Chóng mặt, hoa mắt hoặc lảo đảo mỗi khi đứng dậy là than phiền rất quen thuộc ở những người có huyết áp thấp. Trước tình trạng này, nhiều người truyền tai nhau mẹo "ăn mặn lên một chút" để giữ huyết áp ổn định. Liệu đây có phải là giải pháp khoa học phù hợp cho tất cả mọi người, hay lại tiềm ẩn những nguy cơ khôn lường cho tim mạch?
Câu trả lời từ y khoa là: Việc tăng lượng muối trong chế độ ăn chỉ được khuyến nghị trong một số tình trạng bệnh lý hạ huyết áp chuyên biệt và bắt buộc phải có sự theo dõi y tế chặt chẽ, chứ không phải là giải pháp tùy tiện áp dụng cho mọi trường hợp huyết áp thấp. Nếu tự ý bổ sung muối mà không hiểu rõ thể bệnh, bạn có thể đối mặt với nguy cơ tăng huyết áp nguy hiểm khi nằm và tổn thương mạch máu.
Cơ chế tác động của muối đối với huyết áp cơ thể
Khi chúng ta đứng thẳng, trọng lực sẽ kéo một lượng máu đáng kể dồn xuống phần dưới cơ thể, làm giảm lượng máu trở về tim và não [1]. Ở người bình thường, hệ thần kinh tự chủ sẽ nhanh chóng phát tín hiệu co mạch và tăng nhịp tim để duy trì huyết áp ổn định [2]. Tuy nhiên, khi cơ chế tự điều hòa này gặp trục trặc, huyết áp sẽ tụt dốc, gây ra hiện tượng chóng mặt, choáng váng hoặc ngất xỉu [2].
Về mặt sinh lý, natri từ muối ăn đóng vai trò giữ nước bên trong lòng mạch [1, 3]. Mục tiêu của việc bổ sung nước và muối là mở rộng thể tích huyết tương tuần hoàn, bù đắp lượng máu bị kéo xuống do trọng lực khi đứng, từ đó bảo đảm lượng máu tưới lên não và cải thiện chất lượng sống [1].
Đối với những bệnh nhân suy giảm thần kinh tự chủ gây hạ huyết áp tư thế, cơ thể thường mất khả năng giảm bài tiết natri qua thận khi bị hạn chế muối [3]. Tình trạng này khiến họ liên tục bài tiết muối quá mức qua nước tiểu, dẫn đến giảm thể tích tuần hoàn mạn tính và làm hạ huyết áp nghiêm trọng hơn nếu bị bắt ăn nhạt [1, 3].
Do đó, bổ sung muối qua đường uống trở thành biện pháp cơ bản nhằm lập lại cân bằng thể tích lòng mạch, hỗ trợ phản ứng co mạch ngoại vi và điều hòa lưu lượng tuần hoàn não khi người bệnh thay đổi tư thế sang đứng thẳng [3, 5].
Các nghiên cứu nói gì về việc tăng lượng muối?
Khuyến cáo y khoa hiện nay về việc bổ sung muối chủ yếu tập trung vào các dạng hạ huyết áp theo tư thế và rối loạn hệ thần kinh tự chủ. Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện để làm rõ tác động này trên từng nhóm đối tượng cụ thể.
Một tổng quan công bố năm 2022 về điều hòa huyết áp trong suy giảm thần kinh tự chủ ghi nhận các hướng dẫn thực hành lâm sàng và ý kiến chuyên gia khuyến nghị mức tiêu thụ 6-10 g muối mỗi ngày để kiểm soát hạ huyết áp tư thế do nguyên nhân thần kinh [3]. Bệnh nhân suy giảm thần kinh tự chủ nếu bị giới hạn lượng natri thì tình trạng tụt huyết áp tư thế sẽ trầm trọng hơn do thận không thể giảm thải natri [3]. Tuy nhiên, các tác giả lưu ý rằng hiện chưa có bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng khẳng định chắc chắn rằng tăng muối trong khẩu phần sẽ giúp cải thiện dứt điểm hạ huyết áp tư thế [3].
