Sau cơn tai biến mạch máu não (đột quỵ), nhiều gia đình đối mặt với tình trạng người bệnh hay quên, phản ứng chậm và khó tập trung. Thói quen mua thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất bạch quả (Ginkgo biloba) để "bổ não" rất phổ biến tại Việt Nam. Liệu thảo dược này có thực sự giúp phục hồi trí nhớ sau tai biến?

Dữ liệu khoa học cho thấy chiết xuất bạch quả có tiềm năng hỗ trợ cải thiện nhận thức, giảm viêm và chống oxy hóa sau tổn thương não do thiếu máu hoặc xuất huyết [1] [2] [3]. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào dạng chiết xuất chuẩn hóa, liều lượng và thường phát huy tốt hơn khi kết hợp với thuốc điều trị chuyên sâu hoặc vận động thể chất [4] [5]. Đây là liệu pháp hỗ trợ, không phải thuốc chữa khỏi hoàn toàn di chứng đột quỵ.

Cơ chế bảo vệ thần kinh của bạch quả sau tai biến

Tai biến mạch máu não, bao gồm nhồi máu não (thiếu máu cục bộ) và xuất huyết não, đều là yếu tố nguy cơ lớn gây suy giảm nhận thức [1] [2]. Khi mạch máu não gặp sự cố, một loạt biến cố bất lợi xảy ra trong não bộ: hàng rào máu não bị rối loạn và tăng tính thấm, phù não, rối loạn chuyển hóa, căng thẳng lưới nội chất, tự thực bào, căng thẳng oxy hóa, viêm nhiễm và dẫn đến chết tế bào thần kinh [2]. Dù các phương pháp cấp cứu hiện đại như tiêu sợi huyết (dùng rtPA) hay lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học giúp tái thông mạch máu, chúng vẫn bị giới hạn bởi khung thời gian điều trị hẹp và tỷ lệ phục hồi thần kinh tốt còn hạn chế [2].

Trong bối cảnh đó, chiết xuất lá bạch quả chuẩn hóa (đặc biệt là dạng EGb761) được nghiên cứu rộng rãi nhờ chứa các hợp chất terpenoid đặc biệt là ginkgolides (gồm Ginkgolide A, B, C, J, K, L, M) và bilobalide [2]. Một bài tổng quan năm 2019 cho thấy các hoạt chất này, nhất là Ginkgolide A, Ginkgolide B và bilobalide, có đặc tính bảo vệ mô não trước tổn thương do thiếu máu cục bộ và thiếu oxy [2].

Tổng quan công bố năm 2000 trên cơ sở dữ liệu Medline, PsychInfo và Hội đồng Nghiên cứu Y học Bổ sung (Anh) cũng chỉ ra bạch quả tác động lên cả hệ thần kinh trung ương và ngoại vi [3]. Thảo dược này điều hòa hệ thống điện hóa, sinh lý, thần kinh và mạch máu thông qua ba cơ chế chính: chống oxy hóa (dọn dẹp gốc tự do), điều hòa chất dẫn truyền thần kinh cùng thụ thể, và ức chế yếu tố hoạt hóa tiểu cầu [3]. Ngoài ra, chiết xuất bạch quả còn có đặc tính chống viêm và chống chết tế bào theo chương trình (anti-apoptosis) [6].

Dữ liệu thực nghiệm trên mô hình động vật đột quỵ

Các thử nghiệm trên động vật giúp làm rõ cách bạch quả can thiệp vào quá trình viêm và oxy hóa trong não. Một nghiên cứu năm 2018 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất bạch quả EGb761 trên 40 con chuột cống dòng SD [1]. Số chuột này được chia ngẫu nhiên làm 4 nhóm (mỗi nhóm 10 con): nhóm đối chứng bình thường, nhóm bình thường uống 45 mg/kg EGb761, nhóm mô hình đột quỵ xuất huyết não (gây ra bằng collagenase), và nhóm đột quỵ xuất huyết não được bổ sung 45 mg/kg EGb761 [1].

Kết quả kiểm tra bằng mê cung điện chữ Y cho thấy nhóm chuột bị xuất huyết não mất nhiều thời gian kích thích điện hơn để đạt tiêu chuẩn nhận thức so với nhóm bình thường (P<0,05) [1]. Xét nghiệm tế bào vi giao (microglia) nuôi cấy nguyên phát bằng kỹ thuật ELISA và real-time PCR ghi nhận nhóm đột quỵ bị tăng mạnh các cytokine gây viêm (IL-1beta, IL-6, TNF-alpha) và giảm các cytokine chống viêm (IL-4, IL-10, TNF-beta) [1]. Ngược lại, ở nhóm chuột đột quỵ được dùng 45 mg/kg EGb761, thời gian làm bài kiểm tra mê cung ngắn hơn và biểu hiện gen cũng như protein của các yếu tố viêm hoàn toàn đảo ngược theo hướng tích cực so với nhóm đột quỵ không dùng thuốc (P<0,05) [1]. Điều này chứng tỏ EGb761 giảm suy giảm nhận thức sau xuất huyết não nhờ điều hòa phản ứng viêm từ tế bào vi giao [1].

