Nhiều người Việt có thói quen hãm các loại lá cây, thảo dược uống thay nước lọc cả ngày nhằm thanh lọc cơ thể và phòng bệnh tim mạch. Giảo cổ lam là một trong những thức uống quen thuộc nhất, thường được truyền tai như vị thuốc quý cải thiện mỡ máu, ổn định sức khỏe. Tuy nhiên, không ít người sau vài ngày uống nước hãm đặc đã gặp phải hiện tượng chóng mặt, vã mồ hôi, bước đi lảo đảo vì chỉ số huyết áp hạ sâu.
Câu trả lời cho thắc mắc "Người huyết áp thấp có nên dùng giảo cổ lam thường xuyên không?" là không nên. Nhóm người có trị số huyết áp thấp hoặc tiền sử tụt huyết áp tư thế cần hết sức cẩn trọng, tránh sử dụng liên tục như nước giải khát thông thường để phòng ngừa các biến cố nguy hiểm.
Cơ chế giãn mạch hạ áp của hoạt chất gypenoside
Tác động lên huyết áp của giảo cổ lam bắt nguồn từ nhóm hoạt chất chính mang tên gypenoside. Khi đi vào hệ tuần hoàn, các saponin triterpenoid này kích hoạt một chuỗi phản ứng sinh hóa đặc hiệu tại lớp nội mô mạch máu.
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1999 làm sáng tỏ cơ chế giãn mạch của thảo dược này [1]. Các nhà khoa học chứng minh chiết xuất gypenoside kích thích tế bào nội mô động mạch chủ giải phóng trực tiếp nitric oxide (NO) [1]. NO là một chất truyền tín hiệu thể khí quan trọng, có vai trò phát tín hiệu thư giãn các tế bào cơ trơn bao quanh lòng mạch.
Khi cơ trơn giãn ra, đường kính lòng mạch mở rộng, lực cản ngoại vi giảm đột ngột, dẫn tới giảm áp lực dòng máu tác động lên thành mạch [1]. Ở người tăng huyết áp, phản xạ giãn mạch này mang lại lợi ích hỗ trợ kiểm soát chỉ số. Ngược lại, người có huyết áp nền thấp khi lòng mạch giãn rộng đột ngột sẽ rơi vào trạng thái thiếu hụt áp lực tưới máu lên não và các cơ quan trọng yếu.
Bằng chứng khoa học về tác động tim mạch và chuyển hóa
Để đánh giá chính xác tác động sinh học của giảo cổ lam, giới y khoa đã tiến hành nhiều thử nghiệm từ mức độ tế bào, mô động vật cho đến can thiệp lâm sàng trên người.
Thử nghiệm trên mô động mạch vành cô lập năm 1999 ghi nhận chiết xuất giảo cổ lam ở nồng độ từ 0,1 đến 100 microg/ml gây giãn mạch phụ thuộc vào nồng độ [1]. Hiện tượng giãn mạch này bị ức chế hoàn toàn khi sử dụng chất chẹn men tổng hợp nitric oxide (L-NAME), khẳng định thảo dược tác động trực tiếp qua con đường NO chứ không thông qua cơ chế tổng hợp prostanoid [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận ở các nồng độ thử nghiệm trên, chiết xuất không gây độc tính hình thái tế bào [1].
Năm 2005, một nghiên cứu trên chuột cống bị tăng lipid máu cấp tính do poloxamer P407 (liều 1 g/kg làm tăng triglycerid 25 lần, cholesterol toàn phần 6 lần, nitrit 8 lần) cho thấy tác động chuyển hóa mạnh mẽ của gypenoside [2]. Liều uống 250 mg/kg gypenoside giúp giảm nồng độ triglycerid huyết tương 53% sau 4 ngày và 85% sau 12 ngày [2]. Cholesterol toàn phần cũng giảm tương ứng 10% và 44% [2]. Hoạt chất này phục hồi sự ức chế men lipoprotein lipase do P407 gây ra, làm tăng hoạt tính men gấp 2 lần ở nồng độ khoảng 10 microg/ml, đồng thời làm giảm nitrit huyết tương xấp xỉ 80% [2]. Dù vậy, trong mô hình này, chiết xuất chưa tạo ra thay đổi đáng kể trên LDL hay HDL [2].
