Nhiều người hút thuốc lá thường tìm ăn các thực phẩm giàu dưỡng chất như cà rốt hoặc uống viên vitamin để "giải độc" phổi. Tuy nhiên, không ít người hoang mang khi nghe thông tin hoạt chất beta-carotene trong cà rốt lại có thể làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc.

Thực tế khoa học phân tách rất rõ hai nguồn nạp chất này. Ăn cà rốt tươi và rau quả giàu carotenoid trong bữa ăn hàng ngày giúp giảm nguy cơ ung thư phổi [1]. Ngược lại, uống thực phẩm chức năng bổ sung beta-carotene liều cao lại làm tăng nguy cơ mắc bệnh ở người đang hút thuốc [2]. Dù vậy, không chế độ ăn nào thay thế được việc bỏ thuốc lá [1].

Nghịch lý giữa củ cà rốt và viên uống bổ sung

Beta-carotene là một tiền chất của vitamin A (provitamin A), có nhiều trong rau củ quả và cũng được tổng hợp để đưa vào các viên vitamin tổng hợp [3]. Trong nhiều năm, giới khoa học nhận thấy những người có chế độ ăn nhiều rau xanh và trái cây thường ít mắc ung thư hơn [4]. Từ đó, các nhà nghiên cứu kỳ vọng việc chiết xuất riêng hoạt chất beta-carotene thành viên uống sẽ giúp phòng ngừa ung thư phổi [4].

Tuy nhiên, kết quả thử nghiệm lâm sàng lại đi ngược hoàn toàn với dự đoán. Một tổng quan năm 1999 phân tích 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cho thấy, việc uống viên bổ sung beta-carotene làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc trong 2 trên 4 thử nghiệm [4].

Nguyên nhân của sự khác biệt này nằm ở tính tổng thể của thực phẩm tự nhiên. Việc định lượng chính xác hàm lượng beta-carotene trong thức ăn và mức hấp thu qua khẩu phần vốn rất khó khăn [4]. Các nhà khoa học cho rằng chính chế độ ăn đầy đủ trái cây và rau củ nói chung mới tạo ra tác dụng giảm nguy cơ ung thư, chứ không phải nhờ uống riêng lẻ một hợp chất thực vật (phytochemical) tách biệt [4].

Nghiên cứu nói gì về ăn cà rốt tự nhiên?

Khi xét riêng việc ăn cà rốt dưới dạng thực phẩm hàng ngày, các nghiên cứu quan sát qua nhiều thập kỷ đều ghi nhận tín hiệu tích cực đối với sức khỏe lá phổi.

Một nghiên cứu bệnh - chứng tại bệnh viện vùng Lombardy công bố năm 1986 đã khảo sát 417 bệnh nhân ung thư phổi (90% được xác nhận qua giải phẫu bệnh) và 849 người đối chứng nhập viện vì các nguyên nhân không liên quan đến thuốc lá [5]. Kết quả cho thấy những người đang hút thuốc nhưng không ăn cà rốt có nguy cơ phát triển ung thư phổi cao gấp 3 lần so với người ăn cà rốt nhiều hơn 1 lần mỗi tuần (tỷ số chênh OR = 2,9) [5]. Với nhóm ăn cà rốt 1-2 lần/tháng và 3-4 lần/tháng, tỷ số này lần lượt là 1,8 và 2,0 [5]. Tác dụng của cà rốt không phụ thuộc vào loại mô học của ung thư phổi, nhưng ở nhóm đã bỏ thuốc hoặc chưa từng hút thuốc trong nghiên cứu này, sự sụt giảm nguy cơ lại không rõ rệt [5].

