Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới hoặc thư giãn buổi tối bằng một tách trà hoa cúc ấm áp để thanh nhiệt và dễ ngủ. Với những người đang phải sống chung với tình trạng huyết áp cao, thức uống thảo mộc này thường được truyền tai như một liệu pháp tự nhiên giúp ổn định huyết áp hiệu quả. Tuy nhiên, việc uống trà hoa cúc mâm xôi mỗi ngày có thực sự an toàn và mang lại hiệu quả như lời đồn hay không lại là điều cần được xem xét cẩn trọng.
Người bị cao huyết áp hoàn toàn có thể uống trà hoa cúc mâm xôi như một thức uống hỗ trợ lành tính, nhưng không thể dùng để thay thế thuốc điều trị đặc hiệu. Dù các hợp chất tự nhiên trong hoa cúc có tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp nhẹ và thư giãn mạch máu, việc lạm dụng hoặc dùng đồng thời với thuốc hạ áp có thể tiềm ẩn nguy cơ gây tụt huyết áp quá mức.
Dược liệu truyền thống quen thuộc và các hoạt chất quý
Cúc mâm xôi (Chrysanthemum morifolium) là loài thực vật có lịch sử sử dụng làm thực phẩm, trà uống và dược liệu kéo dài hơn 3.000 năm [1]. Loài hoa này đã được canh tác khoảng 370 năm tại Trung Quốc và là một trong những giống cúc ăn được phổ biến nhất [2]. Tại vùng Đồng Hương, diện tích canh tác cúc mâm xôi đạt khoảng 3.400 hecta với sản lượng hằng năm xấp xỉ 9.000 tấn [2].
Từ xa xưa, trà hãm từ hoa cúc mâm xôi đã được dùng phổ biến trong y học cổ truyền để hỗ trợ điều trị đau ngực, huyết áp cao, đái tháo đường và đau đầu [3]. Hoa cúc mâm xôi khô còn được biết đến với tên gọi Chrysanthemi Flos trong các bài thuốc cổ truyền nhằm cải thiện viêm nhiễm, xơ vữa động mạch và cao huyết áp [4].
Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy cúc mâm xôi chứa rất nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học cao [1]. Trong đó, nhóm flavonoid và acid phenolic đóng vai trò chủ chốt tạo nên các giá trị đối với sức khỏe [4]. Những thành phần tiêu biểu có thể kể đến như luteolin, apigenin, acacetin cùng các dẫn xuất glucoside, bên cạnh acid chlorogenic và acid dicaffeoylquinic [4].
Cơ chế sinh học giúp giãn mạch và hạ áp
Các nghiên cứu dược lý hiện đại đã làm sáng tỏ nhiều cơ chế sinh học giúp cúc mâm xôi tác động tích cực lên hệ thống tim mạch [1]. Chiết xuất từ cúc mâm xôi đã được chứng minh có tác dụng gây giãn mạch trực tiếp trong các thử nghiệm trong ống nghiệm [5]. Nhờ khả năng làm giãn mạch máu này, áp lực của dòng máu lên thành động mạch có xu hướng giảm xuống một cách tự nhiên.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu về dược lý mạng lưới và sinh học phân tử cho thấy cúc mâm xôi tham gia điều hòa hệ renin-angiotensin [6]. Đây chính là hệ thống nội tiết tố đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát thể tích dịch và trương lực mạch máu của cơ thể. Khi hệ thống này được điều hòa, tình trạng co thắt mạch máu quá mức sẽ được hạn chế, từ đó hỗ trợ đưa huyết áp về mức an toàn hơn.
Không chỉ can thiệp vào trương lực mạch, các hoạt chất trong hoa cúc mâm xôi còn tác động đến các con đường truyền tín hiệu nội bào như PI3K-Akt và NF-kappaB [6]. Việc can thiệp vào các chuỗi phản ứng này giúp ức chế phản ứng viêm mãn tính ở thành mạch máu [6]. Tình trạng viêm và rối loạn lipid máu thường là những yếu tố cộng hưởng làm trầm trọng thêm căn bệnh tăng huyết áp [6].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả hạ huyết áp
Tác dụng hạ áp và bảo vệ cơ quan đích của cúc mâm xôi đã được ghi nhận trong nhiều mô hình thực nghiệm chặt chẽ [6]. Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột cống Sprague-Dawley bị tăng huyết áp mạch máu thận gây phì đại tim đã mang lại những số liệu rất cụ thể [5]. Các nhà nghiên cứu đã cho những cá thể này sử dụng chiết xuất cúc mâm xôi giàu polyphenol với liều 75 đến 150 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 4 tuần [5].
