Khi bước vào giai đoạn giao mùa, nhiều gia đình thường lo lắng chuẩn bị áo ấm và thuốc men cho ông bà, cha mẹ già để phòng tránh cảm cúm. Tuy nhiên, một vấn đề cốt lõi thường bị bỏ qua là chế độ dinh dưỡng hàng ngày, đặc biệt là tình trạng thiếu hụt chất đạm (protein) ở người cao tuổi. Khi bữa ăn thiếu đạm kéo dài, hệ thống miễn dịch sẽ bị bào mòn âm thầm, khiến người già đối mặt với nguy cơ biến chứng phổi nặng nề nếu chẳng may nhiễm virus cúm mùa.

Câu trả lời ngắn gọn là: Có, người cao tuổi ăn thiếu đạm có nguy cơ cao suy giảm miễn dịch và dễ gặp biến chứng nặng khi mắc cúm. Đạm chính là nguồn nguyên liệu thiết yếu để cơ thể sản sinh kháng thể, duy trì hoạt động của bạch cầu và tạo phản ứng bảo vệ tế bào trước sự xâm nhập của virus.

Cơ chế tác động: Đạm bảo vệ hệ miễn dịch già nua như thế nào?

Cơ thể con người cần nguồn axit amin liên tục từ chất đạm trong khẩu phần ăn để tổng hợp kháng thể và các hoạt chất miễn dịch. Suy dinh dưỡng protein - năng lượng, một tình trạng có thể xảy ra ngay cả ở những người cao tuổi nhìn bề ngoài có vẻ khỏe mạnh, có thể làm thay đổi bất lợi các quần thể tế bào lympho, suy giảm giải phóng cytokine và thậm chí làm suy yếu chức năng của bạch cầu đơn nhân cũng như bạch cầu đa nhân trung tính [1]. Khi thiếu đạm, nồng độ kháng thể IgA tiết (secretory immunoglobulin A) cùng hệ thống bổ thể cũng bị suy giảm nghiêm trọng [2].

Quá trình lão hóa tự nhiên vốn đã gây mất cân bằng hệ miễn dịch, đặc biệt là miễn dịch qua trung gian tế bào [3]. Sự lão hóa này đi kèm với sự sụt giảm tỷ lệ giữa tế bào lympho T và B trưởng thành so với chưa trưởng thành, tế bào ngây thơ (naive) so với tế bào trí nhớ, và tỷ lệ T helper 1 (TH1) so với TH2 [3]. Khi kết hợp với suy dinh dưỡng đạm, khả năng tăng sinh lympho bào sụt giảm, dẫn tới việc hệ thống miễn dịch suy yếu và không thể tạo phản ứng thích ứng tốt trước các kích thích kháng nguyên như virus [3].

Không chỉ dừng lại ở miễn dịch thu được, hệ thống miễn dịch bẩm sinh cũng bị tổn thương sâu sắc khi thiếu protein. Đại thực bào – những tế bào đóng vai trò dọn dẹp và tiêu diệt mầm bệnh ban đầu – sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực cả về khả năng lan tỏa, thực bào và xử lý mầm bệnh nếu khẩu phần ăn thiếu đạm [4]. Hơn nữa, việc thiếu hụt protein còn làm thay đổi tỷ lệ phosphoryl hóa của yếu tố phiên mã NFkappaB, từ đó trực tiếp bóp méo phản ứng viêm bảo vệ tự nhiên của cơ thể [4].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Mối liên hệ giữa tình trạng suy dinh dưỡng protein và khả năng chống đỡ bệnh truyền nhiễm ở người cao tuổi đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu:

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2023 trên chuột C57BL/6NTac đực thuộc hai nhóm tuổi: chuột trẻ (3-5 tháng tuổi) và chuột già (18-19 tháng tuổi) đã đánh giá tác động của chế độ ăn nghèo đạm (chỉ chứa 2% protein) [4]. Kết quả cho thấy tình trạng dinh dưỡng protein và độ tuổi đã làm thay đổi huyết đồ, số lượng tế bào phúc mạc, đồng thời làm suy giảm khả năng thực bào và tiêu diệt nấm của đại thực bào [4]. Tỷ lệ tế bào miễn dịch F4/80+/CD11b+ và CD86+ bị giảm phần lớn ở động vật già, trong khi thụ thể TLR-4+ bị ảnh hưởng nhiều hơn bởi tình trạng dinh dưỡng [4]. Đáng chú ý, động vật già bị suy dinh dưỡng protein sản sinh lượng cytokine chống viêm IL-10 cao hơn, làm thay đổi cán cân sản xuất các cytokine tiền viêm như TNF-alpha, IL-1alpha và IL-6 [4].

