Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để pha trà uống hằng ngày với mong muốn thanh lọc cơ thể và cải thiện chức năng bài tiết. Quả bách xù (juniper berry) từ lâu đã được biết đến như một loại gia vị đặc trưng và là thành phần quen thuộc trong nhiều bài thuốc dân gian hỗ trợ tiêu hóa hay kháng viêm. Tuy nhiên, đối với những người đã có tiền sử mắc các bệnh lý về thận, việc sử dụng loại quả này có thực sự an toàn hay lại tiềm ẩn những nguy hiểm khôn lường?
Câu trả lời ngắn gọn từ các tài liệu y khoa là: Người có tiền sử bệnh thận tuyệt đối không nên tự ý dùng quả bách xù hoặc tinh dầu bách xù, đặc biệt là ở liều lượng đậm đặc hoặc kéo dài ngày. Hoạt chất trong quả bách xù có khả năng gây kích ứng trực tiếp lên biểu mô thận và hệ tiết niệu, từ đó làm gia tăng áp lực lọc, khiến tình trạng tổn thương thận sẵn có trở nên trầm trọng hơn [1].
Bách xù – Vị thảo dược quen thuộc và những ghi nhận độc tính
Cây bách xù (chi Juniperus) là loài thực vật hạt trần phân bố rộng rãi tại nhiều khu vực trên thế giới như châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ [2]. Quả chín của các loài như bách xù thông thường (Juniperus communis) hay bách xù gai (Juniperus oxycedrus) thường được dùng làm hương liệu, chiết xuất cồn hoặc ép lấy tinh dầu [2]. Trong đời sống thường nhật, quả bách xù khô được sử dụng một lượng nhỏ để làm gia vị ướp thịt hoặc tạo hương vị đặc trưng cho đồ uống.
Dù mang lại giá trị hương vị và được áp dụng trong y học cổ truyền, bách xù không phải là một loại quả hoàn toàn lành tính để dùng tùy tiện. Trong các báo cáo dược lý tổng quan, các chuyên gia đã cảnh báo về những tác dụng phụ nghiêm trọng của một số loài thuộc chi bách xù [3]. Chẳng hạn, việc nuốt phải một thìa chiết xuất từ cành bách xù gai (Juniperus oxycedrus) có thể dẫn tới tình trạng ngộ độc cấp tính với các triệu chứng sốt cao, nhiễm độc gan, tụt huyết áp nghiêm trọng, bỏng da mặt và nguy hiểm nhất là suy thận cấp [3]. Ngoài ra, một số loài bách xù khác như Juniperus sabina còn chứa hợp chất thujone gây độc thần kinh, hay loài Juniperus scopulorum chứa chất safrole có nguy cơ gây ung thư gan [3].
Các dữ liệu này cho thấy, bách xù chứa các phức hợp chuyển hóa thứ cấp rất mạnh mẽ [3]. Khi đưa vào cơ thể ở nồng độ cao, các hợp chất này có thể nhanh chóng biến một vị thảo dược thông thường thành tác nhân gây hại cho các cơ quan nội tạng quan trọng, trong đó gan và thận là hai cơ quan chịu ảnh hưởng đầu tiên [3], [4].
Vì sao quả bách xù liều cao có thể gây kích ứng đường tiết niệu?
Ở người khỏe mạnh, việc sử dụng quả bách xù với liều lượng dược dụng trong thời gian ngắn, hoặc xông hít hơi nước và thoa ngoài da trên diện tích hẹp nhìn chung được xem là tương đối an toàn [1]. Tuy nhiên, bức tranh an toàn sẽ thay đổi hoàn toàn khi loại thảo dược này được đưa vào đường uống với liều lượng cao hoặc sử dụng kéo dài [1].
