Cà phê hay trà là thức uống quen thuộc vào mỗi buổi sáng của hàng triệu người nhằm duy trì sự tỉnh táo và tập trung cho công việc. Tuy nhiên, đối với những người được chẩn đoán mắc các bệnh lý tuyến giáp, đặc biệt là cường giáp, thói quen nhâm nhi tách cà phê quen thuộc bỗng trở thành nỗi trăn trở lớn. Cảm giác tim đập thình thịch, lồng ngực hồi hộp không yên sau khi uống một ngụm trà đậm đặc khiến không ít bệnh nhân thắc mắc liệu mình có phải từ bỏ caffeine suốt đời hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh cường giáp không nhất thiết phải kiêng caffeine vĩnh viễn, nhưng việc tạm ngưng hoặc giảm thiểu tối đa là rất cần thiết trong giai đoạn bệnh đang tiến triển và chưa được kiểm soát. Khi nồng độ hormone tuyến giáp được điều trị đưa về trạng thái bình giáp (euthyroidism), hệ thần kinh giao cảm dần ổn định trở lại, người bệnh có thể tham khảo ý kiến bác sĩ để tái sử dụng caffeine ở mức độ vừa phải.
Cơ chế tác động: Mối nguy từ sự kích thích kép
Để hiểu rõ vì sao caffeine lại gây lo ngại cho người mắc bệnh tuyến giáp, cần nhìn vào cách thức chất này tương tác với hệ tuần hoàn và hệ thần kinh. Caffeine là một chất có hoạt tính vận mạch, có khả năng kích thích sự giải phóng hai hormone gây co mạch và kích thích tim là norepinephrine và epinephrine [1]. Cơ chế sinh học cơ bản của caffeine là đối kháng cạnh tranh có thể thuận nghịch với các thụ thể adenosine trong cơ thể người [2], [3]. Các thụ thể adenosine này phân bố khắp cơ thể, đặc biệt đóng vai trò vô cùng quan trọng tại não và cơ tim [3].
Khi sử dụng ở liều lượng lớn, việc caffeine phong tỏa các thụ thể adenosine sẽ tương tác mạnh mẽ với hệ thần kinh giao cảm [3]. Sự phong tỏa này dẫn đến kích hoạt kéo dài và tăng cường thụ thể beta với các tác động làm tăng sức co bóp (inotropic) và tăng tần số co bóp cơ tim (chronotropic), từ đó có thể kích hoạt các cơn rối loạn nhịp tim [3]. Cùng lúc đó, caffeine làm tăng nồng độ catecholamine thông qua đối kháng thụ thể A1 tiền synap ở dây thần kinh giao cảm và tủy thượng thận [4]. Cơn bão adrenergic này dẫn đến các hệ lụy lâm sàng nghiêm trọng như nhịp tim nhanh và rối loạn nhịp thông qua kích thích thụ thể beta-1 [4].
Trong khi đó, bệnh lý cường giáp (như bệnh Graves) lại vốn dĩ đã làm biến đổi sâu sắc sinh lý thần kinh của người mắc [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng trạng thái cường giáp được đặc trưng bởi sự gia tăng hoạt tính của hệ thần kinh giao cảm và giảm tỷ lệ tiền chất tryptophan trên các axit amin trung tính lớn [Trp]/[NAA] trong huyết tương [5]. Khi người bệnh cường giáp nạp thêm caffeine, hai yếu tố này sẽ cộng hưởng với nhau tạo ra hiện tượng kích thích kép lên hệ thống tim mạch: tuyến giáp vốn đã đẩy hoạt tính giao cảm lên cao, caffeine lại tiếp tục kích hoạt thêm hệ giao cảm và phóng thích catecholamine [1], [4], [5]. Hậu quả là người bệnh rất dễ cảm nhận tình trạng đánh trống ngực dồn dập, hồi hộp, bồn chồn và bứt rứt dữ dội hơn người bình thường.
Các nghiên cứu nói gì về caffeine và nhịp tim?
