Tiếng ve kêu, tiếng gió rít trong tai suốt ngày đêm khiến nhiều người mất ngủ, mệt mỏi. Nghe lời truyền miệng, không ít người tự mua Ginkgo biloba (cao bạch quả) uống với hy vọng tăng tuần hoàn máu để dứt cơn ù tai.
Thực tế, bằng chứng y khoa về tác dụng của Ginkgo biloba với chứng ù tai chưa đồng nhất. Các tổng quan dữ liệu lớn cho thấy việc dùng đại trà thảo dược này không hiệu quả hơn giả dược [1] [2] [3]. Tuy nhiên, hiệu quả tích cực vẫn ghi nhận ở một số trường hợp dùng chiết xuất chuẩn hóa EGb 761 [4] [5] hoặc kết hợp thêm chất chống oxy hóa [6].
Ù tai là gì và vì sao nhiều người tìm đến Ginkgo biloba?
Ù tai là trạng thái người bệnh cảm nhận có âm thanh trong tai dù môi trường bên ngoài không hề có nguồn phát âm [6] [5] [3]. Tình trạng này liên quan đến sự gia tăng hoạt động tự phát và xung động ở các tế bào thần kinh thính giác [6]. Thống kê trên thế giới cho thấy ù tai ảnh hưởng đến khoảng 10% đến 15% người trưởng thành, làm giảm chất lượng cuộc sống và đặc biệt phổ biến ở người cao tuổi [6]. Tại Mỹ, tỷ lệ này ở mức 14,3% và đạt đỉnh ở nhóm tuổi từ 60 đến 69 [6].
Do ù tai thường đi kèm suy giảm tuần hoàn não ở người lớn tuổi, nhiều người tin rằng các sản phẩm hỗ trợ mạch máu sẽ giải quyết được gốc rễ [3]. Hiện tại, y học vẫn chưa có một liệu pháp đặc hiệu nào được công nhận là mang lại kết quả thỏa mãn cho tất cả bệnh nhân ù tai [2] [3]. Vì vậy, Ginkgo biloba thường được đề xuất như một giải pháp thay thế phổ biến [2] [3].
Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng trong điều trị ù tai luôn tồn tại hiệu ứng giả dược rất mạnh [3]. Tức là người bệnh cảm thấy đỡ một phần do tâm lý yên tâm khi được dùng thuốc chứ chưa chắc do tác dụng dược lý thực sự [3].
Cơ chế tác động và bài toán chuẩn hóa chiết xuất
Khác với thuốc hóa dược có công thức đơn nhất, hiệu quả của một chiết xuất thảo dược phụ thuộc rất lớn vào thành phần hoạt chất bên trong [4]. Thành phần này lại được quyết định bởi quy trình chiết xuất, sinh khả dụng (mức độ hấp thu vào cơ thể), dạng bào chế và liều lượng sử dụng [4].
Các sản phẩm làm từ cùng một loài cây bạch quả nhưng sản xuất bằng quy trình khác nhau thì không thể coi là tương đương sinh học [4]. Do đó, không thể lấy kết quả nghiên cứu của một loại chiết xuất đặc hiệu để suy rộng cho mọi viên uống Ginkgo biloba trôi nổi trên thị trường [4].
Một tổng quan hệ thống năm 2011 chỉ ra rằng nhiều phân tích trước đó đã gộp chung các nghiên cứu dùng nhiều chế phẩm Ginkgo biloba có chất lượng và liều lượng hoàn toàn khác nhau, thậm chí không rõ chất lượng [4]. Ngược lại, khi đánh giá riêng chiết xuất chuẩn hóa mang tên EGb 761, các thử nghiệm đối chứng giả dược và thử nghiệm thực tế lại ghi nhận bằng chứng về hiệu quả điều trị [4]. Đây là mấu chốt giải thích vì sao có người uống thấy đỡ, có người uống mãi không tác dụng [4].
Nghiên cứu chứng minh không hiệu quả khi dùng đơn lẻ đại trà
Nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn đã đưa ra kết luận bất lợi cho việc dùng Ginkgo biloba đơn độc để trị ù tai. Năm 2004, một nghiên cứu kết hợp thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược trên 66 bệnh nhân trưởng thành và phân tích gộp 6 thử nghiệm cùng loại đã được công bố [1]. Nhóm nghiên cứu đo lường mức độ khuyết tật do ù tai (thang điểm THI), tình trạng sức khỏe (thang GHSI) và ngưỡng nghe ở các tần số 0,5, 1, 2 và 4 kHz [1].
