Giữa nhịp sống bận rộn, nhiều người chọn nước tăng lực không đường để giữ sự tỉnh táo mà không lo tăng cân. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu việc cắt bỏ đường đã đủ làm cho loại đồ uống này an toàn với cơ thể hay chưa.
Câu trả lời ngắn gọn là: Nước tăng lực không đường vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây hại nghiêm trọng cho gan và thận nếu lạm dụng [1]. Tổn thương nội tạng không chỉ đến từ đường, mà chủ yếu xuất phát từ liều lượng cao của các hoạt chất như taurine, vitamin nhóm B, caffeine và cả một số chất tạo ngọt thay thế đường [2].
Không có đường nhưng vẫn gánh nặng cho nội tạng
Kể từ đầu những năm 2000, nước tăng lực trở nên phổ biến ở thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi [1]. Giai đoạn từ năm 2003 đến 2016, mức tiêu thụ mặt hàng này tăng ở mọi lứa tuổi, ngay cả nhóm trung niên từ 45 đến 59 tuổi cũng tăng từ 0,0% lên 1,2% [2]. Khi nhận thức về tác hại của đường tự do (như fructose và glucose) đối với tình trạng thừa cân, béo phì và bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu ngày càng rõ ràng, người tiêu dùng có xu hướng chuyển sang các dòng sản phẩm "không đường" (sugar-free) [3].
Thế nhưng, "không đường" không đồng nghĩa với "vô hại". Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) từng nhận được nhiều báo cáo biến cố bất lợi từ người tiêu dùng liên quan đến nước tăng lực, bao gồm triệu chứng tâm thần, rối loạn nhịp tim, ngừng tim, nhồi máu cơ tim, co giật cùng suy giảm chức năng gan và thận [2].
Khi đi vào cơ thể, các hợp chất kích thích, axit hữu cơ, vitamin liều cao và chất tạo ngọt nhân tạo trong lon nước vẫn buộc gan phải làm việc để chuyển hóa và thận phải lọc thải [2]. Ở những người tiêu thụ quá mức hoặc kết hợp với thói quen xấu như uống rượu, hệ thống lọc và giải độc này có thể bị quá tải, dẫn đến viêm gan cấp tính hoặc tổn thương thận cấp tính [1].
Thủ phạm ẩn sau nhãn "không đường"
Thành phần của nước tăng lực rất đa dạng, thường chứa caffeine, taurine, L-carnitine, các vitamin nhóm B, glucuronolactone, chất chống oxy hóa, khoáng chất vi lượng, guarana, bạch quả (Ginkgo biloba), nhân sâm, axit hữu cơ và chất tạo ngọt [2]. Mỗi nhóm chất này, khi nạp vào với lượng lớn hoặc tương tác với nhau, đều tạo ra áp lực riêng lên gan và thận [2].
Hai cái tên đáng chú ý nhất trong các ca tổn thương nội tạng là niacin (một dạng vitamin B3) và taurine [2]. Các báo cáo y văn trước đây chỉ ra rằng tình trạng viêm gan cấp tính do uống quá nhiều nước tăng lực thường được quy cho niacin, trong khi tổn thương thận cấp tính lại được cho là do taurine gây ra [2].
Đáng lo ngại hơn, hàm lượng thực tế trong lon nước đôi khi vượt quá con số in trên bao bì [4]. Một nghiên cứu phân tích định tính và định lượng công bố năm 2022 trên các loại nước tăng lực tại thị trường Ba Lan đã kiểm tra sự đa dạng thành phần bằng phương pháp quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân (1H NMR) và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [4]. Kết quả cho thấy các sản phẩm dán nhãn "không đường" thực sự không chứa đường đơn hay đường sucrose [4]. Tuy nhiên, hàm lượng axit citric dao động từ 140 đến 780 mg trên mỗi 100 mL, lượng caffeine từ 19 đến 40 mg trên 100 mL (thấp hơn một chút so với nhãn), còn hàm lượng niacinamide (dạng amide của vitamin B3) dao động từ 3,4 đến 9,7 mg trên 100 mL và thường cao hơn mức công bố trên nhãn sản phẩm [4]. Việc nạp lượng vitamin B3 vượt mức nhận biết lặp đi lặp lại mỗi ngày chính là kẽ hở gây độc cho tế bào gan [2].
