Uống mật ong pha nước ấm giảm ho đêm ở trẻ cảm lạnh hiệu quả thế nào?

Khi thời tiết giao mùa, tiếng ho sù sụ của con trẻ vào nửa đêm trở thành nỗi ám ảnh của nhiều bậc phụ huynh. Nhiều người thường vội vã tìm đến các loại siro ho quen thuộc trong tủ thuốc, nhưng cũng không ít phụ huynh truyền tai nhau mẹo dân gian: cho con uống một thìa mật ong nguyên chất hoặc pha cùng nước ấm trước giờ ngủ.

Liệu một nguyên liệu làm bếp quen thuộc như mật ong có thực sự mang lại tác dụng sinh học rõ rệt, hay đây chỉ là hiệu ứng tâm lý truyền miệng? Các bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên thế giới đã xác nhận rằng mật ong hoàn toàn có khả năng làm dịu cơn ho ban đêm, thậm chí đem lại kết quả vượt trội hơn so với một số loại thuốc trị ho thông dụng ở trẻ em trên 1 tuổi.

Cơn ho đêm ở trẻ: Nỗi ám ảnh và những cảnh báo về thuốc ho

Ho là một phản xạ bảo vệ bình thường của hệ hô hấp nhằm tống xuất dịch tiết quá mức cũng như các dị vật ra khỏi đường thở ^[1]. Về mặt sinh lý, ho xảy ra khi có một luồng khí thở ra gắng sức ép qua thanh môn đang đóng kín ^[2]. Tác nhân gây ho thường xuất phát từ tình trạng nhiễm khuẩn, virus đường hô hấp, hoặc do tiếp xúc với các dị nguyên và chất kích ứng ^[1]. Nhiễm trùng đường hô hấp trên là nguyên nhân phổ biến hàng đầu gây ra các đợt ho cấp tính ^[2]. Trẻ em trung bình có thể mắc cảm lạnh thông thường từ 6 đến 8 đợt mỗi năm ^[3].

Dù phần lớn các trường hợp nhiễm khuẩn đường hô hấp trên sẽ tự thuyên giảm trong vòng 2 đến 3 ngày hoặc cần khoảng 8 ngày điều trị y tế, triệu chứng ho dữ dội về đêm vẫn làm gián đoạn nghiêm trọng giấc ngủ và làm suy giảm chất lượng sống của cả trẻ nhỏ lẫn cha mẹ ^[3]. Cơn ho kéo dài không chỉ khiến trẻ mệt mỏi, khó ăn, khó ngủ mà còn tạo ra tâm lý lo lắng tột độ cho gia đình ^[2].

Trước áp lực muốn con dứt cơn ho nhanh chóng, phụ huynh thường có xu hướng tìm đến các loại thuốc ho không kê đơn. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện tại chỉ ra rằng thuốc không kê đơn còn thiếu bằng chứng chứng minh về mặt hiệu quả ^[1]. Đáng ngại hơn, năm 2008, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã đưa ra khuyến cáo trẻ em dưới 2 tuổi không nên sử dụng các loại thuốc không kê đơn chứa hoạt chất thông mũi hoặc kháng histamin do lo ngại về tính an toàn và hiệu quả ^[3]. Bên cạnh đó, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cũng khuyến cáo không nên dùng các loại thuốc cảm ho cho trẻ dưới 6 tuổi ^[3]. Các trường hợp tử vong có thể xảy ra ở trẻ dưới 2 tuổi khi dùng thuốc cảm ho, do đó giới khoa học luôn cần thêm các thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt để xác định độ an toàn của nhóm thuốc này theo từng độ tuổi ^[3].

Mật ong làm dịu đường thở theo cơ chế nào?

Trước những rào cản và nguy cơ tiềm ẩn từ dược phẩm trị ho, các giải pháp lành tính tự nhiên đã được đưa vào tầm ngắm của y học thực chứng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xác định mật ong là một chất làm dịu tiềm năng (demulcent) trong việc hỗ trợ điều trị ho ^[2].

Bản chất sền sệt, đặc sánh và lượng đường tự nhiên dồi dào trong mật ong đóng vai trò như một lớp màng cơ học bảo vệ bề mặt niêm mạc họng. Khi đi qua cổ họng, mật ong bao phủ các thụ thể cảm thụ ho đang bị kích ứng, giúp giảm thiểu tín hiệu kích thích truyền về trung tâm ho ở thần kinh trung ương. Đồng thời, độ ngọt thanh của mật ong kích thích tuyến nước bọt tăng tiết dịch, làm loãng đờm nhầy ứ đọng và giữ ẩm cho đường thở suốt đêm dài.

