Người có nhịp tim chậm dùng ba gạc hoa đỏ đối mặt nguy cơ gì?

Nhiều người có thói quen tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để điều hòa cơ thể mỗi khi thấy hồi hộp hoặc huyết áp tăng nhẹ. Một trong những cây thuốc dân gian thường được nhắc đến là ba gạc hoa đỏ, loại dược liệu thuộc chi Rauvolfia nổi tiếng với tác dụng làm hạ huyết áp và làm chậm nhịp tim. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết rằng những hoạt chất mang lại tác dụng làm chậm nhịp tim này lại tiềm ẩn nguy cơ chí mạng đối với những người đã có sẵn nền nhịp xoang chậm.

Nếu bạn thuộc nhóm có nhịp tim dưới mức bình thường, việc sử dụng các vị thuốc này có thể khiến hệ thống dẫn truyền xung điện tim bị ức chế nghiêm trọng, gây ra tình trạng block nhĩ thất và suy tuần hoàn cấp tính. Nhận diện sớm các dấu hiệu và hiểu rõ cơ chế nguy hiểm của chứng tim chậm là chìa khóa để bảo vệ tính mạng.

Rủi ro khi nhịp tim bị ức chế quá mức

Hệ thống phát nhịp tự nhiên của cơ thể hoạt động thông qua nút xoang, sau đó xung điện truyền qua nút nhĩ thất để điều phối hoạt động bơm máu của tâm thất. Khi các hoạt chất có tính ức chế giao cảm tác động lên hệ tim mạch, nhịp xoang sẽ giảm xuống. Ở người bình thường, nhịp chậm nhẹ có thể không gây nguy hại, nhưng với người vốn dĩ đã có xung nhịp chậm, sự sụt giảm thêm này sẽ kéo theo rối loạn huyết động trầm trọng.

Các triệu chứng lâm sàng xuất hiện khi nhịp tim chậm gồm mệt mỏi, chóng mặt, cũng như tiền ngất hoặc ngất xỉu hoàn toàn ^[1]. Tình trạng này phản ánh lưu lượng máu lên não và các cơ quan quan trọng không còn được đảm bảo. Nếu không phát hiện kịp thời, người bệnh có thể ngã quỵ đột ngột hoặc rơi vào trạng thái suy tim mất bù.

Từ chậm nhịp xoang đến block nhĩ thất nguy hiểm

Mối nguy hiểm lớn nhất không chỉ dừng lại ở việc nhịp tim đập chậm dần mà còn là hiện tượng phân ly dẫn truyền giữa tâm nhĩ và tâm thất, hay còn gọi là block nhĩ thất. Hiện tượng gián đoạn dẫn truyền này xảy ra khi các xung điện từ nhĩ không thể đi xuống thất đều đặn, khiến tim mất khả năng co bóp hiệu quả.

Ghi nhận lâm sàng cho thấy rối loạn nhịp tim do can thiệp y khoa hoặc tác động ngoại cảnh có thể khởi đầu bằng block Mobitz II tỷ lệ 2:1 và tiến triển rất nhanh thành block nhĩ thất hoàn toàn ^[2]. Khi block nhĩ thất hoàn toàn xảy ra, tâm nhĩ và tâm thất sẽ đập độc lập, tần số thất thường sụt giảm nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng thiếu máu toàn thân tức thì ^[3]. Ở những trường hợp nặng, nhịp chậm dai dẳng mang lại tỷ lệ tử vong cao, đặc biệt là khi tần số tâm thất tụt xuống dưới mức 55 nhịp mỗi phút ^[4].