Kết quả thử nghiệm trên nhóm dùng Ginkgo biloba (31 người) và nhóm dùng giả dược (29 người) cho thấy sự khác biệt trung bình về điểm THI chỉ là 2,51, điểm GHSI là 0,58 và ngưỡng nghe là 0,68 dB [1]. Tất cả các chỉ số này đều không có ý nghĩa thống kê [1]. Khi phân tích gộp trên diện rộng, tỷ lệ bệnh nhân đạt lợi ích ở nhóm dùng Ginkgo biloba là 21,6% (107/552 người), không chênh lệch đáng kể so với mức 18,4% (87/504 người) ở nhóm dùng giả dược [1]. Nghiên cứu kết luận Ginkgo biloba không mang lại lợi ích cho người bệnh ù tai [1].
Cùng năm 2004, một tổng quan dữ liệu sàng lọc các nghiên cứu đến tháng 12 năm 2003 trên người từ 18 tuổi trở lên bị ù tai chính hoặc ù tai kèm thiểu năng tuần hoàn não cũng có kết luận tương tự [3]. Trong số 12 thử nghiệm tìm thấy, 10 thử nghiệm bị loại vì lỗi phương pháp [3]. Kết quả cho thấy không có bằng chứng chứng minh Ginkgo biloba hiệu quả khi ù tai là triệu chứng chính, và cũng không có bằng chứng đáng tin cậy cho nhóm ù tai kèm thiểu năng tuần hoàn não [3].
Một bài đánh giá năm 2005 cũng nhận định việc nghiên cứu Ginkgo biloba thiếu các mô hình động vật hiệu quả và các thử nghiệm lâm sàng hệ thống [7]. Những thử nghiệm có kết quả tích cực thường ít, cỡ mẫu hiệu quả nhỏ, lỗi thiết kế hoặc không được đăng trên tạp chí bình duyệt uy tín [7]. Trong khi đó, hai thử nghiệm lâm sàng bài bản nhất đều cho kết quả âm tính, cho thấy chiết xuất này không hơn gì giả dược [7].
Đến năm 2018, một phân tích tổng hợp từ cơ sở dữ liệu Epistemonikos (sàng lọc qua MEDLINE, EMBASE, Cochrane) tiếp tục đánh giá lại 3 tổng quan hệ thống gồm 4 nghiên cứu gốc dạng thử nghiệm ngẫu nhiên [2]. Nhóm tác giả kết luận việc dùng Ginkgo biloba có lẽ không làm giảm độ nặng, không giảm cường độ âm thanh ù tai và không cải thiện chất lượng sống của người bệnh [2].
Khi nào Ginkgo biloba phát huy tác dụng giảm ù tai?
Bất chấp các kết luận âm tính khi dùng đại trà, một số thử nghiệm lâm sàng đi sâu vào nhóm chiết xuất đặc hiệu hoặc phác đồ phối hợp lại mở ra hướng đi tích cực. Một nghiên cứu đa trung tâm công bố năm 1986 trên 259 bệnh nhân bị ù tai dưới một năm đã so sánh ba loại thuốc cùng nhóm điều trị nhưng khác cơ chế: chiết xuất Ginkgo biloba, almitrine-raubasine và nicergoline [8]. Phân tích thống kê xác nhận giá trị của chiết xuất Ginkgo biloba trong điều trị ù tai, đồng thời chỉ ra 3 yếu tố tiên lượng quan trọng là tính chất mạn tính, tính chu kỳ và việc ù một bên hay hai bên tai [8].
Đáng chú ý là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi năm 2019 thực hiện trên 33 người trưởng thành bị ù tai kèm nghe kém [5]. Bệnh nhân được chia làm 3 nhóm: nhóm 1 chỉ dùng thuốc chứa chiết xuất chuẩn hóa EGb 761; nhóm 2 chỉ đeo máy trợ thính kỹ thuật số; nhóm 3 kết hợp cả uống EGb 761 và đeo máy trợ thính [5]. Sau 90 ngày điều trị, cả 3 phương pháp đều giúp cải thiện đáng kể cảm nhận của bệnh nhân về độ to và mức độ nghiêm trọng của tiếng ù đo qua thang THI và thang điểm nhìn (VAS) [5].
Nghiên cứu năm 2019 này cũng phát hiện máy trợ thính hiệu quả hơn ở người mới khởi phát ù tai trong thời gian ngắn [5]. Trong khi đó, chiết xuất EGb 761 phát huy hiệu quả bất kể thời gian người bệnh đã bị ù tai lâu hay mới [5].
