Người bệnh tiểu đường tuýp 2 dùng lá nguyệt quế có giúp hạ đường huyết?

Băn khoăn về lá nguyệt quế và đường huyết

Lá nguyệt quế (Laurus nobilis) từ lâu đã là một loại gia vị quen thuộc trong các món hầm, súp nhờ mùi thơm đặc trưng. Thời gian gần đây, trên các hội nhóm sức khỏe, nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng bột lá nguyệt quế hoặc hãm trà uống mỗi ngày để kiểm soát đường huyết cho người mắc đái tháo đường tuýp 2.

Điều này khiến không ít bệnh nhân thắc mắc liệu loại lá này có thực sự giúp hạ đường huyết và phục hồi chức năng tiết insulin hay không. Thực tế, lá nguyệt quế có chứa các hoạt chất sinh học hỗ trợ chuyển hóa, nhưng mức độ tác dụng trên người bệnh vẫn cần được nhìn nhận đúng mực dưới góc độ khoa học.

Về bản chất, lá nguyệt quế không phải là thuốc hạ đường huyết và không thể chữa khỏi bệnh đái tháo đường tuýp 2. Các nghiên cứu hiện tại ghi nhận chiết xuất từ loại thảo mộc này có khả năng cải thiện độ nhạy insulin, hỗ trợ kiểm soát đường huyết và bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa, nhưng phần lớn bằng chứng mới dừng lại ở mức tế bào và động vật.

Cơ chế tác động đến độ nhạy insulin và chuyển hóa đường

Kháng insulin là tình trạng các tế bào gan, cơ và mỡ giảm đáp ứng với hormone insulin, dẫn đến glucose không thể đi vào tế bào và tích tụ lại trong máu. Khi tình trạng này kéo dài, đường huyết tăng cao đi kèm stress oxy hóa và phản ứng viêm mạn tính, gây tổn hại nặng nề cho các mô cơ quan ^[1].

Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2021 đã làm rõ cơ chế bảo vệ của chiết xuất ethanol từ lá nguyệt quế trên dòng tế bào gan HepG2 bị gây kháng insulin ^[1]. Trong thử nghiệm này, tế bào được ủ với chiết xuất trước 24 giờ rồi tiếp xúc với hỗn hợp 30 mM D-glucose và 500 nM insulin trong 24 giờ tiếp theo để tạo mô hình đường huyết và insulin cao ^[1].

Kết quả cho thấy chiết xuất lá nguyệt quế giúp tăng tỷ lệ sống sót của tế bào, làm giảm các chất chỉ điểm gây viêm như c-Jun, NF-kappaB, Tlr4 và điều hòa chu trình chết theo chương trình p21, p53, Bax ^[1]. Đặc biệt, chiết xuất này giảm rõ rệt lượng gốc oxy hóa nội bào ROS và tăng cường biểu hiện của các gen chủ chốt điều hòa độ nhạy insulin gồm IRS1, IRS2 và INSR ^[1]. Điều này cho thấy tiềm năng khôi phục đường truyền tín hiệu insulin ở mức độ tế bào ^[1].

Bên cạnh đó, việc làm chậm quá trình tiêu hóa tinh bột cũng là một cơ chế quan trọng. Một nghiên cứu công bố năm 2013 phát hiện tinh dầu lá nguyệt quế có khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase theo cơ chế cạnh tranh với giá trị IC50 là 1,748 muL/mL ^[2]. Các thành phần chính trong tinh dầu như 1,8-cineole (chiếm 68,82%), 1-(S)-alpha-pinene (6,94%) và R-(+)-limonene (3,04%) cũng đều thể hiện khả năng ức chế enzym này và dọn dẹp gốc tự do ^[2]. Việc ức chế enzym alpha-glucosidase giúp hạn chế sự phân giải carbohydrate phức tạp thành đường đơn tại ruột, từ đó góp phần làm chậm quá trình tăng đường huyết ^[2].

Bằng chứng thực nghiệm trên động vật nói gì?

Để kiểm tra tác động thực tế trên cơ thể sống, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên các mô hình động vật mắc đái tháo đường và rối loạn chuyển hóa.

Nghiên cứu công bố năm 2020 tiến hành trên 30 chuột cống đực bạch tạng trưởng thành, chia đều thành 5 nhóm nuôi trong 4 tuần: nhóm chứng, nhóm chuột tiểu đường do tiêm streptozotocin (STZ), nhóm chuột tiểu đường dùng chiết xuất lá nguyệt quế, nhóm chuột bình thường dùng chiết xuất và nhóm chuột tiểu đường dùng thuốc acarbose ^[3]. Kết quả ghi nhận nồng độ glucose máu ở nhóm dùng chiết xuất lá nguyệt quế giảm đáng kể so với nhóm chuột tiểu đường không điều trị (p < 0.05), tương đương nhóm dùng thuốc acarbose ^[3].

