Người huyết áp cao uống hoàng kỳ làm tăng hay hạ huyết áp?

Hoàng kỳ từ lâu là vị thuốc quen thuộc trong các món hầm bồi bổ hoặc trà thảo mộc của nhiều gia đình Việt. Tuy nhiên, truyền miệng dân gian thường cho rằng dược liệu bổ khí này gây nóng, làm tăng huyết áp, khiến người bệnh tim mạch e ngại khi sử dụng.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy hoàng kỳ (tên khoa học thuộc chi Astragalus) có đặc tính hỗ trợ hạ huyết áp chứ không làm tăng huyết áp như lời đồn ^{[1] [2] [3]}. Tác dụng này đến từ khả năng làm giãn mạch máu, điều hòa nhịp tim, lợi tiểu và cải thiện hệ vi sinh đường ruột ^{[1] [2] [3]}.

Cơ chế giãn mạch và điều hòa áp lực máu

Huyết áp phụ thuộc trực tiếp vào độ co giãn của thành mạch máu và lực bơm của tim. Các nghiên cứu dược lý chỉ ra rằng hoàng kỳ tác động trực tiếp lên hai yếu tố này để kéo giảm áp lực lên thành động mạch ^{[2] [3]}.

Hợp chất 3-nitropropionic acid (NPA) chiết xuất từ các loài thực vật thuộc chi Hoàng kỳ (Astragalus) có khả năng làm giãn các vòng động mạch chủ phụ thuộc vào liều lượng sử dụng ^[2]. Quá trình giãn động mạch này diễn ra thông qua cơ chế kích thích enzyme guanylate cyclase bên trong tế bào cơ trơn mạch máu ^[2]. Đáng chú ý, hiệu ứng làm giãn mạch của hợp chất từ hoàng kỳ vẫn hoạt động ngay cả khi lớp nội mô mạch máu bị loại bỏ ^[2].

Bên cạnh việc mở rộng lòng mạch, hoạt chất NPA trong hoàng kỳ còn tác động trực tiếp lên cơ tim ^[2]. Dược liệu này tạo ra hiệu ứng làm giảm nhịp tim (chậm nhịp) và giảm lực co bóp cơ tim thông qua việc ức chế các phản ứng trung gian của thụ thể beta-adrenergic ^[2]. Sự kết hợp giữa giảm sức cản mạch máu ngoại vi và giảm gánh nặng co bóp cho tim giúp hạ huyết áp một cách tự nhiên ^[2].

Ngoài ra, một nghiên cứu công bố năm 2022 ghi nhận hoàng kỳ còn tham gia hạ huyết áp thông qua cơ chế lợi tiểu, điều hòa các peptide thuộc hệ thần kinh trung ương và tác động lên hệ thống renin-angiotensin-aldosterone (hệ thống hormone kiểm soát huyết áp và cân bằng dịch trong cơ thể) ^[3].

Tác động qua trục đường ruột và chuyển hóa

Không chỉ tác động trực tiếp lên tim và mạch máu, hoàng kỳ khi kết hợp cùng thảo dược khác còn điều chỉnh huyết áp từ bên trong hệ tiêu hóa ^[1]. Đường ruột chứa hàng tỷ vi khuẩn, và sự mất cân bằng của hệ vi sinh này có liên quan mật thiết đến tình trạng viêm và cao huyết áp ^[1].

Sự kết hợp giữa hoàng kỳ (Astragalus membranaceus) và đan sâm (Salvia miltiorrhiza) giúp tái cấu trúc hệ vi sinh đường ruột đang bị rối loạn ở cơ thể tăng huyết áp ^[1]. Hỗn hợp dược liệu này làm tăng độ phong phú và đa dạng của vi khuẩn đường ruột, đồng thời làm giảm tỷ lệ giữa hai nhóm vi khuẩn Firmicutes và Bacteroidetes (tỷ lệ F/B) ^[1].

Cụ thể, việc sử dụng hoàng kỳ và đan sâm làm tăng đáng kể số lượng các lợi khuẩn như Akkermansia, Akkermansia muciniphila và Lactobacillus intestinalis ^[1]. Những lợi khuẩn này liên quan mật thiết đến việc sản sinh acid butyric và acid lactic, từ đó giúp kiểm soát phản ứng viêm và các yếu tố gây tăng huyết áp ^[1].

Song song với thay đổi ở ruột, hoàng kỳ phối hợp đan sâm còn làm thay đổi 16 dấu ấn sinh học trong huyết thanh liên quan đến phản ứng viêm, sự giãn mạch, hormone steroid và tình trạng căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) ^[1]. Các quá trình chuyển hóa được điều chỉnh mạnh mẽ nhất bao gồm chuyển hóa acid arachidonic, chuyển hóa tryptophan, sinh tổng hợp hormone steroid, chuyển hóa glutathione và chuyển hóa vitamin B6 ^[1].

Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm từ mô hình động vật đến lâm sàng trên người để kiểm chứng khả năng hạ áp của hoàng kỳ ^{[1] [2] [3]}.