Mới đây nhất, một thử nghiệm năm 2023 đã đánh giá hiệu quả của Ginkgo biloba dùng riêng lẻ và dùng kết hợp chất chống oxy hóa trên 69 bệnh nhân từ 40 đến 70 tuổi (gồm 41 nam và 28 nữ) [6]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên vào 3 nhóm: nhóm giả dược dùng viên nang tinh bột (22 người), nhóm điều trị 1 dùng Ginkgo biloba đơn lẻ (24 người) và nhóm điều trị 2 dùng Ginkgo biloba kết hợp chất chống oxy hóa (23 người) [6]. Liều dùng Ginkgo biloba là 60 mg mỗi lần, uống 2 lần mỗi ngày, theo dõi qua các mốc 0, 4, 8, 12 và 14 tuần [6].
Kết quả sau 14 tuần cho thấy nhóm dùng Ginkgo biloba kết hợp chất chống oxy hóa đạt mức cải thiện vượt trội có ý nghĩa thống kê so với cả nhóm giả dược và nhóm chỉ uống Ginkgo biloba đơn độc [6]. Cụ thể, nhóm phối hợp giảm được 36% điểm khuyết tật ù tai (THI), giảm 22,6% điểm mức độ ù (VAS) và cải thiện rõ rệt điểm chất lượng sức khỏe (SF-36) [6].
Hiểu lầm thường gặp khi tự mua viên uống bổ não trị ù tai
Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là đánh đồng mọi sản phẩm gắn mác Ginkgo biloba trên thị trường đều có tác dụng như nhau [4]. Như nghiên cứu năm 2011 đã chỉ rõ, các sản phẩm khác quy trình chiết xuất sẽ có sinh khả dụng khác nhau và không thể thay thế cho chiết xuất chuẩn hóa đã qua thử nghiệm lâm sàng [4].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng cứ uống Ginkgo biloba đơn độc liều cao là sẽ khỏi ù tai. Thử nghiệm năm 2023 cho thấy nhóm uống Ginkgo biloba đơn lẻ 60 mg ngày 2 lần kém hiệu quả hơn hẳn so với nhóm được bổ sung kèm các chất chống oxy hóa [6]. Hơn nữa, nếu có kèm nghe kém, việc kết hợp thiết bị hỗ trợ thính lực đóng vai trò rất quan trọng chứ không chỉ dựa vào thuốc [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng Ginkgo biloba?
Mặc dù các tổng quan ghi nhận tỷ lệ gặp tác dụng phụ khi dùng Ginkgo biloba là nhỏ, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý mua dùng bừa bãi [7] [3]. Bài đánh giá năm 2005 cảnh báo việc theo đuổi các phương pháp không mang lại hiệu quả thực sự không chỉ gây lãng phí tiền bạc mà còn làm mất thời gian vàng, ngăn cản bệnh nhân tiếp cận các liệu pháp điều trị đích thực [7].
Đặc biệt, việc tự ý dùng chiết xuất Ginkgo biloba không có sự giám sát y tế khi đang uống các loại thuốc điều trị bệnh nền khác có thể dẫn đến những tác dụng phụ bất lợi không đáng có [7]. Những rủi ro tương tác thuốc này là hoàn toàn không cần thiết và không tương xứng với lợi ích điều trị vốn còn nhiều hạn chế [7]. Người có bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc kê đơn bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Cách áp dụng thực tế cho người bị ù tai
Khi xuất hiện tiếng kêu bất thường trong tai, bước đầu tiên người bệnh cần làm là đi khám chuyên khoa Tai Mũi Họng để đo thính lực và tìm nguyên nhân. Nếu có suy giảm thính lực, đặc biệt là mới khởi phát, việc trang bị máy trợ thính theo chỉ định sẽ mang lại hiệu quả kiểm soát tiếng ù rất tốt [5].
Nếu muốn sử dụng Ginkgo biloba, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để chọn đúng dòng chiết xuất chuẩn hóa EGb 761 hoặc phác đồ kết hợp Ginkgo biloba (liều 60 mg uống 2 lần/ngày) cùng chất chống oxy hóa trong khoảng 12 đến 14 tuần (tương đương 90 ngày) [6] [5]. Song song đó, duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc và tránh tiếng ồn lớn để bảo vệ tế bào thần kinh thính giác.
Tóm lại, Ginkgo biloba không phải là thuốc tiên chữa khỏi mọi chứng ù tai và thường kém hiệu quả nếu dùng đơn lẻ các chế phẩm không chuẩn hóa [4] [1] [2]. Tuy nhiên, thảo dược này vẫn có giá trị hỗ trợ giảm mức độ ù tai khi dùng đúng chiết xuất EGb 761 hoặc phối hợp cùng chất chống oxy hóa và máy trợ thính [6] [5]. Người bệnh cần thăm khám bác sĩ để có phác đồ cá nhân hóa an toàn thay vì tự ý mua thuốc uống theo lời đồn [7].