Người bệnh tiểu đường type 2 có nên ăn quả anh đào tươi thường xuyên?

Quả anh đào (cherry) có vị ngọt tự nhiên, mọng nước nên nhiều người bệnh tiểu đường type 2 thường e ngại không dám ăn vì sợ tăng đường huyết. Thắc mắc liệu loại quả này có an toàn để dùng thường xuyên hay không là câu hỏi rất phổ biến trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày của người bệnh.

Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh tiểu đường type 2 có thể ăn quả anh đào tươi như một món ăn vặt lành mạnh nhờ chỉ số đường huyết (GI) thấp và hàm lượng chất xơ cùng hoạt chất sinh học có lợi ^[1]. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế phụ thuộc lớn vào tổng lượng tinh bột, chất xơ trong khẩu phần và cách ăn điều độ, chứ không chỉ dựa vào một loại quả đơn lẻ ^[2].

Vì sao độ nhạy insulin và chức năng tuyến tụy quan trọng với người tiểu đường?

Để hiểu tác động của thực phẩm, trước hết cần nắm rõ hai yếu tố cốt lõi quyết định mức đường huyết ở người bệnh tiểu đường type 2. Nghiên cứu công bố năm 2007 trên 204 bệnh nhân tiểu đường type 2 ngoại trú không tiêm insulin (gồm 62 nam và 142 nữ, tuổi trung bình 60,7) cho thấy việc kiểm soát đường huyết phụ thuộc một phần vào cả độ nhạy insulin và chức năng tế bào beta của tuyến tụy ^[3]. Cả hai chỉ số này đều có mối liên hệ nghịch đảo tương đương nhau với chỉ số đường huyết trung bình HbA1c ^[3].

Độ nhạy insulin phản ánh khả năng cơ thể sử dụng hormone insulin để đưa đường từ máu vào tế bào, còn tế bào beta tuyến tụy là nơi sản xuất ra insulin. Một nghiên cứu năm 2016 thực hiện trên 839 người trưởng thành (trong đó có 711 người mắc tiểu đường type 2) chỉ ra rằng khi hội chứng chuyển hóa càng nặng (gồm các yếu tố như đường huyết cao, huyết áp cao, vòng bụng lớn, mỡ máu bất thường), độ nhạy insulin càng giảm tuyến tính ^[4]. Điểm hội chứng chuyển hóa càng cao thì lượng insulin tiết ra còn lại càng ít và tốc độ mất chức năng tế bào beta càng nhanh ^[4].

Tại Nhật Bản, một nghiên cứu năm 2008 trên 220 bệnh nhân tiểu đường type 2 cũng xác định các yếu tố làm xấu đi khả năng kiểm soát đường huyết bao gồm: nồng độ đường huyết lúc đói tăng cao, suy giảm tiết insulin pha đầu và tuổi khởi phát bệnh trẻ (từ 48 tuổi trở xuống) ^[5]. Các yếu tố này giải thích tới 41,0% khả năng kiểm soát đường huyết của người bệnh ^[5].

Ngoài ra, tình trạng kháng insulin (tức giảm độ nhạy insulin) còn liên quan mật thiết đến biến chứng tim mạch. Nghiên cứu năm 1997 so sánh 40 nam giới tiểu đường không phụ thuộc insulin có bệnh mạch vành với 36 nam giới mắc bệnh tương tự nhưng không có bệnh mạch vành ^[6]. Kết quả cho thấy nhóm có bệnh mạch vành bị kháng insulin nhiều hơn đáng kể, và mối liên quan này độc lập với tuổi tác, chỉ số khối cơ thể (BMI), tăng huyết áp hay mỡ máu cao ^[6].

Cơ chế tác động của quả anh đào lên đường huyết và mạch máu

Quả anh đào ngọt sở hữu nhiều đặc điểm sinh học tác động trực tiếp đến các cơ chế bệnh sinh nêu trên. Theo tổng quan khoa học công bố năm 2021, chỉ số đường huyết (GI - thước đo tốc độ làm tăng đường máu của thực phẩm) của quả anh đào ngọt nhìn chung thấp hơn so với nhiều loại trái cây khác như mơ, nho, đào và việt quất ^[1].