Mối liên hệ giữa caffeine và các rối loạn hoạt động tim mạch đã được y học hiện đại tìm hiểu qua nhiều nghiên cứu can thiệp lẫn quan sát lâm sàng:
Một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có nhóm chứng công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của caffeine đối với hệ tuần hoàn và thần kinh giao cảm trên 42 nam giới khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 26,72 ± 5,05 tuổi, chiều cao 174,10 ± 7,09 cm, cân nặng 74,68 ± 8,91 kg) [2]. Nhóm này được chia đều ngẫu nhiên vào nhóm dùng caffeine (21 người) và nhóm đối chứng (21 người) [2]. Sau khi áp dụng liệu pháp nhiệt (ngâm nửa người trong nước nóng 42 ± 0,5 độ C), nồng độ orexin lưu hành trong máu ở nhóm caffeine tăng lên nhiều hơn đáng kể so với nhóm đối chứng (p < 0,05) [2]. Caffeine đóng vai trò như chất kích thích hoạt động giao cảm, dẫn đến việc làm tăng huyết áp và nhịp tim trong thời gian ngắn [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là tiến hành trên nhóm nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh, chưa phản ánh toàn diện tác động trên người lớn tuổi hoặc người có sẵn bệnh lý nội tiết chuyển hóa [2].
Một nghiên cứu lâm sàng tiến cứu, ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược năm 2015 đã khảo sát 80 bệnh nhân (trong đó có 31 nam giới, độ tuổi trung bình 49 ± 14 tuổi) có triệu chứng nhịp nhanh trên thất (SVT) đang chuẩn bị làm thăm dò điện sinh lý tim [6]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống caffeine với liều lượng vừa phải là 5 mg/kg thể trọng hoặc uống viên giả dược trước khi thực hiện thăm dò điện sinh lý trung bình 57 ± 13 phút [6]. Nồng độ caffeine trung vị trong máu đo được ở nhóm can thiệp đạt 7,4 mcg/mL, cao hơn hẳn mức 0,15 mcg/mL ở nhóm chứng [6]. Kết quả cho thấy caffeine làm tăng đáng kể huyết áp tâm thu và tâm trương khi nghỉ ngơi so với giả dược, nhưng nhịp tim khi nghỉ không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa hai nhóm [6]. Đồng thời, caffeine ở mức độ vừa phải này không gây ảnh hưởng lớn đến thời gian trơ hiệu quả của tâm nhĩ, tâm thất hay sự dẫn truyền qua nút nhĩ thất, và không làm tăng khả năng khởi phát cơn tim nhanh trên thất SVT [6]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ thực hiện với liều duy nhất trong môi trường can thiệp điện sinh lý có kiểm soát và theo dõi ngắn hạn [6].
Bên cạnh đó, các tài liệu tổng quan và báo cáo lâm sàng cũng ghi nhận các tác động khi caffeine được nạp quá mức hoặc dùng cùng chất kích thích khác. Ở liều độc hại, caffeine trực tiếp giải phóng canxi từ các khoang dự trữ nội bào, làm tăng tính nhạy cảm với các cơn rối loạn nhịp [3]. Rối loạn nhịp tim được xem là nguyên nhân tử vong phổ biến nhất liên quan đến ngộ độc caffeine [3]. Một báo cáo lâm sàng năm 2010 đã ghi nhận trường hợp rung nhĩ ở một phụ nữ trẻ 19 tuổi người Ý có tiền sử lạm dụng hít mạn tính thuốc giãn phế quản salbutamol kết hợp với việc lạm dụng ăn quá nhiều chocolate (loại thực phẩm chứa methylxanthine alkaloid gồm theobromine và caffeine) [7]. Trường hợp này cho thấy khi các chất có tính giao cảm phối hợp dồn dập, nguy cơ xuất hiện các cơn loạn nhịp tim như nhịp nhanh trên thất, rung nhĩ hoặc thất nhanh tăng lên rõ rệt [7].
