Nhiều người mắc bệnh gút thường chỉ chú trọng kiêng khem các món giàu đạm như thịt bò, hải sản hay bia rượu, nhưng lại thoải mái sử dụng các loại nước ngọt có gas để giải khát. Quan niệm cho rằng đồ uống ngọt không chứa nhân purin nên vô hại đối với khớp xương là một sai lầm phổ biến trong sinh hoạt hàng ngày.

Thực tế, nước ngọt có gas chứa hàm lượng đường rất cao, đặc biệt là đường fructose. Đây chính là thủ phạm kích thích cơ thể gia tăng sản xuất axit uric trong máu, làm giảm khả năng đào thải qua thận và nhanh chóng khởi phát các cơn đau gút cấp tính dữ dội.

Fructose biến đổi thành axit uric trong cơ thể như thế nào?

Đường trong nước ngọt có gas thường tồn tại dưới dạng siro ngô hàm lượng fructose cao hoặc đường sucrose [1]. Khác với glucose có thể chuyển hóa ở hầu khắp các tế bào, fructose sau khi hấp thu sẽ di chuyển gần như toàn bộ về gan để xử lý [2][3].

Tại gan, quá trình chuyển hóa fructose diễn ra rất nhanh và tiêu tốn một lượng lớn năng lượng tế bào [3]. Quá trình này kích thích sản sinh ra adenosine 5'-phosphate (AMP), một chất nền trực tiếp bị phân giải thành axit uric đi vào tuần hoàn máu [3]. Lượng axit uric tăng cao đột ngột sau khi tiêu thụ nước ngọt có gas sẽ tạo điều kiện cho các tinh thể urat hình thành và lắng đọng tại khớp xương, kích thích phản ứng viêm và gây ra cơn đau cấp tính [2].

Bên cạnh việc tăng tổng hợp, chế độ ăn uống giàu fructose kéo dài còn tác động xấu đến chức năng bài tiết [2]. Việc tiếp xúc mãn tính với đường fructose làm giảm tỷ lệ thanh thải axit uric qua đường thận, dẫn đến tình trạng axit uric bị ứ đọng lại bên trong máu [2].

Bằng chứng dịch tễ học về nguy cơ bùng phát bệnh gút

Mối liên hệ giữa việc sử dụng đồ uống có đường và nguy cơ mắc bệnh gút đã được chứng minh qua nhiều khảo sát dịch tễ học quy mô lớn trên thế giới. Dữ liệu từ khảo sát dinh dưỡng NHANES cho thấy những người uống từ 1 đến 3,9 khẩu phần đồ uống có đường mỗi ngày bị tăng nồng độ axit uric thêm 0,33 mg/dl so với người hoàn toàn không uống [4]. Trong nhóm tiêu thụ ở mức độ vừa phải này, tỷ lệ mắc tăng axit uric máu cao hơn 1,51 lần so với nhóm không sử dụng [4].

Các nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu cũng ghi nhận kết quả tương tự khi chỉ ra rằng những người uống từ 2 khẩu phần nước ngọt có đường trở lên mỗi ngày có nguy cơ mắc bệnh gút tăng gấp 1,85 lần so với người uống dưới 1 khẩu phần mỗi tháng [4]. Ở nam giới, nhóm có lượng tiêu thụ fructose cao nhất chịu mức nguy cơ mắc bệnh gút cao gấp 2,02 lần so với nhóm tiêu thụ thấp nhất [4].

Mối nguy hại này không chỉ giới hạn ở nam giới mà còn biểu hiện rất rõ ở nữ giới [4][5]. Nghiên cứu Nurses' Health Study theo dõi 78.906 phụ nữ không có tiền sử bệnh gút trong suốt 22 năm (từ 1984 đến 2006) đã ghi nhận 778 ca mắc gút mới [5]. Kết quả cho thấy nguy cơ mắc bệnh tăng theo lượng tiêu thụ: uống 1 khẩu phần soda ngọt mỗi ngày làm tăng nguy cơ mắc gút lên 1,74 lần, và tăng lên 2,39 lần khi uống từ 2 khẩu phần mỗi ngày trở lên [5]. Chênh lệch nguy cơ tuyệt đối tương ứng là 36 và 68 ca mắc trên 100.000 người-năm đối với nước ngọt có đường [5]. Khi so sánh giữa nhóm phụ nữ tiêu thụ fructose nhiều nhất và ít nhất, mức tăng nguy cơ mắc bệnh gút là 1,62 lần [5].