Chỉ số GI thấp của anh đào ngọt phụ thuộc một phần vào tác dụng hạ đường huyết từ hàm lượng chất xơ có trong quả ^[1]. Chính đặc điểm chỉ số đường huyết thấp này giúp anh đào ngọt trở thành món ăn phụ từ trái cây phù hợp hơn cho bệnh nhân tiểu đường ^[1].

Bên cạnh chất xơ, quả anh đào còn giàu các hoạt chất sắc tố thực vật gọi là anthocyanin và anthocyanidin ^[1]. Các chất chống oxy hóa anthocyanin có khả năng làm giảm tình trạng kháng insulin và giảm bất dung nạp glucose ^[1]. Đồng thời, hoạt tính chống oxy hóa của chúng giúp bảo vệ các tế bào beta tuyến tụy khỏi tình trạng căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) do đường huyết cao gây ra, từ đó góp phần hạn chế các biến chứng liên quan đến bệnh tiểu đường ^[1].

Không chỉ tác động lên đường huyết, hoạt chất cyanidin-3-glycoside (một dạng anthocyanin trong anh đào) còn mang lại lợi ích bảo vệ mạch máu ^[1]. Khi cho các tế bào nội mô phân lập từ động mạch bò tiếp xúc với cyanidin-3-glycoside trong vài giờ, sản lượng nitric oxide (chất giúp giãn mạch) tăng lên, đồng thời giảm căng thẳng oxy hóa tại chỗ và giảm viêm mạch máu ^[1]. Sự hình thành các tế bào bọt (tiền chất tạo nên mảng xơ vữa động mạch) cũng giảm xuống ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về quả anh đào và chỉ số GI?

Các bằng chứng cụ thể về tác dụng của anh đào ngọt đối với đường huyết hiện nay chủ yếu đến từ các mô hình thí nghiệm tế bào và động vật được tổng hợp trong công bố năm 2021 ^[1]. Trong một nghiên cứu trên môi trường nuôi cấy tế bào, các nhà khoa học đã kết hợp anthocyanin và anthocyanidin chiết xuất từ anh đào ngọt với nhiều mức tải lượng đường glucose khác nhau ^[1]. Kết quả là các tế bào được làm giàu bằng hai hoạt chất này tăng cường tiết insulin một cách đáng kể so với nhóm đối chứng ^[1].

Vai trò kiểm soát đường huyết của anthocyanin cũng được khảo sát trên hai mô hình chuột thí nghiệm bị gây béo phì và tăng đường huyết bằng chế độ ăn giàu chất béo ^[1]. Việc cho chuột ăn bổ sung quả anh đào đã mang lại tác dụng bảo vệ rõ rệt: làm giảm quá trình tổng hợp chất béo trung tính (triglyceride), giảm nồng độ đường glucose và giảm hormone leptin ^[1]. Một nghiên cứu khác trên tế bào bọt của chuột tiếp xúc với các liều cyanidin-3-glycoside cũng cho thấy cholesterol được loại bỏ khỏi đại thực bào theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng, gợi ý tác dụng giảm nguy cơ tim mạch ^[1].

Tuy nhiên, khi xét rộng ra trên cơ thể người về vai trò của chỉ số đường huyết (GI) và chất xơ, các nghiên cứu dịch tễ và lâm sàng lớn lại cho góc nhìn thận trọng hơn. Nghiên cứu công bố năm 2005 phân tích dữ liệu từ 979 người trưởng thành (gồm 67% có dung nạp glucose bình thường và 33% bị rối loạn dung nạp glucose) thông qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm gồm 114 mục ^[2]. Sau khi điều chỉnh các yếu tố nhân khẩu học, tiền sử gia đình, mức tiêu hao năng lượng và hút thuốc, các nhà nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ nào giữa chỉ số GI của chế độ ăn với độ nhạy insulin, insulin lúc đói, phản ứng insulin cấp tính, BMI hay vòng eo ^[2].