Một đánh giá hệ thống khác công bố năm 2022 về việc bổ sung muối ở bệnh nhân ngất do phản xạ phế vị (VVS) và hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng (POTS) đã cho thấy kết quả khả quan [4]. Can thiệp bổ sung muối ngắn hạn trong khoảng 3 tháng giúp giảm nguy cơ ngất và cải thiện đáng kể các triệu chứng liên quan [4]. Ở nhóm bệnh nhân ngất phế vị, bổ sung muối làm tăng thể tích huyết tương, kéo dài thời gian xuất hiện ngất khi làm nghiệm pháp dung nạp tư thế đứng, làm giảm mức tăng nhịp tim và cải thiện khả năng tự điều hòa của mạch máu não [4]. Hiệu quả ghi nhận rõ rệt nhất ở những người có mức bài tiết natri ban đầu dưới 170 mmol/ngày [4].
Nghiên cứu về cơ chế bệnh sinh hạ huyết áp tư thế trên bệnh nhân đái tháo đường típ 2 công bố năm 1999 đã so sánh 10 bệnh nhân có hạ huyết áp tư thế với 40 bệnh nhân đái tháo đường không hạ huyết áp và 40 người bình thường cùng tuổi, giới tính [5]. Kết quả cho thấy nhóm hạ huyết áp tư thế bị giảm 10% thể tích máu và có lượng natri trao đổi trong cơ thể thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng [5]. Khi đo huyết áp, nhóm này có huyết áp trung bình khi nằm lên tới 165/98 mm Hg nhưng tụt xuống 90/60 mm Hg khi đứng dậy [5]. Điều này chứng minh giảm thể tích tuần hoàn và thiếu hụt natri là các yếu tố chính gây nên bệnh cảnh tụt huyết áp ở bệnh nhân đái tháo đường tổn thương thần kinh [5].
Năm 1988, một báo cáo lâm sàng đã mô tả 3 trường hợp bị hạ huyết áp tư thế nghiêm trọng do tác dụng phụ của thuốc chống trầm cảm [6]. Việc sử dụng muối natri clorid điều trị đã giúp 2 trong số 3 bệnh nhân kiểm soát được huyết áp thấp và có thể tiếp tục dùng thuốc chống trầm cảm ở liều điều trị hiệu quả [6].
Tuy nhiên, việc tăng muối không phải lúc nào cũng mang lại lợi ích. Một phân tích thứ cấp từ thử nghiệm DASH-Sodium năm 2020 trên những người tham gia chế độ ăn DASH đã cho thấy kết quả bất ngờ: lượng natri nạp vào cao hơn lại làm tăng tần suất chóng mặt khi đổi tư thế đứng [2]. Mối liên quan bất lợi giữa ăn nhiều muối và chóng mặt thể hiện rõ nhất ở người trẻ dưới 60 tuổi và người béo phì [2]. Trong khi đó, ở nhóm theo chế độ ăn đối chứng, tăng muối lại không làm thay đổi triệu chứng chóng mặt [2]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng việc nạp quá nhiều natri có thể ức chế nghịch thường phản ứng vận mạch giao cảm khi đứng, từ đó dễ gây choáng váng [2].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng
Dựa trên các y văn hiện có, việc bù dịch và muối mang lại lợi ích rõ nét trong việc mở rộng thể tích lòng mạch, ngăn ngừa ngất xỉu và giảm chóng mặt cho những trường hợp có chỉ định rõ ràng như hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng, ngất do thần kinh phế vị hoặc hạ huyết áp do tổn thương thần kinh tự chủ [1, 3, 5].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho chiến lược này vẫn còn những giới hạn nhất định. Các chuyên gia lưu ý rằng hầu hết khuyến cáo tăng muối hiện nay dựa trên hiểu biết về sinh lý bệnh học hơn là các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn [1, 3]. Các dữ liệu hỗ trợ chủ yếu đến từ các thử nghiệm nhỏ với số lượng người tham gia hạn chế [3]. Ngoài ra, hiện vẫn chưa có sự đồng thuận đầy đủ về liều lượng tối ưu, dạng bổ sung natri cụ thể và thời gian điều trị kéo dài bao lâu [4].
Hiểu lầm thường gặp khi xử trí huyết áp thấp
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ đo thấy huyết áp thấp là phải lập tức ăn thật mặn hoặc nêm thêm nhiều nước mắm, muối vào bữa ăn hàng ngày. Thực tế, huyết áp thấp cơ địa ở người trẻ khỏe mạnh, không gây triệu chứng hoa mắt ngất xỉu, thường không phải là bệnh lý cần can thiệp tăng muối.