Tuy nhiên, bạch quả không phải là biện pháp duy nhất hay mạnh nhất trong mọi trường hợp. Một nghiên cứu khác vào năm 2017 trên chuột đực Wistar trưởng thành đã so sánh hiệu quả bảo vệ thần kinh của việc chạy bộ trên máy với chiết xuất bạch quả trong 2 tuần trước khi gây thiếu máu não cục bộ thoáng qua [5]. Khi đánh giá trí nhớ bằng mê cung nước Morris và đo dấu ấn sinh học oxy hóa tại vùng đồi thị (hippocampus), việc chạy bộ đã ngăn ngừa đáng kể tình trạng suy giảm trí nhớ và căng thẳng oxy hóa [5]. Trong thử nghiệm này, chiết xuất bạch quả không hiệu quả bằng tập thể dục trong việc ngăn chặn suy giảm trí nhớ do thiếu máu não gây ra [5].

Thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh thiếu máu não và suy giảm nhận thức

Trên người, hiệu quả của bạch quả được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT). Đáng chú ý nhất là nghiên cứu đa trung tâm, nhãn mở, ngẫu nhiên năm 2022 trên 278 bệnh nhân trên 45 tuổi bị thiếu máu não mạn tính kèm suy giảm nhận thức [4]. Bệnh nhân được chia làm hai nhóm bằng nhau (139 người mỗi nhóm), dùng thuốc trong 90 ngày: một nhóm dùng đơn trị liệu chiết xuất bạch quả, nhóm kia dùng thuốc kết hợp Picamilon Ginkgo (phối hợp chiết xuất bạch quả chuẩn hóa và Picamilon) [4].

Sau 90 ngày, cả hai phác đồ đều an toàn, không gây biến cố bất lợi nghiêm trọng và không có sự khác biệt trên thang đo trầm cảm Hamilton [4]. Tuy nhiên, nhóm dùng thuốc kết hợp giảm suy giảm nhận thức mạnh hơn hẳn nhóm chỉ dùng bạch quả đơn thuần trên cả thang điểm MMSE (p=0,007) và thang điểm MoCA (p=0,0003) [4]. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê trên thang MoCA và thang chất lượng cuộc sống EQ-5D (p<0,05) đã xuất hiện ngay từ ngày điều trị thứ 30 [4]. Như vậy, bạch quả đơn trị liệu có hiệu quả và an toàn, nhưng phối hợp thuốc mang lại lợi ích vượt trội hơn ở bệnh nhân có bệnh lý mạch máu não [4].

Đối với suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) — giai đoạn chuyển tiếp giữa lão hóa bình thường và sa sút trí tuệ — một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đa trung tâm năm 2012 tại Thượng Hải đã theo dõi 120 bệnh nhân từ 60 đến 85 tuổi [6]. Nhóm điều trị (60 người) uống viên lá bạch quả 3 lần mỗi ngày, mỗi lần 19,2 mg trong suốt 6 tháng; nhóm đối chứng (60 người) chỉ nhận chăm sóc sức khỏe cơ bản [6]. Sau 6 tháng, điểm số bài kiểm tra trí nhớ logic và nhận diện hình ảnh vô nghĩa ở nhóm dùng bạch quả tăng có ý nghĩa thống kê (P<0,01 và P<0,05), với tỷ lệ nhận diện hình ảnh đạt kết quả dương tính là 55,17%, trong khi nhóm đối chứng không có thay đổi đáng kể (P>0,05) [6].

Bằng chứng từ các dạng chiết xuất và thời gian dùng khác nhau

Hiệu quả của bạch quả còn được ghi nhận ở các công thức bào chế khác nhau. Năm 1991, một nghiên cứu mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 6 tháng đã thực hiện trên 31 bệnh nhân ngoại trú trên 50 tuổi bị suy giảm trí nhớ từ nhẹ đến trung bình [7]. Bệnh nhân uống 40 mg chiết xuất bạch quả chuẩn hóa (chứa 24% flavonoid glycosides và 6% terpenes) hoặc giả dược, 3 lần mỗi ngày [7]. Trong số 27 người có dữ liệu đánh giá (12 người nhóm điều trị, 15 người nhóm giả dược), nhóm dùng bạch quả cải thiện rõ rệt ở bài kiểm tra sao chép chữ số (Digit Copying sub-test) tại tuần thứ 12 và 24, đồng thời tốc độ phản hồi trung vị trên máy tính ở bài tập phân loại cũng vượt trội hơn giả dược ở tuần thứ 24 [7].