Kết quả sau 4 tuần can thiệp cho thấy mức huyết áp của nhóm chuột thử nghiệm đã giảm từ 5,7% đến 9,6% [5]. Không chỉ hạ áp, chiết xuất cúc mâm xôi còn giúp làm giảm khối lượng tim từ 9,2% đến 18,4% [5]. Đồng thời, chỉ số khối lượng tim cũng giảm tương ứng từ 10,9% đến 20,1% [5].
Kiểm tra cấu trúc mô học tim mạch cho thấy diện tích mặt cắt ngang của tế bào cơ tim đã giảm từ 8,3% đến 30,4% [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm lượng acid béo tự do trong huyết thanh và cơ tim, ức chế biểu hiện protein HIF-1alpha và GLUT-4, đồng thời thúc đẩy biểu hiện của PPARalpha, CPT-1a và PDK-4 [5]. Những thay đổi này chứng minh chiết xuất hoa cúc không chỉ giảm huyết áp mà còn cải thiện hiệu quả quá trình chuyển hóa năng lượng ở cơ tim [5].
Ngoài ra, một nghiên cứu khác công bố năm 2022 đã so sánh hiệu quả của hoa cúc mâm xôi với hoa cúc dại trên hội chứng tăng huyết áp thể can hỏa vượng [6]. Kết quả phân tích Western blot, ELISA và chuyển hóa học đã xác nhận cúc mâm xôi có hiệu quả rõ rệt trong việc hạ huyết áp, bảo vệ mô và chống lại tổn thương chức năng cơ quan [6].
Nguy cơ tụt huyết áp quá mức khi lạm dụng
Mặc dù có tác dụng sinh học tích cực, việc sử dụng trà hoa cúc mâm xôi một cách thiếu kiểm soát lại tiềm ẩn rủi ro đáng kể. Đối với bệnh nhân cao huyết áp, mục tiêu điều trị hàng đầu là duy trì chỉ số huyết áp ổn định trong ngưỡng an toàn. Khi người bệnh đang sử dụng các loại thuốc hạ áp kê đơn, việc uống thêm một lượng lớn trà hoa cúc mỗi ngày có thể tạo ra tác động cộng dồn.
Cơ chế giãn mạch và ức chế hệ renin-angiotensin từ các hợp chất thực vật có thể khuếch đại tác dụng của thuốc điều trị [6], [5]. Tình trạng này dễ dẫn đến hiện tượng hạ huyết áp quá mức, khiến người bệnh rơi vào trạng thái tụt huyết áp tư thế, hoa mắt, chóng mặt hoặc thậm chí ngất xỉu. Sự sụt giảm huyết áp đột ngột đặc biệt nguy hiểm đối với người lớn tuổi, làm tăng nguy cơ té ngã và giảm tưới máu đến não hoặc tim.
Bên cạnh nguy cơ hạ áp, hoa cúc tự nhiên còn chứa một số chất chuyển hóa thứ sinh nhóm alkaloid pyrrolizidine có thể gây độc cho gan nếu tích tụ lượng lớn [2]. Dù các phương pháp chiết xuất hiện đại đang tìm cách tối ưu hóa việc loại bỏ thành phần này, người dùng vẫn không nên xem trà thảo mộc là thức uống có thể dùng vô độ thay thế hoàn toàn nước lọc [2].