Một tổng quan hệ thống năm 2022 phân tích các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về hiệu quả trên rối loạn lipid máu [3]. Kết quả cho thấy dùng đơn độc hoặc kết hợp giảo cổ lam trên 8 tuần giúp điều hòa cholesterol toàn phần (TC), triglycerid (TG) và HDL-C tốt hơn hoặc tương đương một số thuốc hạ lipid, với ít biến cố bất lợi hơn [3]. Giảo cổ lam vượt trội hơn lovastatin trong việc hạ đường huyết ở người bệnh tiểu đường kèm rối loạn mỡ máu [3]. So với nhóm statin và fibrate, dược liệu cho kết quả giảm TG, LDL-C và tăng HDL-C khả quan [3]. Tuy vậy, tổng quan nhấn mạnh hạn chế lớn: các thử nghiệm hiện có chưa theo dõi trực tiếp biến cố tim mạch thực tế, cần thêm các nghiên cứu mù đôi chuẩn mực theo bảng kiểm CONSORT để đánh giá toàn diện [3].
Bên cạnh mỡ máu, giảo cổ lam can thiệp trực tiếp lên chuyển hóa carbohydrate. Một tổng quan y học năm 2020 ghi nhận các thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh đái tháo đường típ 2 chưa từng dùng thuốc [4]. Khi cho 24 bệnh nhân uống 6 g trà giảo cổ lam mỗi ngày trong 1 tuần (ngẫu nhiên, đối chứng với trà giả dược), kết quả ghi nhận sự cải thiện nhanh chóng về mức đường huyết lúc đói (FPG), insulin và HbA1c nhờ tăng độ nhạy insulin [4]. Nghiên cứu lặp lại trên 16 bệnh nhân cũng đưa ra kết luận tương tự, và hiệu quả hạ đường huyết tiếp tục được khẳng định khi phối hợp cùng sulfonylurea [4]. Cùng tài liệu này, thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược trên 72 người Hàn Quốc chịu áp lực căng thẳng mạn tính cho thấy dùng 200 mg chiết xuất cồn giảo cổ lam 2 lần mỗi ngày trong 8 tuần giúp giảm đáng kể lo âu mà không gặp phản ứng phụ [4].
Ngoài ra, ở mô hình động vật, chiết xuất cồn giảo cổ lam (200 mg/kg) bảo vệ chuột cống khỏi tổn thương dạ dày, ruột do indomethacin (10 mg/kg) gây ra, giảm hình thành vết loét dạ dày [5]. Tuy nhiên ở thận, động vật uống indomethacin kèm giảo cổ lam vẫn ghi nhận sự gia tăng enzym N-acetyl-beta-glucosaminidase và giảm thải trừ natri, clorua qua nước tiểu, dù hiện tượng tăng vi đạm niệu (microprotein) được ngăn chặn thành công [5].
Hiểu lầm: Càng uống nhiều thảo dược càng bổ tim
Quan niệm "thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống không bổ ngang cũng bổ dọc" là sai lầm nguy hại thường gặp. Đa số người dùng chỉ chú ý đến thông tin giảo cổ lam hạ mỡ máu, giảm béo, bảo vệ thành mạch mà quên mất rằng mọi dược chất có hoạt tính sinh học đều có ngưỡng dung nạp và đối tượng chống chỉ định.
Hiểu lầm kế tiếp là nhầm lẫn giữa công dụng "hạ huyết áp" và "ổn định huyết áp". Giảo cổ lam không phải chất bù áp tự động. Hoạt tính giãn mạch thông qua tăng phóng thích NO [1] và hoạt tính kích thích chuyển hóa glucose làm hạ đường huyết nhanh [4] sẽ cộng hưởng với nhau. Nếu một người có huyết áp thấp sẵn, việc giãn các mao mạch ngoại vi kết hợp với mức đường máu sụt giảm khi bụng đói sẽ dẫn đến tụt huyết áp kép. Khi đó, lưu lượng máu nuôi dưỡng tế bào não giảm đột ngột, gây triệu chứng choáng ngất.