Tại Thụy Điển, một nghiên cứu bệnh - chứng dựa trên cộng đồng công bố năm 1998 tại Stockholm (giai đoạn 1989-1995) đã theo dõi những người trên 30 tuổi chưa từng hút thuốc thường xuyên, gồm 124 ca ung thư phổi (35 nam, 89 nữ) và 235 người đối chứng (72 nam, 163 nữ) [6]. Tình trạng không hút thuốc được xác minh qua phỏng vấn người thân [6]. Nghiên cứu ghi nhận rau củ có tác dụng bảo vệ phổi, chủ yếu nhờ cà rốt với nguy cơ tương đối (RR) giảm xuống còn 0,7 ở mức tiêu thụ trung bình và 0,6 ở mức tiêu thụ cao [6]. Trái cây không có múi cũng giúp giảm nguy cơ với RR đạt 0,6 (mức trung bình) và 0,5 (mức cao) [6]. Lượng tiêu thụ beta-carotene và tổng carotenoid từ thức ăn cũng cho thấy hiệu quả bảo vệ theo liều lượng [6].

Ở quy mô lớn hơn, một nghiên cứu đoàn hệ tương lai kéo dài 16 năm tại Mỹ công bố năm 1999 (thuộc Nghiên cứu Sức khỏe Y tá - Nurses' Health Study) đã theo dõi 1.793.327 người-năm và xác nhận 593 ca ung thư phổi ở phụ nữ trung niên [1]. Dữ liệu ăn uống thu thập từ năm 1980 qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm [1]. Dù tổng lượng beta-carotene tính toán từ khẩu phần không liên quan rõ rệt đến rủi ro mắc bệnh, nhưng việc ăn trực tiếp củ cà rốt lại cho thấy mối liên hệ nghịch đảo rất mạnh: phụ nữ ăn từ 5 củ cà rốt trở lên mỗi tuần giảm nguy cơ ung thư phổi xuống còn 0,4 lần (tức giảm 60% nguy cơ) so với người không bao giờ ăn cà rốt [1].

Gần đây hơn, một nghiên cứu công bố năm 2017 tiếp tục khẳng định việc tiêu thụ nhiều các sản phẩm từ cà rốt, rau họ cải, trái cây có múi và sản phẩm từ cà chua ở mức trung bình đến cao hàng tuần có liên hệ nghịch với nguy cơ ung thư phổi [7]. Phân tích tác động chính cho thấy chế độ ăn giàu beta-carotene, alpha-carotene, beta-cryptoxanthin, lycopene và vitamin C đều giúp giảm rủi ro mắc bệnh [7]. Kết quả về beta-carotene từ thực phẩm trong nghiên cứu này tương đồng với một phân tích gộp trước đó (ghi nhận nguy cơ tương đối gộp RR là 0,77) [7].

Cảnh báo từ các thử nghiệm dùng viên uống bổ sung

Trái ngược hoàn toàn với củ cà rốt trong bữa ăn, beta-carotene dạng viên uống liều cao lại là mối nguy hiểm cho người hút thuốc.

Nghiên cứu Phòng ngừa Ung thư bằng Alpha-Tocopherol, Beta-Carotene (ATBC) là một thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên, mù đôi thực hiện tại miền tây nam Phần Lan trên 29.133 nam giới hút thuốc lá, độ tuổi 50-69 [2]. Người tham gia được chia ngẫu nhiên vào 4 nhóm: dùng alpha-tocopherol, dùng beta-carotene, dùng cả hai, hoặc dùng giả dược [2]. Phân tích công bố năm 2019 từ dữ liệu ATBC đã kiểm tra xem tác hại của viên beta-carotene có thay đổi theo hàm lượng hắc ín (tar) và nicotine trong điếu thuốc hay không [2].

Kết quả chỉ ra rằng nhóm uống bổ sung beta-carotene có nguy cơ ung thư phổi cao hơn đáng kể ở mọi mức hắc ín: từ thuốc lá siêu nhẹ (dưới hoặc bằng 7 mg tar, tỷ số nguy cơ HR = 1,31) cho đến thuốc lá không đầu lọc (từ 21 mg tar trở lên, HR = 1,22) [2]. Tương tự, nguy cơ cũng tăng bất chấp hàm lượng nicotine: từ thuốc lá có lỗ thông khí (dưới hoặc bằng 0,8 microgam nicotine, HR = 1,23) đến thuốc lá không đầu lọc (từ 1,3 microgam nicotine trở lên, HR = 1,22) [2]. Như vậy, đổi sang thuốc lá "nhẹ" không hề giúp người hút thuốc tránh được tác hại của việc uống viên beta-carotene [2].

