Người có huyết áp không ổn định uống long nha thảo có an toàn?

Nhiều người trung niên và cao tuổi thường đối mặt với tình trạng huyết áp trồi sụt thất thường, lúc tăng vọt khi căng thẳng, lúc lại tụt thấp khi đổi tư thế. Trước tâm lý e ngại tác dụng phụ của thuốc tây, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian từ thảo dược để mong tìm lại sự ổn định cho chỉ số tim mạch. Trong số đó, long nha thảo (tên khoa học là Agrimonia pilosa Ledeb.) thường được truyền tai như một vị thuốc đa năng giúp thanh nhiệt, hỗ trợ tim mạch và cải thiện sức khỏe tổng thể.

Tuy nhiên, với câu hỏi liệu người có huyết áp không ổn định uống long nha thảo có an toàn hay không, câu trả lời dựa trên các cơ sở khoa học hiện tại là: người bệnh cần hết sức thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng thay thế thuốc điều trị. Long nha thảo ghi nhận một số tác động sinh học tích cực lên hệ tim mạch trên động vật thí nghiệm, nhưng bằng chứng về hiệu quả kiểm soát huyết áp trên người vẫn còn hạn chế. Việc sử dụng tùy tiện khi huyết áp đang dao động có thể tiềm ẩn những rủi ro khó lường cho hệ huyết động học.

Long nha thảo tác động lên hệ tim mạch theo cơ chế nào?

Để hiểu vì sao long nha thảo được chú ý trong lĩnh vực tim mạch, các nhà khoa học đã phân tích kỹ các thành phần hóa thực vật bên trong lá và thân cây. Dược liệu này rất giàu các hợp chất nhóm flavonoid, vốn là những chất có khả năng dọn dẹp các gốc tự do gây hại và bảo vệ thành mạch ^[1]. Quá trình oxy hóa mất kiểm soát trong lòng mạch và tại các mô cơ tim là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến xơ vữa, suy giảm chức năng đàn hồi của mạch máu và làm huyết áp mất đi tính ổn định tự nhiên.

Ngoài tác dụng dọn dẹp gốc tự do, chiết xuất từ long nha thảo còn can thiệp vào các chuỗi tín hiệu sinh hóa bảo vệ tế bào sống sót. Khi cơ tim phải chịu áp lực quá tải hoặc thiếu máu cục bộ, các men gây thoái hóa và phản ứng viêm sẽ nhanh chóng phá hủy sợi cơ tim. Các hoạt chất trong dược liệu này có xu hướng kích hoạt các con đường sinh tồn của tế bào, ức chế quá trình tự chết theo chương trình của mô tim, đồng thời hỗ trợ điều hòa tính thấm và phản ứng viêm tại chỗ ^[2], ^[3]. Những đặc tính này mang lại tiềm năng bảo vệ cơ tim, nhưng cũng đồng thời đòi hỏi sự theo dõi sát sao vì các hoạt chất này can thiệp trực tiếp vào hoạt động của tế bào cơ tim.

Bằng chứng khoa học: Chiết xuất long nha thảo với tim mạch

Mối liên hệ giữa long nha thảo và hoạt động của hệ tim mạch đã được làm sáng tỏ phần nào thông qua các nghiên cứu thực nghiệm được thiết kế công phu trong phòng thí nghiệm.

Năm 2022, một nghiên cứu thực nghiệm kết hợp phương pháp dược lý mạng lưới đã khảo sát chiết xuất long nha thảo (Agrimonia pilosa Ledeb. - APL) trên chuột nhắt trắng bị gây nhồi máu cơ tim cấp bằng cách tiêm dưới da isoproterenol ^[3]. Qua phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), các nhà nghiên cứu đã xác định được 5 hợp chất chính trong dịch chiết ^[3]. Chuột bị tổn thương cơ tim được cho dùng chiết xuất APL qua đường uống (đường dạ dày) ^[3]. Kết quả điện tâm đồ ghi nhận chiết xuất long nha thảo đã đảo ngược rõ rệt tình trạng đoạn ST chênh lên cũng như tình trạng tăng nhịp tim do isoproterenol gây ra ^[3].