Khi sử dụng đường uống trong thời gian dài hoặc liều cao, bách xù bị đánh giá là không an toàn vì có thể trực tiếp gây ra các vấn đề nghiêm trọng về thận cũng như gây kích ứng đường ruột [1]. Đặc biệt, thành phần tinh dầu chiết xuất từ quả bách xù có chứa nhiều hợp chất terpene và các hợp chất thơm dễ bay hơi [2]. Khi uống tinh dầu bách xù ở liều cao, chúng sẽ tạo ra phản ứng kích ứng mạnh mẽ lên niêm mạc ruột và nhu mô thận [1]. Hậu quả của tình trạng kích ứng biểu mô thận này bao gồm xuất hiện các cơn đau quặn ở vùng thận, tiêu chảy, đau dạ dày dữ dội [1].
Tình trạng tổn thương biểu mô ống thận và vi cầu thận do kích ứng kéo dài có thể dẫn tới sự rò rỉ các thành phần vi thể vào trong nước tiểu. Người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng tiểu ra máu (haematuria) hoặc tiểu ra đạm (albuminurea), kèm theo đó là hiện tượng nhịp tim tăng nhanh bất thường [1]. Đối với những người vốn đã có tổn thương thận trước đó, các biểu mô thận đang trong quá trình hồi phục hoặc đã xơ hóa sẽ vô cùng nhạy cảm; kích ứng từ bách xù sẽ nhanh chóng đẩy cơ quan này vào đợt cấp suy giảm chức năng bài tiết.
Nghiên cứu thực nghiệm: Tác động của chiết xuất bách xù lên thận và gan
Để làm rõ mức độ độc tính của chiết xuất bách xù đối với cơ thể sống, nhiều nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng đã được tiến hành trên động vật gặm nhấm.
Trong một nghiên cứu độc tính công bố năm 2024, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá độc tính cấp và bán cấp của dịch chiết nước từ loài bách xù gai (Juniperus oxycedrus) trên chuột nhắt và chuột cống [4]. Dịch chiết này được điều chế theo phương pháp sắc truyền thống từ các bộ phận trên mặt đất của cây [4]. Kết quả thử nghiệm độc tính cấp cho thấy dịch chiết không gây tử vong ngay cả ở liều rất cao lên tới 5000 mg/kg [4]. Trong thử nghiệm bán cấp, không ghi nhận các dấu hiệu nhiễm độc rõ rệt hay tỷ lệ tử vong, lượng thức ăn và nước uống của chuột cũng không thay đổi đáng kể [4].
Tuy nhiên, khi theo dõi kỹ hơn, nhóm nghiên cứu nhận thấy trọng lượng cơ thể của những con chuột được dùng liều 1000 mg/kg và 2000 mg/kg bị sụt giảm đáng kể [4]. Đáng chú ý, việc sử dụng dịch chiết bách xù lặp đi lặp lại đã làm giảm số lượng tiểu cầu, làm tăng các men gan như alanine aminotransferase (ALT) và alkaline phosphatase (ALP), đồng thời làm giảm nồng độ albumin huyết thanh [4]. Mặc dù kiểm tra mô học cho thấy nhu mô thận của chuột vẫn bình thường, nồng độ creatinine trong máu của chúng đã tăng lên rõ rệt [4]. Ngoài ra, tế bào gan cũng xuất hiện hiện tượng tạo hai nhân và không bào hóa tế bào gan [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dù dịch chiết có mức dung nạp ban đầu khá tốt, việc dùng lặp lại nhiều lần hoàn toàn có thể gây ảnh hưởng bất lợi đến tế bào gan và chức năng thận [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu độc tính trên thỏ dùng que cấy bằng gỗ bách xù (J. communis) cho thấy lượng dầu nhỏ giải phóng từ gỗ được cơ thể dung nạp mà không gây tác hại xấu, và liều gây chết đường da cấp tính (LD50) của dầu quả bách xù trên thỏ là trên 5 g/kg [1]. Dù vậy, những dữ liệu về đường uống dùng liều cao lặp lại vẫn chỉ ra rủi ro tổn thương rõ rệt ở thận và gan [4], [1].