Đáng chú ý, phân tích mô bệnh học của nghiên cứu này cho thấy các tổn thương thoái hóa, hoại tử tại gan, thận, tụy ở nhóm dùng chiết xuất đã được cải thiện về mức gần như bình thường ^[3]. Nhuộm hóa mô miễn dịch cho thấy tế bào beta đảo tụy có sự hồi phục đáng kể, lượng insulin tương đương nhóm chuột khỏe mạnh ^[3]. Nồng độ các enzym gan AST, ALT, GGT cùng urê, creatine kinase, protein toàn phần, canxi và ferritin cũng được phục hồi ^[3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2024 khảo sát tác động của lá nguyệt quế trên 24 chuột cống đực bị gây tăng axit uric máu bằng axit oxonic (250 mg/kg thể trọng) ^[4]. Nhóm chuột được điều trị bằng lá nguyệt quế ghi nhận đường huyết giảm xuống mức 193.00 +- 11.20, bên cạnh sự sụt giảm đáng kể của cholesterol (49.00 +- 6.48), triglyceride (47.25 +- 2.22), LDL (34.50 +- 3.11), axit uric (4.90 +- 0.22), urê (46.00 +- 0.82) và mức tăng trọng lượng (77.75 +- 2.06) so với nhóm bệnh lý (p <= 0.01) ^[4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra nguyệt quế giúp bảo vệ mô thận, giảm teo cầu thận và thoái hóa biểu mô ống lượn gần ^[4].

Tác động hạ đường huyết của bột lá nguyệt quế còn được ghi nhận trên vật nuôi lớn hơn. Năm 2017, một nghiên cứu trên 120 thỏ New Zealand đực 35 ngày tuổi chia thành 4 nhóm (mỗi nhóm 30 con) thử nghiệm chế độ ăn giàu mỡ (2,5% mỡ lợn) bổ sung 1 g bột lá nguyệt quế/kg thức ăn ^[5]. Sau thời gian can thiệp, lượng đường huyết của thỏ giảm rõ rệt, đi kèm cải thiện men gan ALT, AST, giảm cholesterol toàn phần, LDL, triglyceride và tăng HDL ^[5]. Trạng thái chống oxy hóa của huyết tương cũng được nâng cao qua sự gia tăng tổng lượng phenol, enzym SOD, chỉ số FRAP và ORAC ^[5].

Dữ liệu lâm sàng trên người và giới hạn của nghiên cứu

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm trên động vật và tế bào rất triển vọng, các bằng chứng trực tiếp trên người bệnh đái tháo đường tuýp 2 vẫn còn thiếu hụt trầm trọng.

Nghiên cứu công bố năm 2020 trên 30 người tình nguyện khỏe mạnh tại Tunisia (độ tuổi 20 đến 57) cho thấy việc uống nước hãm từ 5g lá nguyệt quế khô trong 100 ml nước sôi mỗi ngày trong 10 ngày đã làm tăng đáng kể nồng độ HDL cholesterol từ mức ban đầu 1.34 +- 0.25 pg/mL lên 1.42 +- 0.29 pg/mL (p = 0.01) ^[6]. Tuy nhiên, mức giảm LDL cholesterol và triglyceride trong thử nghiệm này chưa đạt ý nghĩa thống kê ^[6].

Một nghiên cứu khác năm 2022 thực hiện với thiết kế tương tự trên 30 tình nguyện viên Tunisia (5g lá khô hãm 100 ml nước sôi mỗi ngày trong 10 ngày) lại tập trung vào khía cạnh tâm lý ^[7]. Kết quả cho thấy nồng độ hormone căng thẳng cortisol trong huyết tương giảm rõ rệt từ 93.5 +- 43.01 ng/mL xuống 72.23 +- 25.37 ng/mL sau 10 ngày (p = 0.001), đi kèm giảm điểm số căng thẳng lo âu trên thang đo PSS và STAI ^[7]. Việc giảm hormone căng thẳng cortisol cũng gián tiếp mang lại lợi ích cho đường huyết, vì cortisol cao là yếu tố thúc đẩy tăng đường máu.

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là các thử nghiệm này mới tiến hành trên nhóm nhỏ người khỏe mạnh, thời gian dùng rất ngắn (chỉ 10 ngày) và chưa đánh giá trực tiếp chỉ số glucose hay HbA1c trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 thực thụ ^[7], ^[6]. Do đó, người bệnh không thể coi các kết quả này là bảo chứng cho việc lá nguyệt quế có thể hạ đường huyết mạnh mẽ trên người.