Để làm rõ hơn mức liều gây hại, một phân tích gộp công bố năm 2008 đã tổng hợp 4 thử nghiệm lâm sàng lớn với tổng cộng 109.394 người tham gia [3]. Liều bổ sung beta-carotene trung bình hàng ngày trong các thử nghiệm này dao động từ 20 đến 30 mg/ngày [3]. Kết quả cho thấy ở người đang hút thuốc, việc bổ sung beta-carotene liều cao làm tăng đáng kể nguy cơ ung thư phổi với tỷ số chênh OR là 1,24 (tăng 24% nguy cơ) [3]. Ở người đã bỏ thuốc (former smokers), mức tăng không có ý nghĩa thống kê (OR = 1,10; khoảng tin cậy 95% từ 0,84 đến 1,45) [3].

Tác động của thuốc lá làm suy giảm lợi ích dinh dưỡng

Không chỉ gây hại ở phổi khi kết hợp với viên uống liều cao, khói thuốc lá còn làm lu mờ lợi ích bảo vệ của cà rốt ở các cơ quan khác. Một nghiên cứu đoàn hệ tương lai tại Mỹ công bố năm 2022 (thuộc Thử nghiệm Sàng lọc Ung thư Tuyến tiền liệt, Phổi, Đại trực tràng và Buồng trứng) đã đánh giá mối liên hệ giữa việc ăn cà rốt và ung thư đại trực tràng [8].

Nghiên cứu phát hiện tình trạng hút thuốc lá là yếu tố làm thay đổi tác dụng của việc ăn cà rốt đối với tỷ lệ mắc ung thư đại trực tràng (p tương tác = 0,027) [8]. Ở người chưa từng hút thuốc, ăn cà rốt giúp giảm nhẹ nguy cơ mắc bệnh (HR = 0,99) [8]. Tuy nhiên, chính thói quen hút thuốc đã làm suy yếu hoặc đảo ngược tác dụng bảo vệ của carotenoid từ thực phẩm [8].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu dịch tễ học về dinh dưỡng cũng có những giới hạn nhất định mà người đọc cần lưu ý. Các nghiên cứu quan sát không thể loại trừ hoàn toàn các yếu tố gây nhiễu còn sót lại, bị giới hạn bởi vị trí địa lý và sự khác biệt dân số [8]. Nhiều nghiên cứu cũng thiếu dữ liệu đo lường lặp lại theo thời gian, hoặc không đủ dữ liệu thô để phân tách chi tiết tác dụng khác nhau giữa cà rốt sống, cà rốt nấu chín và nước ép cà rốt [8]. Ngoài ra, dù nghiên cứu năm 1998 tại Thụy Điển gợi ý các sản phẩm sữa lên men và sữa ở nam giới tiêu thụ nhiều có liên quan đến tăng nguy cơ ung thư phổi (RR = 2,0 cho mức trung bình và 1,6 cho mức cao với sữa lên men), nghiên cứu đoàn hệ năm 1999 tại Mỹ lại khẳng định lượng chất béo trong khẩu phần không liên quan đến căn bệnh này [6][1].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người hút thuốc là chuyển sang hút thuốc lá "nhẹ" (ít hắc ín, ít nicotine, có đầu lọc thông khí) rồi uống thêm viên vitamin để bảo vệ phổi. Dữ liệu từ 29.133 nam giới hút thuốc cho thấy viên bổ sung beta-carotene làm tăng nguy cơ ung thư phổi bất kể loại thuốc lá đang hút nặng hay nhẹ [2].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng viên uống bổ sung với thực phẩm tự nhiên. Khảo sát năm 2008 trên 47 nhãn hiệu vitamin tổng hợp phổ biến cho thấy 70% công thức có chứa beta-carotene [3]. Liều trung vị trong vitamin tổng hợp thông thường là 0,3 mg/ngày (dao động từ 0 đến 17,2 mg) [3]. Đáng chú ý, các loại vitamin bán trên thị trường với công dụng "bổ mắt, tăng cường thị lực" có hàm lượng beta-carotene cao hơn hẳn, với liều trung vị là 3 mg/ngày và có loại lên tới 24 mg/ngày — tiệm cận mức liều 20-30 mg/ngày từng gây tăng nguy cơ ung thư phổi trong các thử nghiệm lâm sàng [3].