Đồng thời, nghiên cứu năm 2022 này cũng phát hiện chiết xuất long nha thảo làm giảm đáng kể nồng độ các chỉ dấu tổn thương cơ tim gồm lactate dehydrogenase (LDH), creatine kinase (CK), creatine kinase MB (CK-MB) ^[3]. Các chỉ số phản ánh stress oxy hóa như malondialdehyde (MDA) và các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) cũng giảm mạnh, trong khi hoạt lực của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) tăng lên rõ rệt ^[3]. Về mặt phân tử, chiết xuất APL làm giảm số lượng tế bào cơ tim bị chết theo chương trình thông qua việc điều hòa trục tín hiệu PI3K/Akt, tăng nồng độ protein p-PI3K, p-Akt và Bcl-2, đồng thời giảm Bax, caspase-3, cleaved-caspase-3 và hạ thấp tỷ lệ Bax/Bcl-2 ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu về hóa thực vật công bố năm 2017 đã phân lập được 14 loại flavonoid từ Agrimonia pilosa Ledeb. ^[1]. Trong đó, có 7 hợp chất thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do DPPH rất mạnh bao gồm catechin, luteolin, quercetin, quercitrin, hyperoside, rutin và luteolin-7-O-beta-glucoside với nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt là 5.06, 7.29, 4.36, 7.12, 6.34, 6.36 và 8.12 microM ^[1]. Ngoài ra, thử nghiệm cắt đứt DNA cho thấy 5 flavonoid gồm taxifolin, catechin, hyperoside, quercitrin và rutin có khả năng bảo vệ DNA khỏi tổn thương oxy hóa ^[1]. Phân tích cấu trúc phân tử xác định rằng trong các flavonoid aglycone, quercetin có năng lượng phân ly liên kết O-H (BDE) thấp nhất với giá trị 69.02, trong khi apigenin có giá trị cao nhất là 79.77 ^[1]. Hợp chất isovitexin với nhóm glycoside ở vị trí C-6 có giá trị BDE là 78.55, thấp hơn dạng aglycone (79.77) và dạng vitexin gắn ở vị trí C-8 (99.20) ^[1].

Nghiên cứu công bố năm 2009 về lá long nha thảo cũng chứng minh dịch chiết methanol của dược liệu này có hoạt tính chống oxy hóa cao trong hệ thống mô hình liposome và ức chế quá trình peroxy hóa deoxyribose ^[4]. Tác dụng bảo vệ chống tổn thương protein của chiết xuất methanol đạt 82.05% ở hàm lượng 600 microg ^[4]. Ở hàm lượng 300 microg, chiết xuất thể hiện khả năng gắn kết kim loại đối với hydro peroxide (H2O2) đạt 32.64% ^[4]. Thử nghiệm cũng ghi nhận dịch chiết có khả năng dọn dẹp gốc hydroxyl và ức chế quá trình oxy hóa 2'-deoxyguanosine (2'-dG) thành 8-hydroxy-2-deoxyguanosine (8-OH-2'dG) ^[4].

Mặt khác, đối với các yếu tố gián tiếp ảnh hưởng đến huyết áp như rối loạn chuyển hóa và đề kháng insulin, một nghiên cứu năm 2017 trên chuột cống đực Sprague-Dawley cho thấy chiết xuất nước từ long nha thảo mang lại những cải thiện tích cực ^[2]. Thí nghiệm chia chuột thành 3 nhóm: nhóm ăn khẩu phần chất béo bình thường (NF, n = 9), nhóm ăn khẩu phần giàu chất béo (HF, n = 9) và nhóm ăn khẩu phần giàu chất béo bổ sung 0.1% chiết xuất nước long nha thảo (HFA, n = 10) trong 16 tuần ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm ăn giàu chất béo có trọng lượng gan và tích tụ lipid ở gan tăng đáng kể (p < 0.05), nhưng việc bổ sung long nha thảo đã giúp làm giảm trọng lượng gan ^[2].