Nghiên cứu y khoa về biến chứng nhịp chậm và block tim

Các ghi nhận y khoa đã làm rõ cơ chế cũng như các tác nhân gây ra tình trạng chậm nhịp tim và block dẫn truyền nhĩ thất. Năm 2018, một tổng quan y khoa về biến chứng tim mạch đã chỉ ra rằng việc thâm nhiễm nút nhĩ thất bởi u lympho hoặc thoái hóa tinh bột amyloidosis có thể gây ra loạn nhịp chậm hoặc block tim ^[1]. Bên cạnh đó, các khối u tiết catecholamine có liên quan đến 10% bệnh nhân gặp tình trạng nhịp tim chậm và block tim ^[1]. Báo cáo này cũng chỉ ra tác động gián tiếp từ khối u vùng cổ liên quan đến dây thần kinh phế vị, cũng như tác dụng phụ từ một loạt hóa chất và thuốc điều trị ung thư như cisplatin, paclitaxel, octreotide, thalidomide, 5-fluorouracil, và việc tiêm cồn qua da trong điều trị ung thư biểu mô tế bào gan đều có thể gây nhịp chậm xoang và block tim ^[1].

Vấn đề xử trí cấp cứu các ca block nhĩ thất cũng tiềm ẩn nhiều cạm bẫy bất ngờ nếu dùng thuốc sai cơ chế. Một báo cáo năm 2022 đã ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 77 tuổi nhập viện cấp cứu do block tim tỷ lệ 2:1 có triệu chứng ^[5]. Sau khi được tiêm một liều tĩnh mạch 600 microgram atropine, người bệnh đã rơi vào tình trạng ngừng tâm thất đầy nghịch lý, mất ý thức và gồng cứng mất vỏ ^[5]. Bệnh nhân này sau đó phải cấp cứu hồi sức bằng truyền tĩnh mạch adrenaline và bắt buộc phải cấy máy tạo nhịp tim vĩnh viễn ^[5]. Nghiên cứu kết luận rằng bệnh nhân bị block nhĩ thất ở tầng dưới nút (sợi His-Purkinje) có nguy cơ biến cố bất lợi cao khi dùng atropine, trong khi block tại tầng nút hoặc do tăng trương lực phế vị thường đáp ứng thuận lợi hơn ^[5].

Nghiên cứu công bố năm 2001 về 4 trường hợp nhịp tim chậm thai nhi kéo dài đã chỉ ra rằng block tim bẩm sinh hoàn toàn là nguyên nhân phổ biến nhất ^[6]. Trong 4 ca này, trường hợp thứ hai đã xuất hiện biến chứng phù thai tiến triển dẫn đến phải đình chỉ thai kỳ, trong khi ca thứ nhất và thứ ba cần theo dõi chặt chẽ đến lúc sinh và có tiên lượng tốt mà không cần đặt máy tạo nhịp ^[6]. Năm 1983, một báo cáo khác ghi nhận trường hợp nhịp tim chậm và suy tim xuất hiện ngay từ khi sinh do block tim độ 3 với phân ly nhĩ thất, trong đó tần số nhĩ nhanh gấp hai đến ba lần tần số thất ^[3]. Đáng chú ý, việc điều trị bằng thuốc isoproterenol trong trường hợp này không mang lại hiệu quả và bệnh nhân bắt buộc phải can thiệp đặt máy tạo nhịp tim ^[3].

Giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các tài liệu lâm sàng hiện nay cho thấy tổn thương hệ dẫn truyền có thể phát sinh từ rất nhiều nguồn, bao gồm cả yếu tố bệnh lý tự miễn kháng thể mẹ truyền sang con như kháng thể anti-Ro/SSA và anti-SSB ^[2], ^[6], ^[7], hoặc do can thiệp thủ thuật và hóa chất độc hại ^[2], ^[1]. Tuy nhiên, các dữ liệu ca bệnh cảnh báo rằng hệ dẫn truyền tim mạch một khi đã suy yếu sẽ cực kỳ nhạy cảm với các chất làm chậm nhịp.