Các tổng quan y khoa cũng nhấn mạnh rằng bất kỳ đợt bệnh tật nào ở người cao tuổi đều kích hoạt phản ứng pha cấp kéo dài, dẫn đến tiêu hao nhanh chóng nguồn dự trữ dinh dưỡng của cơ thể, chủ yếu là protein [5]. Các đợt ốm đau liên tiếp làm cạn kiệt dần nguồn đạm dự trữ, đẩy người bệnh vào tình trạng suy dinh dưỡng protein - năng lượng, suy giảm miễn dịch liên quan đến thiếu dinh dưỡng và cuối cùng là suy mòn (cachexia) [5]. Thực tế cho thấy suy dinh dưỡng protein - năng lượng xuất hiện ở hơn 50% bệnh nhân cao tuổi nhập viện và ở hầu hết những người già mắc bệnh [5].

Một nghiên cứu năm 2006 đánh giá đáp ứng miễn dịch sau tiêm phòng cúm trên 120 đối tượng cao tuổi gốc Ashkenazi sống tại viện dưỡng lão [6]. Kết quả ghi nhận chỉ có 30,8% (37/120 người) đạt đáp ứng tốt với vắc-xin, trong khi 31,7% (38/120 người) không có phản ứng [6]. Bên cạnh chứng sa sút trí tuệ (P=0,016), tình trạng suy dinh dưỡng được quan sát thấy thường xuyên ở nhóm người có đáp ứng vắc-xin kém [6].

Nghiên cứu khác năm 2006 về miễn dịch chống virus cũng cảnh báo rằng suy dinh dưỡng protein - năng lượng làm giảm khả năng miễn dịch và tăng nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm, với tác động trầm trọng hơn ở người già [7]. Chuột già bị thiếu cân hoặc hạn chế năng lượng không đáp ứng đủ nhu cầu năng lượng phục vụ phản ứng miễn dịch đã cho thấy tỷ lệ tử vong gia tăng khi nhiễm virus cúm nguyên phát so với nhóm đối chứng cùng tuổi [7].

Lợi ích của đạm và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Đảm bảo đủ lượng đạm giúp người cao tuổi duy trì khối cơ, bảo vệ tính toàn vẹn của niêm mạc hô hấp và cung cấp đủ nguyên liệu để các tế bào lympho sản sinh kháng thể chống lại mầm bệnh [1], [2]. Liệu pháp dinh dưỡng bổ sung có thể cải thiện các đáp ứng miễn dịch ở bệnh nhân cao tuổi mắc suy dinh dưỡng protein - năng lượng [3].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra các góc nhìn đa chiều. Một nghiên cứu năm 1993 thực hiện trên 82 người cao tuổi được tiêm phòng cúm hàng năm bằng vắc-xin bất hoạt tam giá, so sánh với 29 người trẻ tuổi tiêm cùng vắc-xin và 21 người trẻ không tiêm [8]. Mặc dù các chỉ số dinh dưỡng protein và IgM ở người cao tuổi giảm đáng kể so với nhóm đối chứng, các nhà nghiên cứu không quan sát thấy sự khác biệt về đáp ứng kháng thể chống lại virus cúm sau tiêm vắc-xin giữa người già và người trẻ [8]. Kết quả này cho thấy tình trạng protein huyết thanh có thể không phải lúc nào cũng quyết định toàn bộ nồng độ kháng thể sau tiêm phòng vắc-xin cúm ở người cao tuổi, có thể do vai trò hạn chế của miễn dịch tế bào trong việc bảo vệ tái nhiễm cúm ở nhóm đối tượng này [8].

Do đó, dù đạm cực kỳ quan trọng cho hệ miễn dịch nói chung, việc thiếu hụt đạm dẫn đến biến chứng cúm còn chịu sự tác động cộng gộp của sự lão hóa miễn dịch tự nhiên, các bệnh lý mạn tính đi kèm và sự thiếu hụt các vi chất khác [1], [3].

