Mang thai ba tháng đầu là giai đoạn nhạy cảm nhất của thai kỳ. Nhiều mẹ bầu băn khoăn về chế độ ăn uống, cách xử trí khi bị sốt, ho hay sổ mũi, đặc biệt lo ngại nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi.
Khi mắc cảm cúm, cơ thể thai phụ cần được chăm sóc đúng cách bằng nguồn dinh dưỡng lành mạnh, đủ nước và nghỉ ngơi hợp lý. Bên cạnh đó, việc chủ động hiểu rõ các bằng chứng y khoa về an toàn phòng bệnh và sử dụng thực phẩm sẽ giúp mẹ bầu vượt qua giai đoạn này an toàn.
Nguy cơ nhiễm cúm trong thai kỳ
Nhiễm virus cúm mùa trong thời kỳ mang thai được ghi nhận là một trong những nguyên nhân gây biến chứng nghiêm trọng và tử vong ở trẻ sơ sinh trên toàn cầu [1]. Phụ nữ mang thai dễ diễn tiến bệnh nặng, có nguy cơ nhập viện hoặc tử vong cao hơn so với người không mang thai [2].
Nguyên nhân do sự biến đổi tự nhiên của hệ miễn dịch, chức năng phổi và tim mạch khi mang thai [2]. Bệnh cúm mùa cũng liên quan đến các biến chứng nguy hiểm cho mẹ cả trong và sau khi sinh nở [1]. Trẻ sinh ra từ những bà mẹ không có miễn dịch thường phải đối mặt với nguy cơ bệnh tật cao hơn [2].
Chế độ ăn uống hỗ trợ mẹ bầu khi ốm
Trong ba tháng đầu, cơ thể mẹ bầu tiêu hao nhiều năng lượng để chống lại tình trạng viêm nhiễm và nuôi dưỡng mầm sống. Chế độ ăn uống cần ưu tiên tính thanh đạm, dễ tiêu hóa nhưng giàu dưỡng chất để nâng đỡ sức đề kháng.
Mẹ bầu nên uống đủ nước ấm, nước canh hoặc các loại nước trái cây tự nhiên để bù dịch, giảm cảm giác nghẹt mũi và khô họng. Bổ sung các bữa ăn lỏng như cháo gà, súp nấu từ rau củ tươi giúp cung cấp vitamin, chất khoáng và điện giải thiết yếu. Chia nhỏ bữa ăn trong ngày là giải pháp hữu ích giúp giảm áp lực cho dạ dày, nhất là khi mẹ đang bị ốm kèm theo ốm nghén.
Thận trọng với thảo mộc và phương thuốc truyền miệng
Nhiều người có thói quen tự ý dùng các loại trà thảo mộc đặc chế, nước lá sắc cô đặc hoặc thuốc đông y khi bị cảm cúm. Trong ba tháng đầu, đa số cơ quan của thai nhi đang trong quá trình hình thành, mẹ bầu tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc lá hay tinh dầu thảo mộc đậm đặc khi chưa rõ độ an toàn.
Một số thảo dược có thể gây kích thích co thắt tử cung hoặc chứa các hoạt chất chuyển hóa qua gan, thận gây bất lợi cho phôi thai. Nếu muốn dùng gừng, tía tô hay hành lá, mẹ bầu chỉ nên sử dụng như một gia vị nêm nếm nhẹ nhàng trong món ăn hằng ngày, không nấu nước sắc đậm đặc kéo dài. Khi cần dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược hỗ trợ nào, việc tham khảo ý kiến chuyên gia y tế là nguyên tắc bắt buộc.
Bằng chứng khoa học về tính an toàn trong 3 tháng đầu
Sự an toàn của việc bảo vệ thai phụ trước virus cúm trong tam cá nguyệt đầu tiên đã được nhiều nghiên cứu quy mô lớn chứng minh. Dữ liệu từ các nghiên cứu công bố cho thấy không có tác dụng phụ nghiêm trọng nào đối với mẹ hoặc thai nhi, bao gồm cả khi tiếp xúc trong 3 tháng đầu thai kỳ [3].