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng ăn thật nhiều cà rốt có thể "xóa sạch" tác hại của khói thuốc. Nghiên cứu kéo dài 16 năm ở phụ nữ chỉ rõ: nguy cơ ung thư phổi tăng theo số điếu thuốc hút và độ tuổi bắt đầu hút [1]. Khi ngừng hút thuốc, nguy cơ giảm nhanh chóng nhưng vẫn phải mất tới 15 năm mới quay về mức tương đương người chưa từng hút thuốc [1]. Do đó, thay đổi chế độ ăn không bao giờ thay thế được việc cai thuốc [1].

Ai nên thận trọng?

Nhóm cần đặc biệt thận trọng là những người đang hút thuốc lá. Các tài liệu khoa học khẳng định việc bổ sung beta-carotene dạng viên là chống chỉ định đối với người đang hút thuốc [4]. Tất cả những người đang hút thuốc được khuyến cáo tiếp tục tránh xa các thực phẩm chức năng bổ sung beta-carotene [2].

Khi mua các viên vitamin tổng hợp, đặc biệt là các viên uống bổ mắt, người hút thuốc cần đọc kỹ bảng thành phần để tránh các sản phẩm chứa beta-carotene liều cao (lên đến 17,2 - 24 mg/ngày) [3]. Đối với người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị, việc sử dụng bất kỳ loại thực phẩm chức năng hay điều chỉnh chế độ ăn đặc biệt nào cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ.

Áp dụng thực tế trong bữa ăn hàng ngày

Thay vì tìm kiếm các viên uống chiết xuất liều cao, người hút thuốc và cả người không hút thuốc nên bổ sung dưỡng chất thông qua bữa ăn tự nhiên:

  • Lượng dùng và tần suất: Duy trì thói quen ăn cà rốt thường xuyên, có thể từ hơn 1 lần/tuần đến 5 củ cà rốt mỗi tuần tùy theo khẩu phần gia đình [5][1].
  • Đa dạng hóa thực phẩm: Không chỉ ăn mỗi cà rốt, hãy kết hợp đa dạng các loại rau củ quả giàu carotenoid và vitamin C khác như rau lá xanh, rau họ cải, trái cây có múi (cam, quýt), trái cây không có múi và các sản phẩm từ cà chua (giàu lycopene) [6][5][7].
  • Hành động cốt lõi: Bỏ thuốc lá ngay lập tức vẫn là biện pháp tối ưu và hiệu quả nhất để giảm nguy cơ ung thư phổi [4][1].

Tóm lại, cà rốt là thực phẩm lành mạnh giúp hỗ trợ bảo vệ phổi khi được ăn trực tiếp trong khẩu phần cân bằng hàng ngày [1]. Ngược lại, người hút thuốc lá tuyệt đối không tự ý uống viên bổ sung beta-carotene liều cao vì sẽ làm tăng nguy cơ phát triển ung thư phổi [2][3]. Hãy giữ cà rốt trên bàn ăn, kiểm tra kỹ nhãn viên uống vitamin và lên kế hoạch cai thuốc lá càng sớm càng tốt để bảo vệ sức khỏe lâu dài [1][3].