Người lớn tuổi sa sút trí nhớ có nên dùng sâm Siberian?

Quên chìa khóa, nhớ trước quên sau hay khó tập trung là nỗi lo thường trực ở nhiều gia đình có người lớn tuổi. Nhiều người tìm mua sâm Tây Bá Lợi Á (Siberian ginseng) dạng trà hoặc viên uống với kỳ vọng bồi bổ trí não, ngăn ngừa lú lẫn.

Thực tế, sâm Tây Bá Lợi Á có chứa các hoạt chất hỗ trợ cải thiện trí nhớ, giảm căng thẳng và bảo vệ tế bào thần kinh ^[1][2][3][4]. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện nay mới dừng ở mức độ thử nghiệm trên động vật hoặc người trưởng thành khỏe mạnh ^{[1][2][3][4][5]}. Chưa có dữ liệu lâm sàng trực tiếp chứng minh dược liệu này chữa khỏi bệnh sa sút trí tuệ hay tăng lưu lượng máu não ở người cao tuổi, và các thử nghiệm lâm sàng trên người đối với nhóm thảo dược này nhìn chung vẫn còn hạn chế ^[6].

Sâm Tây Bá Lợi Á là gì và tác động lên não bộ thế nào?

Sâm Tây Bá Lợi Á có tên khoa học là Eleutherococcus senticosus (tên đồng nghĩa: Acanthopanax senticosus), thuộc họ Nhân sâm (Araliaceae) ^[2][4][6]. Thảo dược này còn được gọi là "Ciwujia" tại Trung Quốc hoặc "Ezoukogi" tại Nhật Bản ^[4]. Cây thuộc nhóm "adaptogen" (chất thích nghi thực vật), giúp tăng khả năng chống chịu của cơ thể trước tải trọng thể chất mà không làm tăng mức tiêu thụ oxy, đồng thời hỗ trợ thích nghi với căng thẳng, duy trì chức năng trao đổi chất và nâng cao hiệu suất tinh thần ^[6].

Trong quá trình lão hóa, chức năng nhận thức (bao gồm tri giác, sự thấu hiểu, trí nhớ, tư duy và trí tưởng tượng) suy giảm dần như một hiện tượng sinh lý tự nhiên ^[7]. Sự suy giảm này có thể liên quan đến tình trạng giảm chức năng hệ cholinergic (hệ thống dẫn truyền thần kinh dùng chất acetylcholine) trong não người già ^[8]. Kích thích hệ cholinergic được chứng minh là có thể giúp cải thiện trí nhớ ở người cao tuổi ^[8].

Sâm Tây Bá Lợi Á tác động vào não bộ qua nhiều cơ chế sinh học ^[1][3][4][5]. Các hợp chất trong lá sâm sau khi uống có khả năng đi vào máu, vượt qua hàng rào máu não (lớp màng bảo vệ ngăn chất lạ từ máu vào não) để tiến vào vỏ não ^[4][5]. Tại đây, chúng kích thích sự vươn dài của các sợi nhánh thần kinh (dendrite extension) ở tế bào thần kinh vỏ não, giúp tăng cường kết nối và cải thiện trí nhớ ^[4].

Ngoài ra, hoạt chất từ sâm còn giúp khôi phục nồng độ chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine tại vùng hồi hải mã (trung tâm ghi nhớ của não) và giảm stress oxy hóa (tình trạng dư thừa gốc tự do gây hại tế bào) ^[1][3].

Các nghiên cứu trên động vật và tế bào nói gì?

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã đánh giá tác dụng của Eleutheroside E (EE) — thành phần chính trong sâm Tây Bá Lợi Á — trên chuột già bị suy giảm nhận thức do thuốc mê isoflurane ^[1]. Chuột tiếp xúc với thuốc mê bị giảm khả năng nhận diện vật thể mới và giảm thời gian tìm đường trong mê cung nước, kèm theo sự sụt giảm acetylcholine (ACh) tại hồi hải mã và huyết thanh, cũng như giảm biểu hiện của enzyme ChAT và các thụ thể alpha7-nAChR, NR2B ^[1]. Khi được tiêm EE vào màng bụng với liều 50 mg/kg, tình trạng mất trí nhớ được cải thiện rõ rệt ^[1]. Hoạt chất này thúc đẩy enzyme ChAT tổng hợp ACh, từ đó điều hòa phức hợp thụ thể alpha7-nAChR-NR2B để bảo vệ thần kinh ^[1].