Một nghiên cứu đoàn hệ lịch sử quy mô lớn tại Anh theo dõi 78.150 trường hợp sinh sống từ năm 2010 đến 2016 đã đánh giá nguy cơ dị tật bẩm sinh lớn [4]. Trong đó, có 6.872 phụ nữ được ghi nhận bảo vệ trong tam cá nguyệt đầu tiên, 11.678 người ở tam cá nguyệt thứ hai và 12.931 người ở tam cá nguyệt thứ ba [4]. Tổng cộng có 5.707 trẻ sinh sống được ghi nhận dị tật bẩm sinh lớn trong năm đầu đời [4]. Tỷ số nguy cơ hiệu chỉnh khi so sánh nhóm can thiệp ở ba tháng đầu với nhóm không can thiệp là 1,06 (khoảng tin cậy 99%: 0,94-1,19; p = 0,2) [4]. Kết quả này cho thấy hoàn toàn không có bằng chứng về việc làm gia tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh lớn trong ba tháng đầu hay các giai đoạn tiếp theo của thai kỳ [4].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu toàn quốc tại Phần Lan theo dõi 43.604 thai kỳ bắt đầu từ tháng 11 năm 2009 cũng củng cố tính an toàn sinh sản [5]. Trong đó, có 34.241 phụ nữ (chiếm 78,5%) được bảo vệ phòng dịch cúm đại dịch bằng vắc xin có chứa tá dược AS03 [5]. Tỷ lệ thai chết lưu, tử vong chu sinh sớm, sinh non nhẹ và trẻ nhẹ cân tương đương nhau giữa nhóm có can thiệp và không can thiệp [5]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố nguy cơ, tỷ lệ nguy cơ tương đối cho sinh cực non là 0,90 (khoảng tin cậy 95%: 0,55-1,45), cho trẻ rất nhẹ cân là 0,84 (0,61-1,16) và nhẹ cân so với tuổi thai là 1,17 (0,98-1,40) [5]. Đáng chú ý, phân tích phụ trên 7.839 phụ nữ can thiệp trong tam cá nguyệt đầu tiên cho thấy không có tác động bất lợi nào đối với sự sống sót và sức khỏe chu sinh của thai nhi [5].
Lợi ích bảo vệ sớm và các hiểu lầm phổ biến
Một quan niệm sai lầm phổ biến là phụ nữ mang thai 3 tháng đầu phải kiêng tuyệt đối mọi biện pháp y tế phòng ngừa. Tuy nhiên, vắc xin cúm bất hoạt đã được chứng minh là biện pháp an toàn và hiệu quả cao để ngăn ngừa cúm cho cả mẹ lẫn trẻ sơ sinh [6]. Kháng thể thụ động từ người mẹ được truyền qua thai nhi từ tam cá nguyệt thứ hai và duy trì bảo vệ trẻ đến các đợt tiêm chủng đầu đời [1].
Mặc dù một báo cáo bệnh chứng của tác giả Donahue và cộng sự từng nêu nghi vấn về mối liên quan giữa việc tiêm chủng rất sớm ở ba tháng đầu và nguy cơ sảy thai tự nhiên, các chuyên gia khẳng định kết luận này bị giới hạn do thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu phân tích nhỏ [7]. Nghiên cứu an toàn trước đó của chính nhóm tác giả này và các báo cáo khác đều không ghi nhận mối liên quan nào, đồng thời thiếu cơ chế sinh học hợp lý để giải thích cho nghi vấn nói trên [7]. Ngược lại, Tổ chức Sáng kiến Cúm Toàn cầu (GII) khuyến nghị tất cả phụ nữ mang thai nên được tiêm vắc xin cúm bất hoạt ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ nhằm giảm thiểu tử vong và bệnh tật [2].
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mẹ bầu mắc các bệnh lý mạn tính nền như hen phế quản, đái tháo đường hoặc bệnh tim mạch có nguy cơ diễn tiến nặng rất cao khi nhiễm cảm cúm [8]. Những trường hợp này cần theo dõi y tế chặt chẽ ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ [3].
Đặc biệt, loại vắc xin sống giảm động lực chống chỉ định tuyệt đối cho phụ nữ mang thai, chỉ có vắc xin bất hoạt là được khuyến cáo sử dụng [6]. Phụ nữ đang cho con bú và các thành viên sống cùng nhà với trẻ dưới 2 tuổi cũng được khuyến cáo bảo vệ để hạn chế nguồn lây lan [8].
Lời khuyên chăm sóc và theo dõi sức khỏe
Khi có dấu hiệu cúm trong 3 tháng đầu, việc đầu tiên là nghỉ ngơi tại không gian thoáng mát, ăn uống thanh đạm, uống nhiều nước ấm và tránh tiếp xúc nơi đông người. Bổ sung các loại súp hầm ấm, nước ép cam, bưởi để tăng cường vitamin tự nhiên cho cơ thể.
Mẹ bầu tuyệt đối không tự mua thuốc hạ sốt, thuốc xịt mũi hay các loại thuốc cảm trôi nổi khi chưa có chỉ định. Trong mọi tình huống, việc can thiệp tiêm phòng bằng vắc xin bất hoạt có thể thực hiện ở bất kỳ thời điểm nào của thai kỳ nhưng cần cách ngày dự sinh tối thiểu 14 ngày [1] [6]. Nếu xuất hiện sốt cao liên tục, khó thở, tức ngực hoặc không thể ăn uống, thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.