Những hiểu lầm tai hại cần tránh

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng uống nước lá nguyệt quế đậm đặc có thể thay thế được insulin hoặc thuốc uống hạ đường huyết do bác sĩ kê đơn. Đái tháo đường tuýp 2 là bệnh mạn tính phức tạp liên quan đến sự suy giảm tiến triển của tế bào beta tụy và kháng insulin. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị để dùng thảo dược có thể dẫn đến biến chứng cấp tính nguy hiểm như tăng áp lực thẩm thấu máu hoặc nhiễm toan ceton.

Một quan niệm sai lầm khác là thảo mộc tự nhiên thì dùng bao nhiêu cũng an toàn. Việc tiêu thụ chiết xuất thảo mộc quá đậm đặc hoặc không rõ nguồn gốc có thể gây rối loạn tiêu hóa, tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, nhất là ở những người đã có sẵn biến chứng tiểu đường.

Nhiều người cũng tin rằng lá nguyệt quế có thể kích thích đảo tụy phục hồi thần kỳ ở người bệnh lâu năm. Cần lưu ý rằng khả năng tái tạo tế bào beta tụy và phục hồi nồng độ insulin mới chỉ được quan sát trên mô hình chuột thí nghiệm trong thời gian 4 tuần điều trị ^[3], hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định kết quả tương tự trên người.

Ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người bệnh đang dùng thuốc hạ đường huyết (như metformin, sulfonylurea, dẫn xuất ức chế alpha-glucosidase hay insulin) cần đặc biệt thận trọng. Nếu dùng thêm các loại nước hãm thảo mộc có hoạt tính sinh học hỗ trợ hạ đường, nguy cơ tụt đường huyết quá mức có thể xảy ra nếu không theo dõi sát sao.

Bệnh nhân suy thận mạn tính hoặc tổn thương gan giai đoạn nặng không nên tự ý dùng các bài thuốc hãm cô đặc từ lá nguyệt quế với liều lượng cao. Dù nghiên cứu trên chuột cho thấy khả năng hạ urê, phục hồi tổn thương thận và giảm men gan AST, ALT ^[3], ^[4], phản ứng ở người có bệnh nền nặng chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và những người chuẩn bị phẫu thuật cũng nên tránh dùng lá nguyệt quế dạng chiết xuất đậm đặc để phòng ngừa tương tác chuyển hóa và biến động đường huyết chu phẫu.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Người bệnh đái tháo đường tuýp 2 hoàn toàn có thể tận dụng lá nguyệt quế như một loại gia vị lành mạnh trong thực đơn hàng ngày để tạo hương vị hấp dẫn mà không cần dùng đến đường, bột ngọt hay các loại nước sốt giàu calo.

• Dùng làm gia vị ẩm thực: Thêm 1-2 lá nguyệt quế khô vào các món súp rau củ, canh hầm xương, thịt kho hoặc sốt cà chua. Cách này vừa tạo mùi thơm dễ chịu, vừa giúp kích thích vị giác tự nhiên. Lưu ý vớt bỏ lá nguyệt quế nguyên vẹn trước khi ăn vì lá này dai, giòn cứng và có thể gây khó nuốt hoặc trầy xước niêm mạc họng.
• Dùng bột lá nguyệt quế: Nghiền mịn lá nguyệt quế khô làm gia vị ướp thịt nạc, ức gà hoặc cá hồi nướng. Dùng một lượng nhỏ khoảng 1/4 đến 1/2 thìa cà phê cho mỗi món ăn.
• Trà lá nguyệt quế nhẹ nhàng: Nếu muốn dùng dạng nước uống hỗ trợ thư giãn tinh thần, có thể dùng 1-2 lá khô hãm với nước sôi uống cách quãng, nhưng không nên nấu quá đặc và không uống liên tục thay cho nước lọc hàng ngày.
• Luôn theo dõi đường huyết: Nếu thử nghiệm bổ sung nguyệt quế vào chế độ ăn, hãy thường xuyên dùng máy đo đường huyết cá nhân để ghi nhận chỉ số trước và sau bữa ăn. Báo ngay cho bác sĩ điều trị nếu thấy chỉ số đường huyết dao động bất thường.

Lá nguyệt quế là một loại gia vị thảo mộc có giá trị sinh học tốt, mang tiềm năng chống oxy hóa và hỗ trợ chuyển hóa đường dựa trên các thử nghiệm tiền lâm sàng ^[1], ^[3]. Tuy nhiên, người bệnh đái tháo đường tuýp 2 cần duy trì cái nhìn tỉnh táo, tuyệt đối tuân thủ đơn thuốc y khoa, ăn uống khoa học và xem lá nguyệt quế như một gia vị hỗ trợ, không phải thần dược thay thế điều trị.