Ngược lại, trong cùng nghiên cứu năm 2005 trên 979 người này, lượng chất xơ tiêu thụ lại có mối liên hệ thuận chiều với độ nhạy insulin và chức năng hoạt động của tuyến tụy, đồng thời tỷ lệ nghịch với nồng độ insulin lúc đói, chỉ số BMI và vòng eo ^[2]. Điều này chứng minh chất xơ mới là yếu tố cốt lõi mang lại lợi ích trực tiếp cho độ nhạy insulin và mỡ cơ thể, chứ không đơn thuần là con số GI của tinh bột ^[2].

Thậm chí, một thử nghiệm can thiệp chế độ ăn kéo dài 5 tuần công bố năm 2015 còn phát hiện ra rằng, trong một chế độ ăn nhiều tinh bột theo kiểu DASH, việc chọn thực phẩm có GI thấp so với GI cao không những không cải thiện yếu tố nguy cơ tim mạch mà còn có thể làm giảm độ nhạy insulin và làm tăng cholesterol xấu (LDL) ^[7]. Đường huyết lúc đói ở nhóm ăn GI thấp cũng cao hơn nhóm ăn GI cao ^[7]. Bài báo năm 2015 này cũng dẫn lại một phân tích gộp gồm 14 thử nghiệm kéo dài ít nhất 6 tháng, kết luận rằng việc hạ thấp chỉ số GI không làm ảnh hưởng đến mỡ máu, đường huyết lúc đói, độ nhạy insulin hay huyết áp, mặc dù có làm giảm insulin lúc đói ^[7]. Ngược lại, nếu giảm tổng lượng tinh bột và thay thế năng lượng đó bằng chất béo không bão hòa cùng chất đạm thì sẽ làm giảm đáng kể triglyceride, VLDL và giảm nhẹ huyết áp tâm trương ^[7].

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Từ các dữ liệu trên, có thể thấy quả anh đào tươi mang lại lợi ích kép: vừa cung cấp chất xơ giúp giữ chỉ số GI ở mức thấp, vừa cung cấp anthocyanin hỗ trợ bảo vệ tế bào tụy và mạch máu ^[1]. Chất xơ trong thực phẩm đóng vai trò thiết yếu giúp cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát cân nặng ^[2]. Ngoài ra, ở phụ nữ khỏe mạnh, việc ăn anh đào ngọt còn giúp giảm nồng độ urate trong huyết thanh, hỗ trợ giảm tái phát các cơn gút cấp ở người bệnh gút ^[1].

Dù vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là các bằng chứng trực tiếp về việc hoạt chất trong quả anh đào làm tăng tiết insulin hay giảm đường huyết mới chỉ dừng lại ở nghiên cứu nuôi cấy tế bào và mô hình trên chuột ^[1]. Chưa có số liệu thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên bệnh nhân tiểu đường type 2 ăn anh đào để khẳng định mức độ giảm HbA1c cụ thể.

Hơn nữa, các nghiên cứu lớn trên người năm 2005 và 2015 đã chỉ ra rằng việc chỉ chăm chăm chọn thực phẩm có chỉ số GI thấp mà giữ nguyên tổng lượng tinh bột cao sẽ không giúp cải thiện độ nhạy insulin trong dài hạn ^{[2] [7]}. Do đó, quả anh đào chỉ phát huy tốt vai trò khi nằm trong một chế độ ăn kiểm soát tổng năng lượng và giảm bớt tinh bột tổng thể ^{[2] [7]}.

Những hiểu lầm thường gặp khi ăn anh đào

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng vì quả anh đào có chỉ số GI thấp và chứa chất chống oxy hóa nên người bệnh tiểu đường có thể ăn thoải mái không giới hạn ^[1]. Thực tế, mối liên hệ giữa lượng tinh bột tiêu thụ và tải lượng đường huyết với độ nhạy insulin hay sự tích tụ mỡ phụ thuộc hoàn toàn vào tổng năng lượng nạp vào cơ thể ^[2]. Ăn quá nhiều bất kỳ loại trái cây nào cũng làm dư thừa năng lượng và tinh bột.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng quả anh đào tươi với các sản phẩm chế biến sẵn như anh đào ngâm đường, mứt anh đào hay nước ép đóng hộp. Nghiên cứu chỉ ra tác dụng hạ đường huyết một phần dựa vào hàm lượng chất xơ tự nhiên của quả anh đào ngọt ^[1]. Khi ép lấy nước bỏ xác hoặc ngâm tẩm thêm đường, lợi ích từ chất xơ sẽ mất đi và lượng đường đơn tăng vọt.