Dẫu vậy, một tài liệu y khoa năm 2013 phân tích rằng căn nguyên của rối loạn nhịp tim vốn mang tính đa yếu tố, thường gắn liền với các bệnh đồng mắc như tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh tuyến giáp hoặc tuổi cao [1]. Mặc dù người ta thường coi chất kích thích như caffeine là yếu tố khởi phát loạn nhịp, song các y văn chưa ủng hộ quan điểm bắt buộc mọi bệnh nhân loạn nhịp phải kiêng tuyệt đối caffeine [1]. Nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn không tìm thấy mối liên quan giữa lượng cà phê nạp vào và sự phát triển loạn nhịp; việc uống cà phê hoặc trà cấp tính không gây ra rung nhĩ [1]. Nhưng đối với các loại nước tăng lực chứa hàm lượng đậm đặc caffeine, đường và hóa chất kích thích tim, các chuyên gia khuyến cáo người bệnh có rối loạn nhịp cần hạn chế hoặc tránh xa để phòng ngừa tai biến [1].
Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học
Nhìn một cách tổng thể, các bằng chứng hiện có chỉ ra sự phân định rạch ròi giữa việc tiêu thụ caffeine mức độ thông thường và tình trạng ngộ độc hoặc lạm dụng chất kích thích. Việc sử dụng caffeine thông thường ở người khỏe mạnh không làm tăng nguy cơ rung nhĩ hay cuồng nhĩ [7].
Tuy nhiên, giới hạn cốt lõi của các nghiên cứu hiện nay là hầu hết các thử nghiệm lâm sàng can thiệp trực tiếp chỉ được thiết kế trên người khỏe mạnh [2] hoặc trên nhóm bệnh nhân rối loạn nhịp tim không phân loại riêng bệnh tuyến giáp [6]. Dữ liệu chuyên biệt theo dõi việc dung nạp caffeine dài hạn trên chính bệnh nhân Graves cường giáp đang trong đợt tiến triển cấp tính còn rất khiêm tốn. Nghiên cứu trên 14 bệnh nhân Graves năm 2001 chỉ tập trung vào việc hoạt tính thần kinh giao cảm tăng cao làm thay đổi hành vi ăn uống và thèm carbohydrate, rồi các chỉ số này bình thường hóa khi đạt trạng thái bình giáp [5]. Do đó, các khuyến cáo lâm sàng về caffeine trên người cường giáp chủ yếu dựa vào suy luận sinh lý bệnh: tránh cộng hưởng kích thích giao cảm để giảm tải áp lực cho tim [4], [5].
Hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Một hiểu lầm rất phổ biến là: "Cứ mắc bệnh cường giáp là phải bỏ cà phê, trà suốt đời". Thực tế, caffeine không phải là căn nguyên trực tiếp sinh ra bệnh lý tuyến giáp hay gây nhiễm độc giáp [1]. Tác động của chất này mang tính tạm thời thông qua việc kích hoạt thần kinh giao cảm [2]. Khi người bệnh tuân thủ dùng thuốc kháng giáp theo chỉ định, đưa chức năng tuyến giáp về ngưỡng bình thường (bình giáp), hệ thần kinh giao cảm bớt nhạy cảm [5], việc thưởng thức một lượng nhỏ caffeine hoàn toàn có thể được xem xét.
Hiểu lầm thứ hai là: "Chỉ cà phê mới có caffeine, uống trà hay ăn đồ ngọt thoải mái". Nhiều người kiêng hoàn toàn cà phê nhưng lại uống nhiều trà xanh đậm đặc, nước tăng lực hoặc ăn chocolate mà không biết rằng các sản phẩm này cũng chứa methylxanthine (theobromine, caffeine) [1], [7]. Việc lạm dụng chocolate kết hợp với các thuốc kích thích giao cảm khác hoàn toàn có thể kích hoạt các đợt rung nhĩ nguy hiểm [7]. Nước tăng lực cũng là nguồn chứa hàm lượng lớn caffeine cùng các chất kích thích tim mà người có nguy cơ loạn nhịp cần tránh xa [1].
Những ai cần đặc biệt thận trọng với caffeine?