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng trà thảo mộc có nguồn gốc tự nhiên nên hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây. Tăng huyết áp nguyên phát là một bệnh lý mạn tính nguy hiểm, là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến đột quỵ não, bệnh mạch vành và suy giảm chức năng thận [6]. Trà hoa cúc chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, hoàn toàn không có khả năng chữa khỏi hay thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng uống trà càng đậm đặc và càng nhiều lần trong ngày thì huyết áp hạ càng nhanh và ổn định hơn. Thực tế, cơ thể cần thời gian để chuyển hóa các hợp chất polyphenol và đào thải các chất cặn bã. Việc nạp một lượng quá lớn nước trà đặc không những gây áp lực lên hệ tiêu hóa và gan mà còn làm tăng nguy cơ mất cân bằng điện giải và tụt huyết áp mất kiểm soát.
Thêm vào đó, việc chế biến trà hoa cúc cũng ảnh hưởng rất lớn đến độ ổn định của các hoạt chất. Một nghiên cứu năm 2019 chỉ ra rằng cấu trúc của acid chlorogenic trong trà cúc mâm xôi sẽ bị phá hủy trong điều kiện kiềm nhẹ [3]. Do đó, thói quen pha trà với các nguồn nước có tính kiềm hoặc ngâm ủ sai cách có thể làm mất đi các hoạt chất chống oxy hóa quý giá [3].
Ai nên thận trọng khi dùng trà hoa cúc?
Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp hàng ngày cần đặc biệt thận trọng khi có ý định uống trà hoa cúc thường xuyên. Nhóm đối tượng này bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi tạo dựng thói quen uống trà mỗi ngày để được điều chỉnh liều lượng phù hợp, tránh hiện tượng tương tác thuốc gây hạ áp quá sâu.
Những người có tiền sử huyết áp thấp, thường xuyên bị lạnh tay chân, mệt mỏi hoặc dễ ngất xỉu không nên sử dụng trà hoa cúc thường xuyên. Tác dụng giãn mạch ngoại vi của thảo dược này có thể khiến huyết áp vốn đã thấp càng xuống thấp hơn [5].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và những người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) cũng cần hết sức lưu ý. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu phát ban, ngứa ngáy, khó thở hoặc rối loạn tiêu hóa nào sau khi uống trà, người bệnh phải ngừng sử dụng ngay lập tức và tìm kiếm sự trợ giúp y tế.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Để tận dụng các lợi ích sinh học của cúc mâm xôi mà vẫn đảm bảo an toàn, người dùng chỉ nên uống với lượng vừa phải. Mỗi ngày chỉ nên dùng từ 3 đến 5 bông cúc khô hãm với khoảng 200 đến 300 ml nước nóng, uống từ 1 đến 2 lần và không nên uống quá đậm đặc. Thời điểm uống trà thích hợp nhất là sau bữa ăn khoảng 30 phút hoặc vào buổi chiều tối để giúp thư giãn tinh thần.
Khi pha trà, nên dùng nước lọc tinh khiết đun sôi để nguội bớt khoảng 85 đến 90 độ C nhằm bảo vệ các hợp chất flavonoid nhạy cảm với nhiệt độ và tránh môi trường kiềm làm phân hủy acid chlorogenic [3]. Không nên uống trà hoa cúc ngay trước hoặc ngay sau thời điểm vừa uống thuốc hạ huyết áp; nên giãn cách tối thiểu 2 giờ đồng hồ giữa các lần dùng.
Bên cạnh việc uống trà, người bệnh cần duy trì thói quen theo dõi huyết áp tại nhà bằng máy đo đạt chuẩn vào những khung giờ cố định. Nếu nhận thấy các triệu chứng bất thường như choáng váng, tim đập nhanh hoặc chỉ số huyết áp dao động thất thường, cần tạm ngưng sử dụng trà và tham vấn bác sĩ điều trị.
Trà hoa cúc mâm xôi là một thức uống thảo mộc tao nhã, mang lại nhiều giá trị chống oxy hóa và hỗ trợ làm dịu áp lực mạch máu khi dùng đúng mực [5], [4]. Tuy nhiên, sự an toàn của người bệnh tăng huyết áp chỉ được đảm bảo khi biết kết hợp hài hòa giữa lối sống lành mạnh, chế độ dinh dưỡng cân bằng và việc tuân thủ tuyệt đối đơn thuốc của bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý bỏ thuốc hay xem trà hoa cúc như một phương thuốc thần kỳ có thể chữa lành bệnh cao huyết áp.