Những hiểu lầm thường gặp ở người cao tuổi

Nhiều gia đình cho rằng người cao tuổi ít vận động nên chỉ cần ăn thanh đạm, chủ yếu là cháo, rau củ và kiêng hoàn toàn thịt, cá. Đây là quan niệm sai lầm khiến người cao tuổi dễ rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng protein âm thầm [1]. Ngay cả những người già trông vẫn có thể lực bình thường sống tại nhà cũng có thể bị thiếu hụt vi chất và đạm mà không hề hay biết [1], [5].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần tiêm vắc-xin cúm là an tâm tuyệt đối mà không cần chú ý dinh dưỡng. Dù vắc-xin cúm đóng vai trò rất quan trọng và hiệu quả về mặt chi phí [1], [6], sự suy dinh dưỡng đạm và thiếu hụt vi chất lại là yếu tố làm giảm sự tăng sinh tế bào lympho và giảm đáp ứng kháng thể đối với vắc-xin [3], [6]. Nếu cơ thể thiếu đạm trầm trọng, hệ miễn dịch sẽ không đủ khả năng xây dựng hàng rào bảo vệ vững chắc sau khi tiêm [3].

Hiểu lầm thứ ba là người bệnh càng ốm càng nên nhịn ăn để cơ thể "thanh lọc". Thực tế, mỗi đợt ốm sốt hay nhiễm virus cúm đều kích hoạt phản ứng tiêu hao cực lớn nguồn dự trữ protein của cơ thể, dẫn đến teo cơ nhanh chóng và suy giảm miễn dịch nặng nề hơn [5], [7].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ đạm?

Dù chất đạm rất cần thiết để chống lại biến chứng cúm, việc bổ sung đạm ở người cao tuổi không thể tùy tiện:

  • Người mắc bệnh thận mạn tính: Nhu cầu đạm cần được kiểm soát chặt chẽ theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa thận để tránh làm tăng gánh nặng lọc máu cho thận.
  • Người có bệnh lý chuyển hóa hoặc rối loạn lipid máu: Tỷ lệ cholesterol trên phospholipid cao ở màng tế bào lympho làm suy giảm đáp ứng của tế bào T ở người già [1]. Do đó, người cao tuổi cần tránh nạp đạm từ các nguồn chứa nhiều mỡ động vật bão hòa [1].
  • Người có bệnh lý nền mạn tính nặng: Bất kỳ sự thay đổi đột ngột nào trong chế độ ăn cũng cần được bác sĩ điều trị tư vấn để phù hợp với phác đồ dùng thuốc hiện tại [1].

Hướng dẫn bổ sung đạm hợp lý trong đời sống hàng ngày

Để phòng ngừa biến chứng cúm mùa hiệu quả thông qua dinh dưỡng, các gia đình có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Đa dạng hóa nguồn đạm: Bổ sung xen kẽ đạm động vật dễ tiêu (thịt gà, cá, trứng, sữa) và đạm thực vật (đậu nành, đậu phụ, các loại đậu hạt). Đảm bảo mỗi bữa ăn chính đều có một phần thực phẩm giàu protein thay vì chỉ ăn cơm với rau xanh.
  • Chế biến mềm, dễ nhai: Răng yếu và giảm tiết dịch vị ở người cao tuổi là nguyên nhân lớn gây lười ăn thịt. Nên chế biến thịt, cá dưới dạng băm nhỏ, hầm nhừ, hấp hoặc nấu canh, súp, cháo dinh dưỡng.
  • Chia nhỏ bữa ăn: Thay vì dồn lượng đạm vào một bữa lớn gây khó tiêu, hãy chia thành 3 bữa chính và 1-2 bữa phụ với sữa hoặc sữa chua giàu protein.
  • Kết hợp đầy đủ vi chất dinh dưỡng: Sự thiếu hụt các vi chất như kẽm, selen, vitamin E, B-6 và folate cũng làm giảm các chỉ số miễn dịch tương tự như thiếu đạm [1], [3]. Người cao tuổi nên ăn thêm rau củ nhiều màu sắc và trái cây tươi để bổ sung vitamin C, E [1], [2].

Chất đạm đóng vai trò như những viên gạch xây dựng nên hàng rào miễn dịch vững chắc cho cơ thể. Chủ động chăm sóc bữa ăn đầy đủ protein kết hợp tiêm phòng cúm định kỳ sẽ là lá chắn tốt nhất giúp người cao tuổi an toàn vượt qua các mùa dịch bệnh hô hấp. Khi có các dấu hiệu nhiễm khuẩn hoặc mắc bệnh nền, gia đình cần đưa người cao tuổi đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn chế độ dinh dưỡng phù hợp.