Dựa trên dữ liệu y khoa, các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối cẩn trọng hoặc tạm ngưng sử dụng caffeine:
- Bệnh nhân cường giáp đang trong giai đoạn hoạt động: Người bệnh có các triệu chứng cường giao cảm chưa được kiểm soát như mạch nhanh, đánh trống ngực, run tay, sụt cân và xét nghiệm hormone tuyến giáp chưa về ngưỡng bình thường [5].
- Người có tiền sử hoặc đang bị rối loạn nhịp tim: Bệnh nhân từng xuất hiện các cơn rung nhĩ kịch phát, nhịp nhanh trên thất, hoặc có bệnh tim cấu trúc [1], [3].
- Người đang sử dụng kèm các thuốc kích thích giao cảm: Điển hình như các thuốc chủ vận thụ thể beta (như salbutamol), vì sự kết hợp giữa chất kích thích giao cảm và caffeine có thể làm thay đổi điều hòa tim mạch tự chủ và thúc đẩy cơn rối loạn nhịp [7].
- Người có các biểu hiện nhiễm độc hoặc quá liều caffeine: Xuất hiện các triệu chứng như nhức đầu, buồn nôn, hồi hộp, sốt, chóng mặt, ù tai, lo âu, mất ngủ hoặc vã mồ hôi nhiều [2], [3].
Hướng dẫn áp dụng thực tế cho người bệnh
Để vừa đảm bảo an toàn tim mạch vừa không gây xáo trộn quá mức đến chất lượng cuộc sống, người bệnh có thể áp dụng các bước thực tế sau:
Trong giai đoạn đầu điều trị: Khi mới phát hiện cường giáp hoặc các triệu chứng hồi hộp, đánh trống ngực còn rõ rệt, người bệnh nên chủ động kiêng hẳn các đồ uống chứa caffeine từ vài tuần đến vài tháng cho đến khi bác sĩ xác nhận chức năng tuyến giáp đã đạt trạng thái bình giáp [5].
Lựa chọn thay thế an toàn: Trong thời gian kiêng, người bệnh có thể chuyển sang dùng các loại trà thảo mộc tự nhiên không chứa caffeine (như hoa cúc, kỷ tử, bạc hà), nước lọc, nước trái cây tươi để duy trì đủ lượng nước cho cơ thể.
Thời điểm và liều lượng khi sử dụng lại: Khi bệnh đã ổn định hoàn toàn, nếu muốn uống cà phê trở lại, chỉ nên bắt đầu với lượng nhỏ thử nghiệm (khoảng một phần hai tách cà phê loãng vào buổi sáng). Tránh uống sau 14 giờ chiều vì caffeine có thể làm tăng hưng phấn hệ thần kinh, ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng giấc ngủ [2].
Tuyệt đối tránh xa nước tăng lực: Các loại nước tăng lực có hàm lượng caffeine đậm đặc kèm nhiều đường và chất kích thích tim đã được cảnh báo có liên quan đến các báo cáo loạn nhịp tim hoặc biến cố nguy hiểm, do đó người bệnh có bệnh lý tuyến giáp hay loạn nhịp không nên sử dụng [1].
Chú ý lắng nghe cơ thể: Nếu sau khi uống một lượng nhỏ mà nhận thấy cảm giác nhịp tim đập nhanh bất thường, tức ngực hoặc hồi hộp tái phát [3], cần ngưng ngay lập tức và tái khám để kiểm tra nồng độ hormone giáp cũng như hoạt động điện tim.
Tóm lại, người cường giáp không bị tước đi quyền thưởng thức hương vị cà phê vĩnh viễn, mà chỉ cần kiêng khem nghiêm ngặt trong giai đoạn bệnh chưa ổn định để bảo vệ hệ tim mạch trước tác động kích thích kép [4], [5]. Khi chỉ số tuyến giáp đã trở về mức an toàn dưới sự kiểm soát của y khoa, việc lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị sẽ giúp bạn tìm lại sự cân bằng trọn vẹn giữa sở thích cá nhân và sức khỏe dài lâu.