Một nghiên cứu công bố năm 1993 đã phân tích đặc tính hạ huyết áp của hợp chất 3-nitropropionic acid (NPA) lấy từ chi Hoàng kỳ trên nhiều mô hình động vật khác nhau ^[2]. Các nhà nghiên cứu tiến hành thử nghiệm trên vòng động mạch chủ của thỏ, tiêm tĩnh mạch cấp tính trên chuột có huyết áp bình thường, cho chó bị tăng huyết áp do thận uống dài ngày, và thử nghiệm trên tâm nhĩ cô lập của chuột lang ^[2]. Kết quả cho thấy hợp chất từ hoàng kỳ làm giãn mạch phụ thuộc liều trên động mạch thỏ ^[2]. Việc tiêm tĩnh mạch ở chuột hay uống dài ngày ở chó bị cao huyết áp đều dẫn đến giảm huyết áp kèm theo giảm nhịp tim ^[2]. Trên tâm nhĩ chuột lang, hoạt chất này làm giảm cả tần số lẫn lực co bóp của tim và ức chế sự tăng nhịp tim do chất kích thích isoproterenol gây ra ^[2]. Nhóm nghiên cứu kết luận tác dụng hạ áp của NPA là sự pha trộn giữa khả năng giãn mạch và làm dịu hoạt động cơ tim, không phụ thuộc vào loài động vật hay đường dùng thuốc ^[2]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới thực hiện trên mô hình động vật và mô cô lập trong phòng thí nghiệm ^[2].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2019 đã đánh giá cơ chế hạ áp của hỗn hợp hoàng kỳ và đan sâm trên mô hình chuột thông qua phân tích hệ vi sinh đường ruột và chuyển hóa huyết thanh ^[1]. Thử nghiệm sử dụng 16 con chuột bị tăng huyết áp tự phát (SHR), chia làm hai nhóm: nhóm dùng hỗn hợp hoàng kỳ - đan sâm với liều 5,9 g/kg và nhóm mô hình bệnh chỉ dùng nước muối sinh lý ^[1]. Ngoài ra còn có một nhóm đối chứng gồm 8 con chuột Wistar-Kyoto (WKY) khỏe mạnh dùng nước muối sinh lý ^[1]. Tất cả chuột được cho uống thuốc hoặc nước muối qua ống thông dạ dày mỗi ngày một lần trong suốt 28 ngày ^[1]. Sau 4 tuần, nhóm chuột dùng hoàng kỳ và đan sâm có mức huyết áp giảm ổn định, hệ vi sinh đường ruột được phục hồi và các chỉ số chuyển hóa máu cải thiện rõ rệt so với nhóm không điều trị ^[1]. Giới hạn của công trình này là thực hiện trên chuột và sử dụng hoàng kỳ ở dạng kết hợp với đan sâm chứ không dùng đơn độc ^[1].

Trên đối tượng con người, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2022 đã đánh giá hiệu quả điều trị bệnh tăng huyết áp trong thai kỳ của hoàng kỳ kết hợp vitamin E ^[3]. Nghiên cứu chia các thai phụ bị tăng huyết áp thành ba nhóm: nhóm thử nghiệm (kết hợp hoàng kỳ và vitamin E), nhóm đối chứng dùng thuốc y học cổ truyền và nhóm đối chứng dùng vitamin E ^[3]. Trước khi điều trị, huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương của cả ba nhóm đều tăng cao ở mức tương đương nhau (không có sự khác biệt thống kê với P > 0,05) ^[3]. Sau thời gian điều trị, huyết áp động mạch trung bình của cả ba nhóm đều giảm có ý nghĩa thống kê so với trước điều trị (P < 0,05), trong đó nhóm dùng hoàng kỳ kết hợp vitamin E có mức giảm huyết áp mạnh hơn rõ rệt so với hai nhóm còn lại ^[3]. Kết quả chu sinh của trẻ sơ sinh ở nhóm dùng hoàng kỳ và vitamin E cũng tốt hơn, giúp can thiệp hiệu quả vào tình trạng tăng huyết áp thai kỳ, hướng tới thai kỳ đủ tháng với tỷ lệ trẻ sơ sinh bình thường cao hơn ^[3]. Giới hạn từ dữ liệu công bố là không nêu rõ số lượng thai phụ cụ thể ở từng nhóm cũng như liều lượng chi tiết của từng hoạt chất ^[3].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Tổng hợp các nghiên cứu cho thấy lợi ích rõ ràng nhất của hoàng kỳ đối với hệ tim mạch là khả năng hỗ trợ hạ huyết áp thông qua đa cơ chế: vừa làm giãn mạch máu, làm chậm nhịp tim, lợi tiểu, vừa cải thiện môi trường đường ruột và giảm viêm ^{[1] [2] [3]}. Hiệu quả hạ áp được ghi nhận nhất quán từ hoạt chất chiết xuất riêng lẻ cho đến dạng phối hợp thảo dược ^{[1] [2] [3]}.

Tuy nhiên, người dùng cần nhìn nhận rõ những giới hạn của các bằng chứng này. Phần lớn dữ liệu chi tiết về cơ chế phân tử và liều lượng (như mức 5,9 g/kg hoặc hoạt chất NPA) được thực hiện trên động vật như chuột, thỏ, chó ^{[1] [2]}.