Chính nhờ những đặc tính tự nhiên này, mật ong đã trở thành đối tượng được nhiều trung tâm nghiên cứu y khoa đặt lên bàn cân để so sánh trực tiếp với các loại thuốc ức chế ho và thuốc kháng histamin thế hệ cũ.

Đặt lên bàn cân cùng thuốc ức chế ho Dextromethorphan

Dextromethorphan là hoạt chất ức chế ho trung ương rất phổ biến trong các chế phẩm siro ho cho trẻ em. Để làm rõ tính hiệu quả, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2007 đã tiến hành đánh giá trên 105 trẻ em từ 2 đến 18 tuổi bị nhiễm trùng đường hô hấp trên có triệu chứng ho đêm và thời gian mắc bệnh từ 7 ngày trở xuống ^[4]. Thử nghiệm phân chia ngẫu nhiên bán mù thành 3 nhóm: dùng mật ong kiều mạch, dùng siro dextromethorphan có hương mật ong, hoặc không điều trị gì, với liều dùng duy nhất 30 phút trước giờ ngủ ^[4].

Kết quả cho thấy có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm can thiệp ^[4]. Mật ong liên tục đạt điểm số đánh giá tốt nhất, trong khi nhóm không điều trị nhận điểm thấp nhất từ cha mẹ ^[4]. Khi so sánh theo từng cặp, mật ong vượt trội hơn hẳn so với việc không điều trị ở tiêu chí giảm tần suất ho và điểm số tổng hợp các triệu chứng, trong khi dextromethorphan lại không cho thấy sự vượt trội hơn nhóm không điều trị ở bất kỳ tiêu chí nào ^[4].

Khi so sánh trực tiếp mật ong với chính dextromethorphan, các nhà nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[4]. Tuy nhiên, các bậc phụ huynh vẫn đánh giá mật ong thuận lợi nhất trong việc làm giảm triệu chứng ho đêm cũng như cải thiện tình trạng khó ngủ của trẻ nhỏ do nhiễm trùng đường hô hấp trên ^[4]. Nghiên cứu kết luận mật ong có thể là một lựa chọn điều trị thích hợp hơn so với loại thuốc ức chế ho này ^[4].

Bên cạnh đó, phân tích tổng quan của mạng lưới Cochrane công bố năm 2010 dựa trên tập dữ liệu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở 108 trẻ em cũng đã chỉ ra hiệu quả rõ rệt của mật ong so với không điều trị ^[5]. Theo phân tích này, nhóm trẻ dùng mật ong giảm tần suất ho tốt hơn rõ rệt (độ chênh lệch trung bình MD là -0.99), giảm độ khó chịu do ho (MD -0.93) và cải thiện chất lượng giấc ngủ của trẻ tốt hơn (MD -0.92) ^[5]. Dù vậy, tiêu chí về mức độ nghiêm trọng của cơn ho không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng mật ong và nhóm không điều trị (MD -0.69) ^[5].

So sánh với thuốc kháng histamin Diphenhydramine

Một nhóm thuốc khác thường xuyên bị lạm dụng để giảm ho dị ứng và gây buồn ngủ là diphenhydramine. Năm 2017, một thử nghiệm lâm sàng đã được đăng ký và thực hiện trên 87 bệnh nhi ho do nhiễm trùng đường hô hấp trên nhằm so sánh trực tiếp mật ong với diphenhydramine ^[1]. Trẻ được phân ngẫu nhiên vào ba nhóm: Nhóm 1 dùng Mật ong loại 1 của công ty Kimia (42 trẻ), Nhóm 2 dùng Mật ong loại 2 của công ty Shahde-Golha (25 trẻ), và Nhóm 3 sử dụng siro Diphenhydramine (20 trẻ) ^[1]. Cả ba nhóm đều được dùng liều kép trong hai đêm liên tiếp ^[1].

Kết quả sau quá trình can thiệp cho thấy điểm số trung bình của tất cả các khía cạnh liên quan đến cơn ho ở cả 3 nhóm đều giảm đáng kể so với trước điều trị ^[1]. Tuy nhiên, xét về mức độ cải thiện, mật ong đã thể hiện sự ưu việt rõ ràng ^[1]. Mật ong loại 1 vượt trội hơn diphenhydramine trong việc cải thiện mọi khía cạnh của cơn ho, ngoại trừ tần suất ho ^[1]. Trong khi đó, Mật ong loại 2 cũng tỏ ra hiệu quả hơn diphenhydramine ở tất cả các khía cạnh của cơn ho, ngoại trừ việc cải thiện giấc ngủ của chính trẻ nhỏ ^[1].