Tại châu Á, một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi suốt 10 năm từ 2008 đến 2018 tại Trung Quốc cho thấy độ tuổi khởi phát bệnh gút thực tế đã trẻ hơn 4,14 tuổi [6]. Các nhà nghiên cứu xác định nước giải khát có đường là một yếu tố dự báo độc lập đối với tình trạng khởi phát gút sớm ở người trẻ tuổi [6].

Nước ngọt có gas vô hiệu hóa gen bảo vệ và tác động xấu theo cân nặng

Nguy cơ từ nước ngọt có gas còn có sự tương tác phức tạp với yếu tố di truyền và chỉ số khối cơ thể (BMI) của từng cá nhân. Gen SLC2A9 đóng vai trò điều hòa bài tiết axit uric qua thận bằng cách trao đổi chất này với glucose và fructose [1].

Một nghiên cứu phân tích trên 1.634 người tại New Zealand và 7.075 người từ nghiên cứu ARIC cho thấy uống 4 phần nước ngọt có đường mỗi ngày làm tăng nguy cơ mắc gút lên 6,89 lần ở người da trắng châu Âu, 5,19 lần ở người Maori và 2,84 lần ở người dân đảo Thái Bình Dương [1]. Đáng chú ý, mỗi khẩu phần nước ngọt bổ sung hàng ngày khiến những người mang alen bảo vệ khỏi bệnh gút bị tăng 15% nguy cơ mắc bệnh, so với mức tăng 12% ở nhóm không mang alen này [1]. Điều này chỉ ra rằng việc uống nước ngọt có đường đã làm mất đi lợi thế bảo vệ tự nhiên vốn có của hệ gen [1].

Chỉ số khối cơ thể cũng làm biến đổi phản ứng của cơ thể trước đường ngọt [7]. Phân tích trên 12.870 người về nồng độ urat và 2.578 người về tình trạng gút cho thấy việc uống nước ngọt mạn tính liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng nồng độ urat máu và bệnh gút ở nhóm người có BMI từ 25 trở lên, trong khi không ghi nhận mối liên hệ rõ rệt ở nhóm có BMI dưới 25 [7].

Trong thử nghiệm can thiệp cấp tính trên 76 người được nạp fructose trong 180 phút, cả hai nhóm thể trạng đều bị tăng nồng độ urat máu cấp tính [7]. Tuy nhiên, nhóm có BMI dưới 25 có phản ứng tăng bài tiết axit uric qua nước tiểu (FEUA) ở phút thứ 120 và 180 để giải tỏa lượng urat dư thừa, trong khi nhóm có BMI từ 25 trở lên lại bị suy giảm bài tiết FEUA ngay ở phút thứ 60 [7]. Điều này khiến người thừa cân, béo phì đối mặt với nguy cơ ứ đọng axit uric nghiêm trọng hơn sau khi uống nước ngọt [7].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các nghiên cứu dịch tễ quan sát cho thấy mối tương quan rất rõ giữa nước giải khát chứa fructose và bệnh gút, các thử nghiệm lâm sàng can thiệp có đối chứng lại đưa ra những góc nhìn chi tiết hơn [4][3]. Một phân tích tổng hợp trên 21 thử nghiệm với 425 người cho thấy việc thay thế fructose đẳng calo (nạp cùng mức năng lượng) không làm thay đổi nồng độ axit uric máu [3]. Tình trạng tăng axit uric chỉ xuất hiện khi áp dụng chế độ ăn dư thừa năng lượng, với mức năng lượng vượt quá 35% nhu cầu [3].

Điều này chứng minh rằng việc uống nước ngọt có gas thường gây hại do nó cung cấp thêm một lượng calo rỗng khổng lồ ngoài khẩu phần ăn hàng ngày [3]. Lượng đường vượt mức này thúc đẩy tình trạng thừa cân, tăng mỡ nội tạng, tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu, từ đó cộng hưởng làm trầm trọng thêm căn bệnh gút [3].