Đồng thời, thị trường dược liệu hiện nay tiềm ẩn nguy cơ pha tạp hoặc giả mạo. Một nghiên cứu năm 2019 cảnh báo nhu cầu khai thác giảo cổ lam quá mức đã dẫn đến tình trạng làm giả, pha trộn hoặc nhầm lẫn với các loài cùng chi [6]. Các nhà khoa học đã phải phát triển hệ thống chỉ thị phân tử ADN lục lạp (vùng ycf3, accD cho amplicons 244 bp và 438 bp trên Gynostemma pentaphyllum) để phân biệt chuẩn xác loài dược liệu này với G. longipes, G. burmanicum hay G. pubescens [6]. Người tiêu dùng mua thảo dược trôi nổi, nguồn gốc không chuẩn xác có thể vô tình đưa vào cơ thể những chất chưa được kiểm định độc tính.
Những ai cần thận trọng hoặc tránh dùng giảo cổ lam?
Người có chỉ số huyết áp thấp tự nhiên hoặc huyết áp tâm thu thường xuyên dưới 90 mmHg tuyệt đối không nên dùng giảo cổ lam hàng ngày. Khi sử dụng liều đậm đặc, hiện tượng giãn mạch có thể gây hoa mắt, choáng váng khi đứng lên ngồi xuống đột ngột.
Người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết dạng uống hoặc insulin cần tham vấn ý kiến chuyên gia. Vì giảo cổ lam có tác dụng cải thiện độ nhạy insulin và hạ đường huyết rõ rệt [4], việc dùng song song có thể đẩy mức đường máu xuống quá thấp, gây vã mồ hôi, run rẩy, ngất xỉu.
Người có bệnh lý về chức năng thận cũng cần cẩn trọng. Dữ liệu thực nghiệm trên động vật cho thấy ở tổn thương thận cấp, chiết xuất thảo dược có thể làm giảm thải trừ điện giải natri và clorua qua nước tiểu [5]. Do đó, người suy giảm chức năng thận không nên tự ý dùng dịch chiết thảo dược mà chưa được bác sĩ chuyên khoa đánh giá chức năng lọc cầu thận.
Hướng dẫn dùng an toàn và kết luận cân bằng
Với người có sức khỏe bình thường hoặc nhóm người thừa cân, mỡ máu cao, giảo cổ lam là dược liệu hỗ trợ tốt nếu dùng đúng cách. Dạng bào chế được ghi nhận hiệu quả lâm sàng bao gồm trà hãm, bột, viên nang hoặc viên nén [3].
Khi sử dụng trà giảo cổ lam, liều dùng kiểm nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân là khoảng 6 g lá khô mỗi ngày [4], hoặc 200 mg dạng chiết xuất cồn dùng 2 lần mỗi ngày [4]. Tuyệt đối không hãm quá đặc, không uống khi bụng đang đói và không dùng vào buổi tối muộn để tránh làm hạ huyết áp trong giấc ngủ. Khi hãm trà, có thể thêm một vài lát gừng tươi mỏng để tăng tính ấm, cân bằng lại đặc tính mát của thảo dược.
Không sử dụng trà giảo cổ lam thay thế nước lọc tinh khiết suốt cả ngày. Các thử nghiệm can thiệp điều hòa mỡ máu thường được thiết kế theo liệu trình kéo dài trên 8 tuần [3]. Người dùng nên uống theo từng đợt có quãng nghỉ ngắt quãng, không lạm dụng liên tục kéo dài nhiều tháng trời mà không theo dõi các chỉ số sinh hóa máu.
Giảo cổ lam là nguồn dược liệu quý, sở hữu nhiều hoạt chất có lợi trong việc điều hòa lipid máu [3], hỗ trợ kiểm soát đường huyết [4] và thư giãn mạch nội mô [1]. Dù vậy, thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị từ bác sĩ chuyên khoa tim mạch. Với người huyết áp thấp, việc dùng thường xuyên tiềm ẩn rủi ro tụt huyết áp quá mức; do đó, duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất và thăm khám định kỳ vẫn là nền tảng an toàn nhất cho sức khỏe tim mạch.