Đáng chú ý, hai loại mật ong này không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê với nhau về khả năng làm giảm các triệu chứng ho ^[1]. Từ những dữ liệu này, nhóm nghiên cứu nhận định rằng mật ong có thể mang lại hiệu quả giảm ho tốt hơn hẳn so với thuốc kháng histamin diphenhydramine ở trẻ nhỏ, đồng thời hỗ trợ cải thiện giấc ngủ cho cả bệnh nhi lẫn cha mẹ ^[1].

Vượt trội so với siro Carbocysteine và giả dược

Không dừng lại ở việc so sánh với thuốc ức chế ho hay kháng histamin, các nhà khoa học còn tiến hành thử nghiệm mật ong đối chứng với các chất làm loãng nhầy và giả dược thông qua những nghiên cứu quy mô.

Năm 2012, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có kiểm soát giả dược đã được tiến hành trên 300 trẻ em từ 1 đến 5 tuổi bị ho đêm do nhiễm khuẩn đường hô hấp trên kéo dài không quá 7 ngày, tại 6 phòng khám nhi khoa cộng đồng ^[6]. Các bé được cho sử dụng một liều đơn 10 gam gồm một trong ba loại mật ong (mật ong bạch đàn, mật ong cam chanh, mật ong hoa môi) hoặc giả dược là chiết xuất chà là (silan date extract) vào thời điểm 30 phút trước khi ngủ ^[6]. Kết quả ghi nhận dù cả 4 nhóm đều có sự cải thiện triệu chứng vào đêm dùng thử nghiệm, mức độ cải thiện ở cả 3 nhóm dùng mật ong đều vượt trội hơn đáng kể so với nhóm dùng chiết xuất chà là trên tất cả các thước đo chính: tần suất ho, độ nghiêm trọng của cơn ho, độ khó chịu và chất lượng giấc ngủ của cả trẻ lẫn bố mẹ ^[6].

Đến năm 2017, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đơn, đa trung tâm tại 4 phòng khám nhi khoa trên 150 trẻ từ 2 đến 5 tuổi đã so sánh siro ho thảo dược chứa phức hợp polysaccharide - nhựa cây - mật ong với siro carbocysteine (một loại thuốc làm tiêu chất nhầy đường hô hấp) ^[7]. Trẻ được uống chế phẩm vào buổi tối đầu tiên và tiếp tục dùng 3 lần mỗi ngày trong 3 ngày tiếp theo ^[7].

Kết quả theo dõi qua 4 ngày liên tiếp chứng minh cả hai loại siro đều dung nạp tốt và giúp giảm ho, nhưng siro chứa thành phần mật ong đem lại hiệu quả tốt hơn đáng kể (với giá trị P < 0.05) trên tất cả các tiêu chí đánh giá lâm sàng ngay từ đêm đầu tiên và kéo dài suốt các ngày khảo sát ^[7]. Xu hướng cải thiện qua 4 ngày ở nhóm siro chứa mật ong có độ dốc cao hơn rõ rệt (P < 0.05), giúp giảm bớt cả cơn ho ban ngày lẫn ban đêm, qua đó nâng cao chất lượng giấc ngủ của cả gia đình ^[7].

Đánh giá tổng hợp và cái nhìn toàn diện từ y học thực chứng

Một tổng quan hệ thống công bố vào năm 2022 đã rà soát tài liệu trên 5 cơ sở dữ liệu y khoa lớn nhằm so sánh hiệu quả giữa việc dùng mật ong và các loại thuốc chống ho ở bệnh nhi ^[3]. Báo cáo này đã tái khẳng định rằng mật ong là một liệu pháp hiệu quả trong điều trị ho cho trẻ em trên 12 tháng tuổi ^[3]. Một đánh giá rút gọn khác từ Bệnh viện Hoàng gia Manchester cũng kết luận mật ong thực sự có hiệu quả trong việc làm dịu một số triệu chứng do nhiễm trùng hô hấp trên gây ra ^[8].

Dù các kết quả thử nghiệm lâm sàng đều rất hứa hẹn, các chuyên gia y tế cũng lưu ý đến những giới hạn nội tại của các nghiên cứu này. Hầu hết các thử nghiệm thu thập kết quả dựa trên bảng câu hỏi khảo sát do phụ huynh tự đánh giá [1, 2, 3, 4]. Mặc dù các công cụ bảng điểm này đã được chuẩn hóa và xác thực độc lập [2, 6], yếu tố cảm tính và tâm lý kỳ vọng của cha mẹ vẫn có thể ảnh hưởng phần nào đến điểm số ghi nhận. Ngoài ra, cỡ mẫu ở một số nghiên cứu còn khiêm tốn, dao động từ vài chục đến vài trăm trẻ, và thời gian theo dõi thường chỉ kéo dài từ 1 đến 4 ngày [1, 2, 4]. Dù vậy, một nghiên cứu về tính khả thi năm 2013 cho thấy có tới 88% phụ huynh sẵn sàng tham gia các thử nghiệm dùng mật ong thay vì thuốc thông thường, đồng thời xác nhận rằng tuổi hay giới tính của trẻ và phụ huynh không làm sai lệch thang đo đánh giá cơn ho ^[2].