Hai mặt của một dược liệu: Tiềm năng bảo vệ và rủi ro bệnh lý
Đáng chú ý, các nghiên cứu khoa học hiện đại cũng phát hiện những mặt hoạt tính sinh học tích cực của chiết xuất bách xù trong những điều kiện thực nghiệm rất đặc thù.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã thử nghiệm chiết xuất bách xù thông thường (Juniperus communis) trên mô hình chuột cống bị tổn thương thận cấp tính do nhiễm độc nội độc tố lipopolysaccharide (LPS) từ vi khuẩn gây sốc nhiễm trùng [5]. Trong điều kiện bệnh lý này, chiết xuất bách xù đã giúp cải thiện tỷ lệ sống sót của động vật, làm giảm điểm số tổn thương thận trên tiêu bản mô bệnh học [5]. Chiết xuất này ức chế phân tử tổn thương thận-1 (KIM-1) và bảo tồn sự biểu hiện của protein liên kết tế bào E-cadherin trước sự tàn phá của LPS [5]. Trên dòng tế bào biểu mô thận chuột NRK-52E bị kích thích bởi LPS, chiết xuất bách xù đã ức chế con đường truyền tín hiệu gây viêm NF-kappaB, tăng cường biểu hiện của AMPK, từ đó kích hoạt con đường chống oxy hóa Nrf2/HO-1 [5]. Nhờ vậy, chiết xuất bách xù đã làm giảm nhẹ tổn thương thận cấp do LPS thông qua việc kiểm soát phản ứng viêm và kích thích giải phóng TNF-alpha và interleukin-1beta thông qua con đường AMPK [5].
Ngoài ra, các nghiên cứu khác cũng xác định chiết xuất từ nhiều loài bách xù tại Thổ Nhĩ Kỳ có đặc tính chống oxy hóa cao, khả năng bẫy gốc tự do DPPH, quét chất TBA, thải sắt Fe2+ và kháng khuẩn hiệu quả trước tụ cầu khuẩn Staphylococcus aureus [6]. Một số loài bách xù như J. scopulorum hay J. davurica còn chứa hàm lượng hoạt chất podophyllotoxin và deoxypodophyllotoxin có khả năng gây độc tế bào đối với nhiều dòng tế bào bệnh bạch cầu [7].
Tuy nhiên, người tiêu dùng không nên nhầm lẫn giữa tác dụng chống viêm trong mô hình phòng thí nghiệm với việc tự ý dùng dược liệu để chữa bệnh thận tại nhà. Nghiên cứu năm 2022 sử dụng chiết xuất chuẩn hóa trong điều kiện sốc nhiễm trùng cấp có kiểm soát [5]. Ngược lại, việc người bệnh tự ý uống quả bách xù dạng thô, trà hãm hoặc tinh dầu tại nhà có thể đưa vào cơ thể lượng tinh dầu đậm đặc, trực tiếp gây độc và kích ứng biểu mô thận [1].
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý dùng bách xù thải độc
Trong cộng đồng, nhiều người lầm tưởng rằng các loại quả mọng tự nhiên đều có tính chất "mát gan, bổ thận", uống càng nhiều càng tốt. Nhiều người truyền tai nhau dùng trà quả bách xù để "lọc máu", "thải độc thận" hoặc trị viêm nhiễm đường tiểu. Đây là một quan niệm sai lầm rất nguy hiểm.
Bách xù có thể kích thích bài niệu thông qua cơ chế kích ứng mô thận [1]. Khi nhu mô thận bị kích thích, người dùng có thể thấy lượng nước tiểu gia tăng tức thời và lầm tưởng rằng thận đang hoạt động tốt hơn. Thực chất, đây là phản ứng của đường tiết niệu trước tác nhân gây kích ứng [1]. Nếu người dùng tiếp tục uống kéo dài, biểu mô thận sẽ bị tổn thương thực thể, dẫn tới sự xuất hiện của protein và tế bào hồng cầu trong nước tiểu [1]. Khi đó, chức năng lọc của cầu thận bị suy giảm, biểu hiện bằng việc nồng độ creatinine trong máu gia tăng [4].
Hơn nữa, một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng các loại tinh dầu tự nhiên nguyên chất có thể uống được trực tiếp. Tinh dầu quả bách xù cô đặc chứa lượng lớn hợp chất thơm và terpenoid [2]. Uống tinh dầu bách xù liều cao có thể gây kích ứng nghiêm trọng đường ruột, làm bỏng rát dạ dày, gây tiêu chảy cấp và tổn thương thận nặng nề [1].