Những hiểu lầm phổ biến khi lựa chọn đồ uống

Nhiều người bệnh chuyển từ nước ngọt thông thường sang nước ép trái cây đóng hộp vì tin rằng nguồn gốc tự nhiên sẽ an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, nghiên cứu đoàn hệ Nurses' Health Study chứng minh rằng nước cam chứa hàm lượng fructose tự nhiên cao cũng làm tăng nguy cơ mắc gút ở nữ giới, với mức tăng 1,41 lần khi uống 1 khẩu phần mỗi ngày và tăng 2,42 lần khi uống từ 2 khẩu phần trở lên [5].

Trái lại, việc ăn hoa quả tươi nguyên múi không làm tăng nguy cơ mắc bệnh gút hay tăng axit uric máu [6]. Trong quả tươi, đường fructose được bao bọc bởi chất xơ và đi kèm với nhiều vi chất như vitamin C, kali, flavonol và epicatechin [6]. Các chất dinh dưỡng tự nhiên này có khả năng điều hòa và làm giảm thiểu tác động tiêu cực của fructose lên quá trình chuyển hóa axit uric [6].

Một thắc mắc khác là nước ngọt ăn kiêng có gây hại cho khớp hay không. Dữ liệu từ Nurses' Health Study ghi nhận các loại nước ngọt ăn kiêng (diet soft drinks) không liên quan đến nguy cơ khởi phát bệnh gút [5]. Dù vậy, các chuyên gia vẫn khuyến cáo nên hạn chế tối đa việc lạm dụng đồ uống có đường hóa học để bảo vệ sức khỏe tim mạch và chuyển hóa tổng thể [8].

Ai cần đặc biệt thận trọng với nước ngọt có gas?

Những người đã từng được chẩn đoán mắc bệnh gút hoặc có tiền sử tăng axit uric máu cần loại bỏ hoàn toàn nước ngọt có gas chứa đường ra khỏi thực đơn [4][8]. Sự gia tăng nồng độ urat đột ngột sau khi hấp thụ fructose có thể kích hoạt cơn sưng đau khớp ngay trong ngày [7][2].

Người thừa cân hoặc béo phì với chỉ số BMI từ 25 trở lên cần kiểm soát tuyệt đối các nguồn calo lỏng này [7]. Khả năng bài tiết axit uric qua thận của nhóm đối tượng này bị ức chế nhanh chóng khi nạp fructose, tạo điều kiện thuận lợi cho bệnh gút bùng phát [7].

Những người có tiền sử gia đình mắc bệnh gút sớm hoặc người gốc bản địa như dân tộc Maori và cư dân các đảo Thái Bình Dương cũng thuộc nhóm rủi ro rất cao [1][2]. Lượng đường từ nước ngọt có thể làm triệt tiêu hoàn toàn khả năng tự bảo vệ của các biến thể gen có lợi [1].

Thay đổi thói quen giải khát để bảo vệ khớp xương

Để kiểm soát axit uric máu ổn định và ngăn ngừa cơn đau gút tái phát, người bệnh nên xây dựng các giải pháp thay thế lành mạnh trong sinh hoạt:

  • Ưu tiên nước lọc và nước khoáng: Uống đủ từ 2 đến 2,5 lít nước mỗi ngày giúp thận tăng cường đào thải axit uric ra ngoài qua đường tiết niệu [2].
  • Thay thế nước ngọt bằng trà thảo mộc: Sử dụng nước trà xanh nhạt, nước vối hoặc các loại trà không chứa đường để thỏa mãn thói quen giải khát.
  • Sử dụng quả tươi thay cho nước ép: Ăn trực tiếp trái cây tươi ít ngọt thay vì uống nước ép đóng chai để tận dụng nguồn chất xơ, vitamin C và flavonoid giúp trung hòa tác động của fructose [6].
  • Đọc kỹ nhãn thành phần dinh dưỡng: Tránh xa các sản phẩm ghi thành phần có siro bắp hàm lượng fructose cao (HFCS), đường sucrose hoặc siro cây thùa [1][3].

Nước ngọt có gas chứa đường không chỉ là đồ uống giải khát vô hại mà là một tác nhân thúc đẩy chuyển hóa axit uric tại gan và làm suy giảm bài tiết qua thận [2][3]. Việc cắt giảm hoàn toàn các loại nước giải khát công nghiệp này là bước điều chỉnh lối sống bắt buộc, song hành cùng phác đồ điều trị y khoa để kiểm soát bệnh gút bền vững [8][1].