Đặc biệt, nồng độ glucose trong máu của nhóm HFA thấp hơn rõ rệt so với nhóm HF ở các thời điểm 30, 60 và 120 phút sau khi nạp glucose (p < 0.05) ^[2]. Bổ sung long nha thảo vào chế độ ăn cũng làm giảm nồng độ các chất trung gian gây viêm gồm yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin 6 (IL-6), đồng thời tăng nồng độ adiponectin trong huyết thanh so với nhóm HF (p < 0.05) ^[2]. Sự biểu hiện của các gen liên quan đến viêm như Tnf và Il1b tại mô gan và mô mỡ cũng giảm rõ rệt (p < 0.05), cho thấy dược liệu giúp cải thiện tình trạng kháng insulin nhờ giảm phản ứng viêm ^[2].

Ngoài ra, về tác dụng lên hệ thần kinh trung ương và giảm đau, nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên chuột nhắt trắng được cho uống chiết xuất cồn 80% từ Agrimonia pilosa Ledeb. ở liều 200 mg/kg ^[5]. Thử nghiệm ghi nhận chiết xuất làm tăng thời gian phản ứng trong nghiệm pháp hơ đuôi (tail-flick) và liếm bàn chân trên đĩa nóng (hot-plate paw-licking) so với nhóm đối chứng ^[5]. Tác dụng an thần đã biểu hiện rõ ở mức liều 200 mg/kg, tuy nhiên không gây liệt hay làm thay đổi khả năng vận động của chuột ^[5]. Chiết xuất này cũng làm giảm số lần quặn đau do acid acetic gây ra trong các thử nghiệm có can thiệp của naloxone (5 mg/kg), methysergide (5 mg/kg) hoặc yohimbine (5 mg/kg) ^[5].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Tổng hợp các dữ liệu nghiên cứu cho thấy long nha thảo sở hữu kho tàng chất chống oxy hóa phong phú, có khả năng hỗ trợ bảo vệ sợi cơ tim trước tình trạng thiếu máu, giảm phản ứng viêm toàn thân và điều hòa nhịp tim khi bị kích thích quá mức ^[2], ^[3], ^[1], ^[4]. Những đặc tính này rất có ý nghĩa trong việc giảm thiểu các biến chứng tim mạch do stress oxy hóa hay hội chứng chuyển hóa gây ra.

Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới việc sử dụng an toàn trên người là rất lớn. Toàn bộ các dữ liệu định lượng cụ thể nêu trên đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm như chuột cống hoặc chuột nhắt trắng ^[2], ^[3], ^[5]. Cơ thể người có hệ thống điều hòa huyết động học phức tạp hơn nhiều. Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng trên bệnh nhân bị rối loạn huyết áp để xác định liều lượng an toàn, khoảng dao động huyết áp cho phép cũng như tác động dài hạn của dược liệu này lên áp lực lòng mạch.

Do đó, người bệnh không thể coi các kết quả bảo vệ cơ tim trên động vật là bằng chứng chứng minh long nha thảo có thể "ổn định" hay "chữa khỏi" bệnh huyết áp không ổn định ở người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng long nha thảo hạ huyết áp

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, uống càng nhiều nước sắc thảo dược thì mạch máu càng thông thoáng và huyết áp sẽ tự khắc ổn định. Đây là một quan niệm sai lầm và có thể dẫn đến nguy hiểm. Bất kỳ dược liệu nào có chứa các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học đều tác động lên các thụ thể hoặc chuyển hóa trong cơ thể.

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng nếu long nha thảo có tác dụng hạ nhịp tim trong cơn nhồi máu cấp trên chuột ^[3], thì nó cũng có thể giúp người bị tăng huyết áp hạ áp an toàn. Trong thực tế, huyết áp phụ thuộc vào hai yếu tố chính: cung lượng tim (lượng máu tim bơm ra mỗi phút) và sức cản của mạch máu ngoại biên. Việc làm chậm nhịp tim hoặc ức chế dẫn truyền một cách không kiểm soát ở người có huyết áp dao động có thể khiến huyết áp tụt đột ngột, gây thiếu máu não, hoa mắt, chóng mặt hoặc thậm chí ngất xỉu.