Một nghiên cứu khác năm 2019 khảo sát việc cho chuột bình thường uống chiết xuất nước từ lá sâm Tây Bá Lợi Á trong 17 ngày ^[4]. Kết quả cho thấy chuột tăng đáng kể trí nhớ nhận diện vật thể ^[4]. Phân tích máu và vỏ não chuột ghi nhận 4 hợp chất chính đi vào não là ciwujianoside C3, eleutheroside M, ciwujianoside B và ciwujianoside A1 ^[4]. Khi cho chuột uống riêng lẻ từng chất tinh khiết trong 17 ngày, ba chất ciwujianoside C3, eleutheroside M và ciwujianoside B đều giúp tăng cường trí nhớ và kích thích phát triển sợi nhánh tế bào thần kinh vỏ não ^[4].

Đến năm 2022, một nghiên cứu tiếp tục phân tích phân đoạn saponin từ lá sâm khô (ESL-SAP) trên chuột ^[5]. Sau các bài kiểm tra học tập và ghi nhớ, nhóm nghiên cứu xác nhận ESL-SAP cải thiện trí nhớ rõ rệt ^[5]. Bằng kỹ thuật theo dõi chuyên biệt trên chuột cống, các nhà khoa học phát hiện có 26 loại saponin vượt qua được hàng rào máu não ^[5]. Phân tích dược lý mạng lưới và mô phỏng phân tử cho thấy các saponin này tương tác với các đích protein HRAS, MAPK1, MAPK8 và tác động lên đường truyền tín hiệu AGE-RAGE cũng như PI3K-Akt để bảo vệ tế bào thần kinh ^[5].

Mới đây nhất, nghiên cứu năm 2025 đã thử nghiệm thành phần phenylpropanoid chiết xuất từ sâm Tây Bá Lợi Á (ESP) trên mô hình bệnh Alzheimer gồm chuột SAMP8 và tế bào thần kinh HT22 bị gây độc bằng L-glutamate ^[3]. Ở chuột SAMP8, ESP giúp cải thiện nhận thức qua bài kiểm tra mê cung nước và làm giảm các đặc điểm bệnh lý giống Alzheimer ^[3]. Ở mô hình tế bào, ESP làm giảm lượng gốc tự do nội bào (ROS) nhờ gắn kết với protein Mst1, điều hòa đường truyền tín hiệu Mst1 và tác động lên trục Nrf2/Sirt3 để giảm stress oxy hóa ^[3].

Thử nghiệm lâm sàng trên người cho kết quả ra sao?

Dù có lịch sử sử dụng lâu đời để phục hồi sức khỏe sau ốm, giảm suy nhược và cải thiện trí nhớ, số lượng thử nghiệm lâm sàng trên người của các chất thích nghi thực vật vẫn còn ít ^[6]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đã được công bố vào năm 2020 để đánh giá tác dụng của chiết xuất lá sâm Tây Bá Lợi Á ^[2].

Nghiên cứu này thực hiện trên những người trưởng thành khỏe mạnh trong thời gian 12 tuần ^[2]. Người tham gia không dùng riêng sâm Tây Bá Lợi Á mà uống kết hợp chiết xuất nước của lá sâm Tây Bá Lợi Á (ES) và thân rễ cây Cốt toái bổ (Drynaria fortunei - DR) ^[2]. Các nhà khoa học dùng bộ công cụ đánh giá trạng thái tâm thần kinh RBANS (phiên bản tiếng Nhật) để đo lường kết quả ^[2].

Sau 12 tuần, nhóm dùng chiết xuất kết hợp tăng đáng kể điểm số nhớ lại hình vẽ (figure recall) so với nhóm dùng giả dược (p = 0.045) ^[2]. Khi so sánh trước và sau sử dụng trong cùng một nhóm, chiết xuất giúp cải thiện lĩnh vực ngôn ngữ (p = 0.040), độ lưu loát ngữ nghĩa (p = 0.021), nhớ lại hình vẽ (p = 0.052) và giảm điểm số lo âu/bất định (p = 0.022) ^[2]. Không có tác dụng phụ nào được ghi nhận trong suốt nghiên cứu ^[2].