Những đối tượng tuyệt đối cần thận trọng khi tiếp xúc với bách xù
Từ những bằng chứng dược lý và độc tính đã được công bố, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa hoặc hết sức cẩn trọng với các chế phẩm từ bách xù:
- Người có tiền sử bệnh thận: Những người từng bị viêm cầu thận, suy thận mạn, sỏi thận hoặc có chỉ số creatinin bất thường tuyệt đối không uống dịch chiết quả bách xù liều cao hoặc dùng dài ngày [4], [1]. Tinh dầu bách xù có thể làm tăng các cơn đau vùng thận, gây tiểu ra máu và xuất hiện đạm niệu [1].
- Phụ nữ đang mang thai hoặc chuẩn bị mang thai: Các thử nghiệm dùng dịch chiết lá kim bách xù cho chuột cống bạch tạng bằng đường xông dạ dày cho thấy dược liệu này có tác dụng gây sảy thai và gây ảnh hưởng xấu tới khả năng sinh sản [1]. Vì vậy, phụ nữ mang thai hoặc dự định thụ thai tuyệt đối không được sử dụng các chiết xuất từ bách xù [1].
- Người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc: Tiêu thụ chiết xuất quả bách xù có thể làm giảm lượng đường trong máu xuống mức quá thấp [1]. Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường cần tránh dùng chiết xuất quả bách xù vì nguy cơ hạ đường huyết quá mức nguy hiểm [1].
- Người có bệnh lý về huyết áp: Quả bách xù có thể làm ảnh hưởng đến huyết áp của cơ thể và khiến cho việc kiểm soát chỉ số huyết áp trở nên khó khăn hơn [1]. Thậm chí ở liều gây độc, chiết xuất bách xù có thể gây tụt huyết áp nghiêm trọng [3].
- Người có cơ địa dị ứng da hoặc niêm mạc: Dầu bách xù khi sử dụng bôi ngoài da cần phải được pha loãng hợp lý [1]. Dù tinh dầu bách xù không gây nhạy cảm ánh sáng trên động vật thí nghiệm, việc dùng dầu chưa pha loãng có thể gây phản ứng kích ứng da, phồng rộp, viêm da tiếp xúc hoặc nghẹt mũi [1].
Lời khuyên an toàn trong đời sống
Quả bách xù chỉ nên đóng vai trò là một loại gia vị thực phẩm với lượng rất nhỏ để tạo mùi thơm trong các món ăn nướng hoặc hầm. Với người khỏe mạnh bình thường, việc nếm một lượng gia vị nhỏ trong bữa ăn không gây ra độc tính cho cơ thể. Khi sử dụng tinh dầu bách xù cho mục đích thư giãn ngoài da, người dùng chỉ nên xông hơi hoặc pha loãng với dầu nền để mát-xa trên vùng da nhỏ, tránh bôi trực tiếp lên các vết thương hở [1].
Bất kỳ ai đang có bệnh nền về thận, huyết áp hoặc tiểu đường nếu muốn sử dụng bất kỳ thực phẩm chức năng nào chứa chiết xuất bách xù đều phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa [1]. Không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng để điều trị bệnh thận. Nếu sau khi sử dụng các sản phẩm có bách xù mà cơ thể xuất hiện các triệu chứng như đau mỏi vùng thắt lưng, nước tiểu sẫm màu, tiểu ra máu, tiêu chảy hoặc chóng mặt do tụt huyết áp, người bệnh cần ngừng dùng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra nồng độ men gan và creatinine máu [3], [4], [1].
Tóm lại, quả bách xù là dược liệu chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính mạnh mẽ. Việc sử dụng bách xù liều cao hoặc dài ngày tiềm ẩn nguy cơ kích ứng biểu mô thận và làm suy giảm chức năng thận rất rõ rệt [4], [1]. Hãy luôn cẩn trọng, duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và lắng nghe tư vấn y khoa trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược đậm đặc nào vào cơ thể.