Một thử nghiệm lâm sàng khác năm 2009 đã khảo sát dạng chiết xuất từ cây bạch quả tươi trên 59 bệnh nhân cao tuổi bị suy giảm nhận thức nhẹ không phải dạng Alzheimer [8]. Người bệnh uống viên 90 mg chiết xuất tươi, 2 lần mỗi ngày trong 6 tuần [8]. Kết quả cho thấy điểm số sức khỏe tinh thần SF-12 tăng có ý nghĩa từ 48,3 lên 51,3, khoảng một nửa số bệnh nhân cải thiện trí nhớ, khả năng tập trung và giảm chứng hay quên [8]. Có tới 90% bệnh nhân sẵn sàng tiếp tục dùng thuốc, dù điểm thể chất SF-12 (từ 44,5 lên 45,3) và điểm DemTect (từ 15,9 lên 16,0) chưa thay đổi có ý nghĩa thống kê trong thời gian ngắn 6 tuần [8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là coi bạch quả như "thần dược" có thể thay thế thuốc điều trị sau đột quỵ hoặc dùng lá bạch quả tươi tự đun nước uống. Thực tế, các nghiên cứu chứng minh hiệu quả đều sử dụng chiết xuất đã được chuẩn hóa (như EGb761 chứa 24% flavonoid glycosides và 6% terpenes) hoặc viên nén bào chế sẵn theo quy trình kiểm soát chặt chẽ [1] [2] [7] [8].

Giới hạn của các bằng chứng hiện tại là nhiều dữ liệu về cơ chế chống viêm, chống oxy hóa trực tiếp sau đột quỵ xuất huyết hoặc thiếu máu cấp tính vẫn nằm ở mô hình chuột [1] [5]. Ở người, một số thử nghiệm có cỡ mẫu còn nhỏ (như nghiên cứu 31 người năm 1991 hay 59 người năm 2009) [7] [8]. Hơn nữa, nghiên cứu năm 2009 cho thấy dùng trong 6 tuần chưa đủ để làm thay đổi thang điểm khách quan DemTect, trong khi các thử nghiệm kéo dài từ 90 ngày đến 6 tháng mới ghi nhận sự cải thiện rõ rệt trên các thang đo tâm thần kinh [4] [6] [7] [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng bạch quả?

Dù các thử nghiệm lâm sàng đều kết luận chiết xuất bạch quả an toàn, dung nạp tốt và ít tác dụng phụ [3] [4] [8], người bệnh sau tai biến tuyệt đối không tự ý dùng mà không hỏi ý kiến bác sĩ. Cơ chế của bạch quả có bao gồm khả năng ức chế yếu tố hoạt hóa tiểu cầu [3].

Do đó, báo cáo tổng quan năm 2000 nhấn mạnh phải đặc biệt thận trọng khi khuyến cáo dùng bạch quả cho bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông máu (anticoagulants) [3]. Sau nhồi máu não, rất nhiều bệnh nhân được kê đơn thuốc chống đông hoặc thuốc kháng kết tập tiểu cầu để ngừa tái phát; việc tự ý uống thêm bạch quả có thể gây tương tác thuốc. Người có tiền sử xuất huyết não hoặc có bệnh nền phức tạp cần được bác sĩ chuyên khoa thần kinh cân nhắc kỹ lợi ích và nguy cơ trước khi dùng.

Cách áp dụng thực tế cho người bệnh sau tai biến

Để hỗ trợ nhận thức an toàn và hiệu quả, người bệnh và gia đình nên lưu ý các nguyên tắc dựa trên dữ liệu lâm sàng:

  • Lựa chọn chế phẩm: Chỉ dùng các sản phẩm chiết xuất lá bạch quả đã được chuẩn hóa (ví dụ chứa 24% flavonoid glycosides và 6% terpenes) [7].
  • Liều lượng và thời điểm dùng: Tùy theo loại chế phẩm và chỉ định của bác sĩ, liều dùng trong các nghiên cứu thường chia làm 2 đến 3 lần mỗi ngày (như 19,2 mg x 3 lần/ngày, 40 mg x 3 lần/ngày, hoặc 90 mg chiết xuất tươi x 2 lần/ngày) [6] [7] [8]. Cần kiên trì sử dụng từ 30 ngày đến 3-6 tháng để đánh giá đúng hiệu quả [4] [6] [7].
  • Kết hợp toàn diện: Không phụ thuộc đơn độc vào thảo dược. Nghiên cứu cho thấy việc phối hợp thuốc theo chỉ định (như kết hợp với Picamilon) mang lại hiệu quả vượt trội so với dùng bạch quả một mình [4]. Đồng thời, cần tích cực tập luyện thể chất, phục hồi chức năng vì vận động thể lực giúp chống oxy hóa và bảo vệ trí nhớ vùng đồi thị rất mạnh mẽ [5].

Tóm lại, chiết xuất bạch quả là một lựa chọn bổ trợ có cơ sở khoa học giúp giảm viêm, chống oxy hóa và cải thiện trí nhớ, tốc độ xử lý thông tin cho người suy giảm nhận thức hoặc thiếu máu não [1] [3] [4] [7]. Tuy nhiên, người bệnh sau tai biến cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để chọn đúng phác đồ phối hợp và tránh tương tác với thuốc chống đông máu [3] [4]. Kết hợp thuốc chuẩn xác cùng lối sống vận động tích cực mới là chìa khóa phục hồi não bộ bền vững [4] [5].