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng

Tổng hợp dữ liệu từ các phân tích gộp cho thấy nhóm chất thích nghi thực vật như sâm Tây Bá Lợi Á mang lại lợi ích trong việc hỗ trợ điều trị mệt mỏi mạn tính, suy giảm nhận thức và bảo vệ miễn dịch ^[6]. Chiết xuất từ dược liệu này dùng lâu dài có tác dụng bồi bổ, hỗ trợ trí nhớ và giảm căng thẳng ^[2][3].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Thứ nhất, các kết quả ấn tượng về bệnh Alzheimer hay phục hồi tổn thương não do thuốc mê mới chỉ thực hiện trên chuột và tế bào nuôi cấy ^[1][3][4][5]. Thứ hai, thử nghiệm trên người năm 2020 chỉ khảo sát ở người trưởng thành khỏe mạnh và dùng kết hợp hai loại thảo dược, không phải thử nghiệm đơn độc sâm Tây Bá Lợi Á trên bệnh nhân sa sút trí tuệ cao tuổi ^[2].

Do đó, thảo dược này chỉ đóng vai trò thực phẩm chức năng hỗ trợ sức khỏe não bộ, không phải thuốc điều trị đặc hiệu ^[3][4].

Những hiểu lầm thường gặp khi mua và dùng sâm

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tất cả các bộ phận của cây sâm Tây Bá Lợi Á đều giống nhau. Theo dược điển Trung Quốc và Nhật Bản, phần thân rễ và rễ của cây được phân loại là dược liệu điều trị suy nhược thần kinh, tăng huyết áp, ho mạn tính và bệnh tim thiếu máu cục bộ ^[4]. Ngược lại, phần lá của cây được phân loại là thực phẩm, thường dùng để pha trà, nấu súp hoặc ngâm rượu ^[4][5]. Phần lớn các nghiên cứu cải thiện trí nhớ qua đường uống gần đây tập trung vào chiết xuất nước từ lá sâm ^[2][4][5].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng sâm Tây Bá Lợi Á có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị sa sút trí tuệ. Quá trình suy giảm nhận thức ở người già chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố môi trường và bệnh lý nền (như suy tim mạn tính) ^[7]. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị để uống sâm có thể khiến bệnh tiến triển nặng hơn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù nghiên cứu trên động vật và thử nghiệm 12 tuần ở người khỏe mạnh không ghi nhận tác dụng phụ khi dùng chiết xuất lá sâm ^[2], người cao tuổi vẫn cần thận trọng. Những người đang có bệnh lý nền mạn tính như tăng huyết áp, bệnh tim thiếu máu cục bộ hoặc suy tim mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng, vì rễ sâm có tác động dược lý lên hệ tim mạch ^[4][7].

Người cao tuổi chuẩn bị phẫu thuật có gây mê hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh lý thần kinh trung ương cũng phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác bất lợi ^[1][3]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người có cơ địa dị ứng với các cây họ Nhân sâm không nên tự ý sử dụng.

Cách áp dụng thực tế trong đời sống

Để hỗ trợ trí nhớ và giảm căng thẳng cho người lớn tuổi, gia đình có thể chọn phần lá sâm Tây Bá Lợi Á khô để hãm với nước nóng làm trà uống hàng ngày, hoặc chế biến cùng các món súp ^[2][4][5]. Nghiên cứu cho thấy các hoạt chất có lợi cho não trong lá sâm tan được trong nước và hấp thu tốt qua đường uống ^[2][4].

Nếu sử dụng các sản phẩm chiết xuất đóng gói sẵn, nên duy trì đều đặn (trong nghiên cứu trên người là 12 tuần) để nhận thấy sự cải thiện về khả năng ghi nhớ và giảm lo âu ^[2]. Song song với việc dùng thảo dược, người cao tuổi cần duy trì chế độ ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc, rèn luyện trí não và kiểm soát tốt các bệnh lý tim mạch để làm chậm quá trình suy giảm nhận thức tự nhiên ^[7].

Sâm Tây Bá Lợi Á, đặc biệt là phần lá, mang lại tiềm năng tốt trong việc hỗ trợ trí nhớ, bảo vệ tế bào thần kinh và giảm lo âu ^[2][4][5]. Tuy nhiên, người lớn tuổi có dấu hiệu sa sút trí nhớ cần được khám chuyên khoa để chẩn đoán chính xác nguyên nhân thay vì chỉ dựa vào thực phẩm bổ sung. Hãy xem thảo dược này là một giải pháp hỗ trợ tinh thần an toàn bên cạnh phác đồ y khoa chuẩn mực ^[2][6].