Nghiên cứu y khoa ghi nhận gì về ca bệnh gan, thận?
Y văn thế giới đã ghi nhận những trường hợp tổn thương gan và thận cấp tính phải nhập viện cấp cứu do thói quen uống nước tăng lực. Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2014 mô tả trường hợp nam bệnh nhân 36 tuổi, vốn có sức khỏe tốt, nhập viện vì đau bụng vùng hạ sườn phải, vàng da và mệt mỏi kéo dài 1 tuần [1]. Khai thác bệnh sử cho thấy trong suốt 1 năm trước đó, người này uống đều đặn 3 lon nước tăng lực không đường mỗi ngày [1]. Bệnh nhân cũng có thói quen uống rượu say vào cuối tuần trong 15 năm và đã uống 10 lon bia khoảng 3 giờ trước khi khởi phát triệu chứng, nhưng hoàn toàn không dùng thuốc, thảo dược hay thực phẩm chức năng nào khác [1].
Xét nghiệm ban đầu của nam bệnh nhân cho thấy men gan tăng vọt ở mức báo động: chỉ số AST lên tới 1.541 U/L, ALT đạt 2.995 U/L, phosphatase kiềm 231 U/L và bilirubin toàn phần 16,1 mumol/L [1]. Dù chụp cắt lớp vi tính (CT) ban đầu cho thấy hình ảnh gan bình thường và không giãn đường mật, chức năng gan của anh vẫn suy giảm không phanh [1]. Kết quả giải phẫu bệnh phát hiện tình trạng hoại tử gan bán khối kèm thâm nhiễm bạch cầu ái toan, phù hợp với bệnh cảnh tổn thương gan do thuốc hoặc độc chất [1]. Cuối cùng, bệnh nhân bị suy gan cấp tính và buộc phải ghép gan chỉnh hình để giữ tính mạng [1]. Giới hạn của báo cáo này là bệnh nhân có uống rượu nặng kèm theo, nên cần thêm nghiên cứu để xác định rõ cơ địa nào dễ bị suy gan do nước tăng lực [1].
Không chỉ tấn công riêng lẻ từng cơ quan, nước tăng lực còn có thể gây hại cho cả gan và thận cùng lúc [2]. Một báo cáo ca bệnh năm 2020 ghi nhận trường hợp đầu tiên bị đồng thời cả tổn thương thận cấp tính và viêm gan cấp tính trên một phụ nữ 62 tuổi [2]. Bà nhập viện trong tình trạng yếu cơ tiến triển, mệt mỏi, lú lẫn và mê sảng sau thời gian sử dụng quá mức nước tăng lực [2]. May mắn là khi ngừng hoàn toàn loại đồ uống này và kết hợp điều trị hỗ trợ, tình trạng tổn thương thận cấp đã được giải quyết, chức năng gan cũng cải thiện dần [2]. Các tác giả lưu ý rằng cơ chế gây thương tổn xác định vẫn chưa rõ ràng hoàn toàn, và liều lượng gây độc ở mỗi người có sự khác biệt, nhiều khả năng do sự tương tác phức tạp giữa các thành phần trong lon nước [2].
Tác động của chất tạo ngọt thay thế đường lên thận
Để giữ vị ngọt mà không sinh năng lượng, nhà sản xuất thường dùng các chất tạo ngọt thay thế đường [4]. Tuy nhiên, một số chất tạo ngọt phổ biến vẫn có thể gây bất lợi cho thận và hệ tiêu hóa, đặc biệt khi dùng quanh thời điểm vận động thể lực [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của đồ uống chứa đường tự do (sucrose, fructose, glucose) so với chất tạo ngọt xylitol lên các dấu ấn chuyển hóa và tổn thương thận cấp tính sau tập luyện [5]. Nghiên cứu thực hiện trên các cầu thủ bóng đá bán chuyên nghiệp khỏe mạnh, độ tuổi trung bình là 21,91 tuổi [5]. Những người tham gia trải qua 4 buổi tập bóng đá, trong mỗi buổi họ uống dung dịch nồng độ 7% của một trong các chất trên [5]. Máu và nước tiểu được thu thập trước và sau mỗi buổi tập để phân tích [5].