Trong các nghiên cứu mang lại hiệu quả tích cực, hoàng kỳ thường được phối hợp cùng các thành phần khác như đan sâm hoặc vitamin E chứ ít khi dùng đơn lẻ trên lâm sàng người ^{[1] [3]}. Do đó, hoàng kỳ chỉ đóng vai trò hỗ trợ, hoàn toàn không thể thay thế các thuốc điều trị tăng huyết áp chuyên dụng do bác sĩ kê đơn.

Hiểu lầm thường gặp về hoàng kỳ và huyết áp

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "bổ khí" của Đông y với việc làm tăng huyết áp. Nhiều người thấy cơ thể khỏe khoắn hơn sau khi dùng hoàng kỳ liền suy diễn rằng thảo dược này làm tăng áp lực máu, dẫn đến tâm lý cấm kỵ tuyệt đối ở người bệnh cao huyết áp. Dữ liệu khoa học đã chứng minh điều ngược lại: hoàng kỳ làm giãn mạch và giảm huyết áp ^{[1] [2] [3]}.

Hiểu lầm thứ hai là tâm lý coi thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên tự ý sắc uống với lượng lớn để thay thuốc Tây. Việc hoạt chất NPA trong hoàng kỳ có thể làm giảm nhịp tim và giảm sức co bóp cơ tim cho thấy dược liệu này có tác động sinh học mạnh lên hệ tuần hoàn ^[2]. Dùng sai cách hoặc quá liều có thể gây tụt huyết áp quá mức hoặc rối loạn nhịp tim.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù có lợi cho việc hạ áp, không phải ai cũng phù hợp để dùng hoàng kỳ. Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người có huyết áp thấp hoặc hay bị tụt huyết áp tư thế. Do hoàng kỳ có tính giãn mạch, lợi tiểu và hạ áp rõ rệt, người huyết áp thấp sử dụng có thể gặp tình trạng hoa mắt, chóng mặt, mệt mỏi ^{[2] [3]}.

Nhóm thứ hai là những người có nhịp tim chậm (bradycardia) hoặc suy giảm chức năng co bóp cơ tim chưa được kiểm soát. Nghiên cứu chỉ ra hoạt chất từ chi Hoàng kỳ gây chậm nhịp tim và ức chế lực co bóp cơ tim, do đó có thể làm trầm trọng thêm tình trạng tim đập chậm ^[2].

Người đang uống thuốc điều trị tăng huyết áp (đặc biệt là thuốc chẹn beta, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc giãn mạch) cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng hoàng kỳ ^{[2] [3]}. Sự cộng gộp tác dụng giữa thảo dược và thuốc Tây có thể khiến huyết áp hạ xuống mức nguy hiểm. Phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp thai kỳ tuyệt đối không tự ý mua hoàng kỳ về uống mà phải tuân thủ phác đồ theo dõi nghiêm ngặt của bác sĩ chuyên khoa sản và tim mạch ^[3].

Cách áp dụng thực tế trong đời sống

Để tận dụng lợi ích của hoàng kỳ một cách an toàn, người có huyết áp cao chỉ nên xem đây là giải pháp hỗ trợ bên cạnh lối sống lành mạnh và phác đồ thuốc của bác sĩ. Không có một liều lượng chuẩn cố định cho mọi cá nhân vì các nghiên cứu hiện tại chủ yếu dùng liều tính theo cân nặng động vật hoặc dùng trong phác đồ kết hợp tại bệnh viện ^{[1] [3]}.

Trong đời sống hàng ngày, người bệnh có thể sử dụng hoàng kỳ ở dạng lát khô hãm trà uống loãng hoặc hầm cùng các món ăn. Việc kết hợp hoàng kỳ với các thảo dược có tính hiệp đồng như đan sâm hoặc bổ sung thực phẩm giàu vitamin E theo tư vấn của thầy thuốc có thể giúp tối ưu hóa khả năng bảo vệ mạch máu và điều hòa huyết áp ^{[1] [3]}.

Khi mới bắt đầu sử dụng, người bệnh nên dùng lượng nhỏ và theo dõi sát chỉ số huyết áp cũng như nhịp tim tại nhà bằng máy đo cá nhân ^[2]. Nên uống cách xa thời điểm uống thuốc Tây ít nhất 1 đến 2 giờ để tránh tương tác bất lợi. Song song đó, cần duy trì chế độ ăn giảm muối, uống đủ nước và vận động nhẹ nhàng để giữ hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh, hỗ trợ tốt hơn cho quá trình kiểm soát huyết áp ^[1].

Tóm lại, hoàng kỳ mang lại tác dụng hạ huyết áp nhờ khả năng làm giãn mạch, giảm nhịp tim, lợi tiểu và cải thiện hệ vi sinh đường ruột chứ không làm tăng huyết áp như nhiều người lầm tưởng ^{[1] [2] [3]}. Tuy nhiên, người bệnh tim mạch không nên tự ý dùng hoàng kỳ thay thế thuốc điều trị mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ để có liều lượng phù hợp với thể trạng.