Ngoài ra, việc tự ý hái hoặc mua dược liệu không rõ nguồn gốc cũng tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật. Nhiều loài cây có hình dáng hoặc tên gọi gần giống nhau nhưng lại có dược tính và tác động huyết động học hoàn toàn khác biệt.

Ai nên thận trọng hoặc tránh tự ý dùng long nha thảo?

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác và không nên tự ý sử dụng long nha thảo khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa:

• Người có huyết áp không ổn định hoặc hay bị tụt huyết áp tư thế: Huyết áp dao động thất thường là dấu hiệu của sự mất cân bằng trong hệ thống điều hòa thần kinh giao cảm hoặc tổn thương thành mạch. Dược tính an thần và tác động lên nhịp tim của thảo dược có thể làm tình trạng tụt huyết áp trở nên nghiêm trọng hơn ^[3], ^[5].
• Người có nhịp tim chậm hoặc có tiền sử block dẫn truyền nhĩ thất: Do chiết xuất long nha thảo đã ghi nhận khả năng làm giảm nhịp tim trên mô hình thực nghiệm ^[3], người bệnh có sẵn nhịp tim chậm nếu dùng thêm có thể khiến nhịp tim rơi vào mức nguy hiểm.
• Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc chống đông máu: Các hợp chất flavonoid và chất chống oxy hóa hàm lượng cao có thể tương tác với quá trình hấp thu và chuyển hóa thuốc tại gan, làm tăng hoặc giảm tác dụng của thuốc tây, gây nguy cơ quá liều hoặc mất kiểm soát huyết áp.
• Người chuẩn bị phẫu thuật: Do nguy cơ ảnh hưởng đến huyết động học và các phản xạ tim mạch, cần ngưng dùng các loại thảo dược trước khi can thiệp phẫu thuật theo hướng dẫn y tế.

Áp dụng an toàn trong đời sống hàng ngày

Nếu bạn quan tâm đến việc sử dụng long nha thảo như một vị thuốc hỗ trợ sức khỏe nói chung, cách tiếp cận an toàn nhất là tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:

Trước hết, không bao giờ tự ý bỏ thuốc huyết áp do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược. Việc huyết áp bị thả nổi không dùng thuốc đặc hiệu là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến đột quỵ não và nhồi máu cơ tim. Long nha thảo chỉ nên được xem xét dưới góc độ một vị thuốc bổ trợ trong các bài thuốc y học cổ truyền đã được bốc theo thang bởi thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề.

Nếu được thầy thuốc chỉ định sử dụng, người bệnh cần theo dõi chỉ số huyết áp và nhịp tim tại nhà ít nhất 2 lần mỗi ngày (sáng và tối) bằng máy đo huyết áp điện tử chuẩn. Hãy ghi lại nhật ký huyết áp cẩn thận. Nếu thấy nhịp tim chậm dưới 60 nhịp/phút, huyết áp tụt sâu hoặc xuất hiện triệu chứng mệt mỏi, choáng váng, cần dừng ngay dược liệu và đến cơ sở y tế kiểm tra.

Bên cạnh đó, việc sắc nước thảo dược cần tuân thủ đúng liều lượng khuyến cáo của thầy thuốc y học cổ truyền, không tự ý tăng liều hay đun nấu quá đặc. Không uống nước sắc dược liệu cùng lúc với thời điểm uống thuốc tây; nên uống cách nhau tối thiểu từ 1 đến 2 giờ để giảm thiểu tương tác thuốc tại đường tiêu hóa.

Tóm lại, người có huyết áp không ổn định cần tiếp cận long nha thảo một cách thận trọng và có hiểu biết khoa học. Mặc dù các nghiên cứu đã chứng minh tiềm năng chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ cơ tim của dược liệu này trên mô hình thí nghiệm ^[2], ^[3], ^[1], ^[4], việc kiểm soát huyết áp vẫn phải dựa trên phác đồ y khoa chuẩn mực, lối sống điều độ và sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa tim mạch.