Kết quả cho thấy đồ uống chứa xylitol kém được dung nạp nhất trong lúc vận động, khiến 38,89% số cầu thủ bị tiêu chảy sau khi tập và uống chất này [5]. Đáng chú ý, xylitol dẫn đến những thay đổi chuyển hóa bất lợi cùng sự gia tăng lớn nồng độ axit uric và creatinine trong máu — hai chỉ số phản ánh gánh nặng lên thận [5]. Cụ thể, nồng độ axit uric tăng trung bình 1,8 mg/dl sau khi nạp xylitol [5]. Dù các dấu ấn tổn thương thận cấp đều tăng sau mọi buổi thử nghiệm vận động, mức tăng albumin niệu và cystatin C trong nước tiểu lại đạt đỉnh cao nhất ở nhóm uống xylitol [5]. Nghiên cứu này cho thấy việc thay thế đường bằng chất tạo ngọt như xylitol trong đồ uống bù nước có thể làm tăng gánh nặng cấp tính cho thận nhiều hơn cả đường glucose thông thường [5].
Những hiểu lầm thường gặp về nước tăng lực không đường
Hiểu lầm phổ biến nhất là uống nước tăng lực không đường trước khi tập thể thao sẽ giúp kéo dài sức bền rõ rệt mà không gây hại. Thực tế, một nghiên cứu mù đôi, bắt chéo, đo lường lặp lại công bố năm 2009 trên 17 sinh viên đại học năng động thể chất (9 nam, 8 nữ; tuổi trung bình 21; cân nặng trung bình 73,4 kg; chiều cao trung bình 175,1 cm) đã kiểm chứng điều này [6]. Người tham gia uống nước tăng lực không đường (cung cấp 2 mg caffeine trên mỗi kg trọng lượng cơ thể, tương đương khoảng 147 mg caffeine, chứa 4 kcal mỗi 250 mL) hoặc giả dược không đường, không caffeine (4 kcal mỗi 250 mL) cách nhau 7 ngày, rồi chạy bộ cường độ cao ở mức 80% VO2max cho đến khi kiệt sức [6]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt về thời gian chạy đến khi kiệt sức (nhóm uống nước tăng lực đạt 12,6 phút so với 11,8 phút ở nhóm giả dược), mức độ gắng sức cảm nhận (17,1 so với 16,6) hay nồng độ lactate trong máu giữa hai nhóm [6]. Như vậy, thức uống này không hề cải thiện sức bền cường độ cao như nhiều người kỳ vọng [6].
Hiểu lầm thứ hai liên quan đến tác động lâu dài lên huyết áp và tim mạch. Nhiều người biết uống nước tăng lực làm tăng huyết áp tạm thời, nhưng dữ liệu dài hạn trên động vật lại cho thấy những biến đổi phức tạp hơn [7]. Một nghiên cứu năm 2019 trên chuột có huyết áp bình thường, chia làm các nhóm uống nước lọc, nước tăng lực thường pha loãng 30%, nước tăng lực không đường pha loãng 30% và nước ngọt có ga pha loãng 30% trong suốt 13 tuần [7]. Sau 13 tuần, nhóm chuột uống nước lọc tăng nhẹ huyết áp tâm thu, tâm trương và huyết áp động mạch trung bình lần lượt là 7,1 mmHg, 5,8 mmHg và 6,3 mmHg [7]. Ngược lại, nhóm uống nước tăng lực không đường lại giảm đáng kể huyết áp tâm thu, tâm trương và huyết áp động mạch trung bình lần lượt là 10,85 mmHg, 18,7 mmHg và 15,6 mmHg do tích lũy lượng lớn caffeine, taurine cùng vitamin B3 và B5 [7]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh phát hiện trên mô hình tiền lâm sàng này hoàn toàn không ủng hộ việc dùng nước tăng lực để kiểm soát huyết áp ở người [7].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên cần tránh xa hoặc hạn chế tối đa nước tăng lực không đường là người có thói quen uống rượu bia [1]. Sự kết hợp giữa việc uống rượu say và tiêu thụ nhiều lon nước tăng lực mỗi ngày có thể tạo ra đòn giáng kép làm hoại tử tế bào gan, dẫn đến suy gan cấp tính nguy hiểm tính mạng [1].