Một hiểu lầm phổ biến khác là ăn mặn thì huyết áp sẽ tăng đều đặn cả ngày lẫn đêm mà không gây hại. Trái lại, việc ăn mặn không kiểm soát có thể gây ra hiện tượng tăng huyết áp nghịch lý khi nằm [1, 4]. Ngoài ra, ở một số người, tăng lượng muối trong chế độ ăn thậm chí còn làm trầm trọng hơn chứng chóng mặt tư thế thay vì giúp cải thiện [2].
Bên cạnh muối, tư thế cơ thể cũng bị nhiều người bỏ qua. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở bệnh nhân suy giảm thần kinh tự chủ, do hiện tượng bài niệu do áp lực, việc tránh tư thế nằm ngửa vào ban ngày cũng đóng vai trò cân bằng natri quan trọng không kém gì lượng muối nạp vào [3].
Những ai cần đặc biệt thận trọng với việc tăng lượng muối?
Việc tự ý tăng lượng muối ăn vào là điều cực kỳ nguy hiểm đối với một số nhóm đối tượng có bệnh nền tim mạch và chuyển hóa.
Trước hết, những người bị suy tim tuyệt đối không được tự ý bổ sung muối hay dùng các thuốc giữ natri như fludrocortisone, vì thuốc này bị chống chỉ định ở bệnh nhân suy tim do nguy cơ làm quá tải dịch tuần hoàn [3].
Thứ hai là những bệnh nhân có biểu hiện tăng huyết áp khi nằm [1, 4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng có tới khoảng một nửa số trường hợp bị hạ huyết áp tư thế lại đi kèm với tăng huyết áp khi nằm [7]. Ở nhóm này, việc quản lý đòi hỏi phải dung hòa giữa biện pháp chống hạ huyết áp ban ngày và chống tăng huyết áp ban đêm [7]. Nạp nhiều muối bừa bãi có thể đẩy huyết áp khi nằm lên mức nguy hiểm, gia tăng biến cố tim mạch và đột quỵ [7].
Người lớn tuổi, người có bệnh thận mạn tính hoặc người có bệnh tim mạch phối hợp cũng cần thận trọng [4]. Bất kỳ ai áp dụng chế độ ăn nhiều muối đều cần được theo dõi định kỳ về chỉ số huyết áp khi nằm và lượng natri bài tiết qua nước tiểu để tránh các tổn hại lâu dài [4].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn theo khuyến cáo y khoa
Nếu bạn được bác sĩ chẩn đoán mắc các chứng hạ huyết áp tư thế hoặc suy giảm thần kinh tự chủ cần bù muối, việc áp dụng cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học:
Về liều lượng, theo các hướng dẫn lâm sàng, lượng muối bổ sung hàng ngày cho bệnh nhân hạ huyết áp tư thế do thần kinh thường nằm trong khoảng 6 đến 10 g muối mỗi ngày [3]. Con số này tương đương khoảng 1 đến 2 thìa cà phê gạt muối tiêu chuẩn, tính gộp cho cả lượng muối nêm nếm trong thực phẩm và nước uống.
Về cách phối hợp, muối phải luôn đi kèm với lượng nước đầy đủ [2, 3]. Việc uống đủ nước cùng với muối giúp mở rộng thể tích lòng mạch một cách tối ưu [1]. Nên chia đều lượng nước và thức ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày [8].
Thời điểm nạp muối và dịch nên tập trung vào ban ngày khi bạn phải đi lại, hoạt động nhiều. Hạn chế ăn mặn sát giờ đi ngủ để tránh làm tăng áp lực máu lên thành mạch khi nằm nghỉ suốt đêm [7].
Ngoài chế độ ăn, bệnh nhân cần phối hợp các biện pháp không dùng thuốc khác như duy trì hoạt động thể chất đều đặn để tránh suy giảm thể lực, tránh đứng dậy đột ngột và xem xét lại các loại thuốc đang sử dụng dưới sự tư vấn của nhân viên y tế [2, 4].
Lời khuyên cân bằng
Muối ăn là con dao hai lưỡi đối với hệ tuần hoàn. Dù việc bổ sung muối có thể mang lại lợi ích giãn thể tích mạch máu và giảm triệu chứng cho người bị hạ huyết áp do rối loạn thần kinh tự chủ, đây không phải là phương pháp chữa trị chung cho mọi dạng huyết áp thấp. Trước khi quyết định thay đổi khẩu phần ăn theo hướng mặn hơn, người bệnh cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa tim mạch để đo huyết áp tư thế, đánh giá chức năng tim thận và nhận hướng dẫn điều trị an toàn nhất.