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng quả anh đào có thể thay thế thuốc điều trị. Nghiên cứu trên 204 bệnh nhân tiểu đường khẳng định để đạt mức kiểm soát đường huyết chấp nhận được (HbA1c dưới 7%), người bệnh cần được điều chỉnh các thuốc hạ đường huyết đường uống sao cho tối ưu hóa cả độ nhạy insulin và chức năng tế bào beta ^[3]. Trái cây chỉ đóng vai trò dinh dưỡng hỗ trợ.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người bệnh tiểu đường khởi phát ở độ tuổi trẻ (từ 48 tuổi trở xuống) cần đặc biệt thận trọng trong chế độ ăn uống ^[5]. Nghiên cứu năm 2008 trên 220 bệnh nhân cho thấy nhóm khởi phát bệnh trẻ có chỉ số HbA1c cao hơn đáng kể so với nhóm khởi phát muộn, đòi hỏi sự can thiệp sớm và tích cực hơn để ngăn ngừa biến chứng lâu dài ^[5]. Nhóm này không nên tự ý thay đổi khẩu phần trái cây nếu chưa tính toán kỹ lượng đường.

Những người bệnh tiểu đường có kèm hội chứng chuyển hóa nặng (vòng eo lớn, mỡ máu cao, gan nhiễm mỡ, tăng huyết áp) cũng cần lưu ý kiểm soát chặt tổng năng lượng ^[4]. Ở nhóm này, chức năng tế bào beta và độ nhạy insulin suy giảm nhanh hơn, nên mọi nguồn đường từ trái cây đều cần được cân đối kỹ lưỡng trong khẩu phần hàng ngày ^[4].

Người bệnh đang dùng thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc có bệnh lý mạch vành đi kèm nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi điều chỉnh chế độ ăn ^{[3] [6]}. Tuyệt đối không tự ý giảm liều thuốc khi ăn thêm các thực phẩm được cho là tốt cho đường huyết.

Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn hàng ngày

Để tận dụng lợi ích của quả anh đào, người bệnh nên chọn ăn quả anh đào tươi nguyên xác nhằm giữ trọn vẹn lượng chất xơ tự nhiên giúp ổn định đường huyết và cải thiện độ nhạy insulin ^{[1] [2]}. Thời điểm hợp lý nhất là dùng làm bữa phụ (món ăn vặt) giữa các bữa chính, thay thế cho các loại bánh kẹo ngọt hoặc các loại quả có chỉ số GI cao hơn như nho, đào, mơ ^[1].

Khi ăn anh đào, người bệnh nên áp dụng nguyên tắc bù trừ tinh bột. Theo kết quả từ nghiên cứu năm 2015, việc giảm bớt tỷ lệ tinh bột trong khẩu phần và bù đắp phần năng lượng đó bằng chất đạm cùng chất béo không bão hòa (như các loại hạt, cá, dầu thực vật) sẽ giúp giảm mỡ máu triglyceride và huyết áp hiệu quả ^[7]. Do đó, có thể kết hợp một lượng vừa phải anh đào tươi với một ít hạt không muối hoặc sữa chua không đường trong bữa phụ.

Bảo quản anh đào tươi trong ngăn mát tủ lạnh và rửa sạch dưới vòi nước chảy ngay trước khi ăn để giữ hàm lượng hoạt chất anthocyanin ở mức tốt nhất ^[1]. Tránh nấu chín kỹ hoặc chế biến thêm đường.

Tóm lại, quả anh đào tươi là lựa chọn trái cây an toàn và có lợi cho người bệnh tiểu đường type 2 nhờ chỉ số GI thấp, giàu chất xơ và hoạt chất bảo vệ tế bào tụy ^[1]. Tuy nhiên, người bệnh cần ăn với lượng vừa phải, ưu tiên quả tươi nguyên xác và đặt trong tổng thể chế độ ăn giảm tinh bột, cân đối năng lượng cùng việc tuân thủ phác đồ thuốc của bác sĩ ^{[2] [3] [7]}.