Người đang có sẵn bệnh lý về gan, suy giảm chức năng thận hoặc rối loạn chuyển hóa cũng cần hết sức dè chừng [2]. Một nghiên cứu năm 2020 trên mô hình chuột bị suy thận kèm rối loạn dung nạp glucose do chế độ ăn giàu fructose (được tiêm vancomycin liều 400 mg/kg và chạy bộ 1 giờ mỗi ngày, 6 ngày mỗi tuần trong 10 tuần) chỉ ra rằng, ngay cả việc vận động thể lực nếu không kiểm soát chặt chẽ cũng có thể làm tăng căng thẳng oxy hóa ở gan và làm phức tạp thêm tình trạng rối loạn chức năng thận [8]. Do đó, ở người có nền tảng thận yếu, việc tự ý nạp thêm các thức uống chứa chất kích thích hay chất tạo ngọt trong lúc tập luyện càng dễ đẩy thận vào tình trạng quá tải [8].
Ngoài ra, người lớn tuổi và người trung niên không nên chủ quan [2]. Trường hợp nữ bệnh nhân 62 tuổi bị suy thận cấp kèm viêm gan cấp là minh chứng rõ ràng cho thấy nội tạng ở người lớn tuổi rất nhạy cảm với độc tính từ các thành phần trong nước tăng lực [2]. Những người đang dùng thuốc điều trị bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để tránh tương tác bất lợi.
Cách sử dụng an toàn để bảo vệ gan và thận
Để giữ sự tỉnh táo mà không đánh đổi sức khỏe nội tạng, nguyên tắc quan trọng nhất là không biến nước tăng lực không đường thành thức uống giải khát hằng ngày [1]. Tuyệt đối không uống liên tục nhiều lon mỗi ngày trong thời gian dài, bởi ca bệnh suy gan phải ghép gan được ghi nhận ở mức tiêu thụ 3 lon mỗi ngày suốt 1 năm [1].
Khi đọc nhãn sản phẩm, người tiêu dùng không chỉ nhìn vào dòng chữ "0 calo" hay "không đường", mà cần kiểm tra kỹ hàm lượng niacin (vitamin B3), taurine và các chất tạo ngọt như xylitol [2]. Do hàm lượng niacinamide thực tế trong lon có thể cao hơn mức ghi trên bao bì, việc uống gộp nhiều lon trong ngày rất dễ dẫn đến quá liều vitamin B3 gây độc cho gan [4].
Không sử dụng nước tăng lực không đường hoặc đồ uống chứa xylitol để bù nước ngay trước và trong khi tập luyện thể thao cường độ cao [5]. Thay vào đó, hãy ưu tiên nước lọc hoặc các dung dịch bù nước tiêu chuẩn phù hợp với thể trạng để tránh nguy cơ tiêu chảy, tăng axit uric và tổn thương thận cấp [5]. Tuyệt đối không pha chung hoặc uống nước tăng lực gần thời điểm uống rượu bia [1].
Nước tăng lực không đường giúp cắt giảm lượng đường tự do, nhưng không loại bỏ được nguy cơ gây độc cho gan và thận từ niacin, taurine và chất tạo ngọt nhân tạo [2]. Lắng nghe cơ thể, sử dụng ở mức độ thỉnh thoảng và ngừng ngay khi có dấu hiệu mệt mỏi, đau tức bụng hay vàng da là cách thiết thực nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài [1].