Những báo cáo này phản ánh thực tế rằng việc can thiệp dược lý vào nhịp tim không phải lúc nào cũng đem lại kết quả đồng nhất. Cùng một loại thuốc làm tăng nhịp tim như atropine hay isoproterenol đôi khi lại không có tác dụng hoặc thậm chí gây ngừng thất nghịch lý trên nền block tim phân nhánh sâu ^[3], ^[5]. Do đó, việc tự ý dùng thảo dược có đặc tính làm chậm nhịp mà không có đánh giá giải phẫu điện sinh lý tim là hành động chứa đầy rủi ro.

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược hạ huyết áp

Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc nam, thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây vô thời hạn. Với những cây thuốc có chứa hoạt chất ức chế thần kinh giao cảm và giảm sức cản mạch máu, tác dụng làm chậm nhịp tim của chúng là một con dao hai lưỡi.

Người bệnh thường nghĩ chỉ cần huyết áp hạ xuống là tim sẽ khỏe hơn, nhưng nếu huyết áp giảm kèm theo nhịp tim tụt quá sâu thì lượng máu tưới cho não và cơ tim sẽ suy giảm đột ngột. Chậm nhịp tim không phải là dấu hiệu của sự thư giãn nếu nó đi kèm với hiện tượng hụt hơi, choáng váng hoặc mất thăng bằng.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Dựa trên các nghiên cứu về nguy cơ gián đoạn dẫn truyền xung động tim, các đối tượng sau cần tránh xa các dược liệu hoặc sản phẩm gây chậm nhịp:

• Người đã được chẩn đoán mắc hội chứng suy nút xoang, nhịp xoang chậm sinh lý hoặc bệnh lý.
• Những người có tiền sử block nhĩ thất các mức độ (độ 1, Mobitz I, Mobitz II) hoặc rối loạn dẫn truyền nhánh.
• Bệnh nhân đang điều trị bằng các nhóm thuốc điều trị ung thư hoặc thuốc tác động lên tim mạch có khả năng gây chậm nhịp và block tim ^[1].
• Người cao tuổi từng có những cơn chóng mặt, tiền ngất hoặc ngất xỉu không rõ nguyên nhân ^[1].
• Phụ nữ mang thai mắc bệnh mô liên kết hoặc có nồng độ kháng thể tự miễn cao, do nguy cơ block tim bẩm sinh ở thai nhi ^[8], ^[6], ^[7].

Áp dụng thực tế để bảo vệ nhịp tim an toàn

Để kiểm soát sức khỏe tim mạch và huyết áp an toàn mà không gặp phải rủi ro từ thảo dược, bạn nên thực hiện các biện pháp sau:

• Kiểm tra nhịp tim thường xuyên bằng máy đo huyết áp tại nhà hoặc bắt mạch cổ tay. Nếu nhịp tim khi nghỉ ngơi thường xuyên dưới 60 nhịp/phút kèm mệt mỏi, cần đi khám chuyên khoa tim mạch ngay.
• Tuyệt đối không tự ý mua rễ, vỏ cây hoặc cao nấu từ ba gạc hoa đỏ về uống để trị tăng huyết áp hoặc chữa mất ngủ khi chưa có sự thăm khám của bác sĩ.
• Trong trường hợp nhịp tim chậm có triệu chứng ngất xỉu hoặc block tim không ổn định, bệnh nhân cần được chuyển đến cơ sở y tế có khả năng can thiệp cấy máy tạo nhịp tim tạm thời hoặc vĩnh viễn theo đúng phác đồ điều trị ^[1], ^[5].
• Luôn mang theo danh sách các loại thuốc, thảo dược đang sử dụng khi đi khám bệnh để bác sĩ phòng tránh hiện tượng tương tác thuốc gây loạn nhịp chậm.

Sức khỏe tim mạch đòi hỏi sự cân bằng chính xác giữa huyết áp và nhịp đập của quả tim. Thay vì mạo hiểm sử dụng các loại cây thuốc có hoạt tính ức chế mạnh như ba gạc hoa đỏ, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ dược liệu nào.