Điều quan trọng nhất mà phụ huynh cần thấu hiểu là mật ong chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều trị triệu chứng, giúp xoa dịu niêm mạc họng và giảm kích ứng chứ hoàn toàn không thể diệt sạch căn nguyên vi khuẩn hay thay thế thuốc kháng sinh khi trẻ mắc viêm phổi, viêm phế quản co thắt hay các bệnh lý nhiễm trùng nặng.

Nhóm trẻ bắt buộc phải kiêng mật ong và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù mật ong là thực phẩm tự nhiên an toàn cho đại đa số mọi người, có một ranh giới cấm kỵ tuyệt đối: KHÔNG BAO GIỜ được cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong, dù chỉ một giọt nhỏ. Mật ong tự nhiên có thể chứa các bào tử vi khuẩn Clostridium botulinum. Hệ tiêu hóa và hệ miễn dịch non nớt của trẻ dưới 12 tháng tuổi chưa đủ khả năng ức chế loại vi khuẩn này, dẫn đến nguy cơ ngộ độc botulism đường ruột vô cùng nguy hiểm. Nghiên cứu hệ thống năm 2022 cũng nhấn mạnh mật ong chỉ được khuyến cáo sử dụng cho trẻ từ trên 12 tháng tuổi trở lên ^[3].

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng loại mật ong càng đắt tiền thì trị ho càng tốt. Nghiên cứu năm 2017 so sánh hai loại mật ong khác nhau cho thấy cả hai đều có tác dụng tương đương, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về hiệu quả giảm ho ^[1]. Nghiên cứu năm 2012 cũng cho thấy cả ba loại mật ong bạch đàn, mật ong cam chanh và mật ong hoa môi đều phát huy hiệu quả vượt trội so với giả dược ^[6]. Vì vậy, cha mẹ không nhất thiết phải tìm kiếm những loại mật quá quý hiếm, mà quan trọng nhất là chọn nguồn mật ong nguyên chất, sạch và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.

Ngoài ra, những trẻ có tiền sử dị ứng phấn hoa, dị ứng với các sản phẩm từ ong hoặc trẻ thừa cân béo phì, trẻ mắc bệnh đái tháo đường cần phải thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng thường xuyên.

Hướng dẫn sử dụng mật ong đúng cách và an toàn tại nhà

Để mật ong phát huy tối đa công dụng giảm ho đêm cho trẻ nhỏ trên 1 tuổi, cha mẹ có thể áp dụng các bước thực hành khoa học sau:

• Liều lượng và thời điểm: Theo các thử nghiệm lâm sàng, một liều khoảng 10 gam mật ong (tương đương khoảng 1,5 đến 2 thìa cà phê) dùng trước khi đi ngủ khoảng 30 phút là mức can thiệp đem lại hiệu quả cải thiện giấc ngủ và cơn ho rõ rệt nhất [1, 3].
• Cách pha chế: Cách đơn giản nhất là cho trẻ nuốt chậm rãi từng chút mật ong nguyên chất để tinh chất mật bao phủ họng. Nếu trẻ thấy quá ngọt và khó nuốt, phụ huynh có thể hòa tan lượng mật ong này vào khoảng 30 đến 50 ml nước ấm (nhiệt độ khoảng 40 độ C). Tuyệt đối không pha mật ong với nước sôi sùng sục vì nhiệt độ quá cao có thể làm biến tính một số enzym và dưỡng chất tự nhiên.
• Vệ sinh sau khi dùng: Do mật ong chứa hàm lượng đường tự nhiên cao và có tính bám dính, sau khi cho trẻ uống trước giờ ngủ, cha mẹ cần nhắc trẻ súc miệng bằng nước lọc hoặc đánh răng sạch sẽ để bảo vệ men răng và ngừa sâu răng.

Tóm lại, mật ong là một giải pháp tự nhiên vừa túi tiền, dễ tiếp cận và đã được khoa học chứng minh là an toàn, hiệu quả hơn một số thuốc cảm ho thông thường cho trẻ trên 1 tuổi [1, 2, 5]. Dẫu vậy, cha mẹ không nên tự điều trị tại nhà nếu trẻ có các dấu hiệu nguy hiểm như thở nhanh, co rút lồng ngực, sốt cao kéo dài hoặc cơn ho dai dẳng trên 8 ngày; việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa nhi luôn là ưu tiên hàng đầu để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe của trẻ.