thay đổi lượng nước tiểu hay tình trạng phù nề ^[3].

Nghiên cứu năm 1992 còn phát hiện khi tiêm tĩnh mạch cho chuột cống, cả hai dịch chiết cúc chỉ thiên đều làm giảm huyết áp và giảm nhịp tim ^[3]. Ngoài ra, dịch chiết nước làm rút ngắn thời gian lưu chuyển thức ăn trong ruột ở chuột, trong khi dịch chiết cồn-nước lại làm kéo dài thời gian lưu chuyển đường ruột ^[3]. Mặc dù thử nghiệm đường uống phân đoạn ethyl acetate ở liều 2000 mg/kg trên chuột không ghi nhận tử vong ^[5], những độc tính ghi nhận ở đường tiêm cho thấy thảo dược này chứa các hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh, tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu lên hệ tim mạch và thần kinh vận động nếu dùng sai cách ^[3].

Những ai tuyệt đối nên thận trọng và tránh tự ý sử dụng?

Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin tuyệt đối không tự ý uống nước sắc cúc chỉ thiên. Nếu thảo dược này tạo ra bất kỳ tương tác nào ảnh hưởng đến chuyển hóa thuốc, người bệnh có thể đối mặt với cơn tụt đường huyết đột ngột, gây chóng mặt, ngất xỉu hoặc hôn mê nguy hiểm.

Những người có tiền sử bệnh tim mạch, huyết áp thấp hoặc rối loạn nhịp tim cần hết sức cẩn trọng. Do các chiết xuất cúc chỉ thiên từng được chứng minh có khả năng làm giảm huyết áp và làm chậm nhịp tim trên động vật thực nghiệm ^[3], việc dùng tùy tiện có thể làm tụt huyết áp quá mức hoặc kích phát rối loạn nhịp.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng cần tránh xa việc sử dụng thảo dược này. Hiện nay chưa có dữ liệu lâm sàng an toàn cho thai nhi cũng như trẻ nhỏ. Người có bệnh lý suy giảm chức năng gan, suy thận nặng cũng không được dùng các bài thuốc truyền miệng chưa qua tinh chế vì nguy cơ gia tăng gánh nặng đào thải cho cơ thể.

Áp dụng thực tế an toàn: Không bỏ phác đồ điều trị chuẩn

Bệnh tiểu đường là một rối loạn chuyển hóa mạn tính đòi hỏi sự kiểm soát toàn diện và liên tục từ y khoa hiện đại. Thay vì tìm kiếm các loài cây cỏ mọc dại với hy vọng chữa bệnh nhanh chóng, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc hạ đường huyết hoặc giảm liều insulin để chuyển sang dùng nước lá cúc chỉ thiên.

Nếu muốn sử dụng bất kỳ thảo dược hay thực phẩm bổ sung nào, người bệnh phải trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để đánh giá nguy cơ tương tác thuốc. Việc tự nấu nước lá, rễ cây đậm đặc uống thay nước lọc hàng ngày là thói quen có hại, vừa làm thay đổi nhu động đường ruột, vừa có thể gây tích lũy độc chất ^[3].

Nền tảng vững chắc nhất để ổn định đường huyết lâu dài vẫn là duy trì lối sống lành mạnh. Người bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, giàu chất xơ, hạn chế tinh bột tinh chế và đường đơn, kết hợp tập luyện thể dục thể thao đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày. Thường xuyên tự theo dõi chỉ số đường huyết mao mạch tại nhà giúp kiểm soát bệnh an toàn thay vì đặt niềm tin vào các phương thuốc dân gian chưa được kiểm chứng.

Tóm lại, cây cúc chỉ thiên chứa một số hợp chất có tiềm năng hạ đường huyết và cải thiện lipid máu trên động vật [1, 2], nhưng chưa hề có bằng chứng an toàn và hiệu quả trên người. Người bệnh tiểu đường không nên uống cúc chỉ thiên để hạ đường huyết. Hãy luôn tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ dược liệu nào.