Người cao huyết áp có thể uống trà lá sắn thuyền mỗi ngày không?

Thói quen dùng lá sắn thuyền và nỗi băn khoăn của người bệnh

Lá sắn thuyền (tên khoa học Syzygium polyanthum, thuộc họ Sim - Myrtaceae) vốn là loại rau rừng quen thuộc với nhiều gia đình Việt Nam, đồng thời cũng phổ biến trong ẩm thực tại các nước Đông Nam Á như Indonesia và Malaysia [2, 5, 7]. Đọt non của cây thường được dùng ăn sống như rau gia vị, trong khi lá già được cho vào các món nấu để tăng hương vị hoặc hãm lấy nước uống hàng ngày [2, 7]. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau việc nấu nước lá sắn thuyền uống thay trà để ổn định đường huyết và hạ huyết áp [2, 5, 7].

Trả lời thẳng cho câu hỏi "Người cao huyết áp có thể uống trà lá sắn thuyền mỗi ngày không?": Người bệnh có thể sử dụng lá sắn thuyền ở mức độ vừa phải như một loại thức uống hỗ trợ, nhưng tuyệt đối không dùng thay thế thuốc điều trị. Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã xác nhận chiết xuất lá sắn thuyền có khả năng làm giãn mạch và hạ huyết áp rõ rệt thông qua hệ thần kinh tự chủ và con đường oxit nitric [1, 2]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện nay mới chỉ dừng lại ở mô hình động vật và mô cô lập trong phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để xác định liều dùng an toàn hàng ngày [1, 2].

Thành phần hoạt chất và cơ chế giãn mạch kiểm soát huyết áp

Để hiểu vì sao lá sắn thuyền có thể tác động lên huyết áp, cần nhìn vào thành phần hóa học thực vật (phytochemical) của loại lá này. Phân tích định tính chiết xuất methanol của lá sắn thuyền cho thấy sự hiện diện của nhiều nhóm hợp chất sinh học gồm flavonoid, tannin, glycoside, alkaloid, saponin cùng hợp chất squalene (phát hiện qua sắc ký khí khối phổ GC-MS) ^[1]. Một nghiên cứu công bố năm 2024 khi phân tích tổ hợp chiết xuất ethanol của lá sắn thuyền và lá trứng cá (Muntingia calabura) cũng ghi nhận hàm lượng phenolic tổng số đạt 30,81% (w/w), tổng flavonoid đạt 1,37% (w/w) và hợp chất đánh dấu quercetin đạt 3,25 mg/g ^[2].

Huyết áp trong cơ thể được quyết định phần lớn bởi độ co giãn của thành mạch máu. Khi lớp cơ trơn thành mạch co thắt lại, lòng mạch hẹp đi khiến áp lực máu tăng cao; ngược lại, khi cơ trơn giãn ra (vasorelaxation), lòng mạch mở rộng giúp áp lực máu giảm xuống ^[3]. Các chiết xuất từ lá sắn thuyền đã được chứng minh là tác động trực tiếp vào quá trình giãn mạch này thông qua hai cơ chế chính: hệ thống thụ thể thần kinh tự chủ và con đường tín hiệu oxit nitric (NO) nội mô [1, 2].

Cụ thể, hệ thần kinh tự chủ điều hòa trương lực mạch máu thông qua các thụ thể giao cảm (alpha-adrenergic, beta-adrenergic) và phó giao cảm (muscarinic/cholinergic) [1, 2]. Chiết xuất nước của lá sắn thuyền gây giãn mạch thông qua thụ thể alpha-adrenergic, trong khi chiết xuất methanol tác động qua thụ thể beta-adrenergic và thụ thể muscarinic [1, 2]. Cả hai nhánh tác động này đều kích hoạt sự sản sinh oxit nitric (NO) tại tế bào nội mô mạch máu, từ đó làm giãn cơ trơn động mạch chủ và hạ huyết áp [1, 2].

Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu tiền lâm sàng

Cho đến nay, tác dụng hạ huyết áp và giãn mạch của lá sắn thuyền (Syzygium polyanthum) đã được kiểm chứng qua các thí nghiệm chuyên sâu trên động vật sống (in vivo) và trên mô mạch máu cô lập (in vitro).

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã đánh giá tiềm năng hạ huyết áp của dịch chiết nước (AESP) và dịch chiết methanol tồn dư (met-AESP) từ lá sắn thuyền trên chuột cống dòng Wistar-Kyoto huyết áp bình thường (WKY) và chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) được gây mê ^[4]. Các nhà khoa học tiêm tĩnh mạch hai loại dịch chiết này ở mức liều từ 20 đến 100 mg/kg trọng lượng cơ thể, sau đó theo dõi huyết áp và nhịp tim liên tục trong 20 phút (mỗi nhóm thí nghiệm gồm n = 5 cá thể) ^[4]. Kết quả cho thấy cả AESP và met-AESP đều giúp hạ huyết áp phụ thuộc liều một cách có ý nghĩa thống kê ^[4]. Trong đó, dịch chiết nước (AESP) khởi phát tác dụng nhanh hơn ở cả hai dòng chuột và mạnh hơn ở chuột WKY, nhưng dịch chiết methanol (met-AESP) lại duy trì hiệu quả hạ áp bền vững hơn trên dòng chuột tăng huyết áp tự phát SHR ^[4]. Đáng chú ý, ở mức liều cao nhất 100 mg/kg, dịch chiết nước AESP gây hiện tượng chậm nhịp tim nhẹ (mild bradycardia) ^[4]. Khi dùng các chất phong bế hạch tự chủ và thụ thể như hexamethonium, phentolamine, propranolol, atropine và chất ức chế tổng hợp oxit nitric L-NAME (n = 5 mỗi nhóm), tác dụng hạ áp bị giảm đi một phần, khẳng định vai trò trung gian của hệ thần kinh tự chủ và oxit nitric ^[4].

Tiếp nối kết quả trên, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã đi sâu kiểm chứng cơ chế giãn mạch trực tiếp trên vòng động mạch chủ ngực cô lập lấy từ chuột WKY và chuột SHR ^[3]. Các vòng động mạch được gắn vào buồng đo trương lực cơ (myograph chambers) và tiếp xúc với nồng độ tăng dần của dịch chiết nước (AESP) hoặc dịch chiết methanol (MESP) từ 1 microgam/ml đến 10 mg/ml ^[3]. Để xác định đích tác động, mô mạch máu được ủ trước với các chất ức chế chuyên biệt gồm atropine (1 microM), phentolamine (1 microM), propranolol (1 microM) và L-NAME (100 microM), sau đó phân tích thống kê bằng kiểm định ANOVA hai chiều (ngưỡng ý nghĩa P < 0,05) ^[3]. Kết quả xác nhận cả hai loại dịch chiết đều tạo ra hiệu ứng giãn mạch đáng kể thông qua con đường oxit nitric, với AESP đi qua thụ thể alpha-adrenergic còn MESP đi qua thụ thể beta-adrenergic và muscarinic ^[3].

Bên cạnh tác dụng trên mạch máu, lá sắn thuyền còn hỗ trợ kiểm soát đường huyết — một bệnh lý đồng mắc rất phổ biến ở người cao huyết áp. Nghiên cứu năm 2015 trên chuột đực dòng Sprague Dawley bị tiểu đường do tiêm streptozotocin (STZ) cho thấy: việc uống chiết xuất methanol lá sắn thuyền ở các mức liều 250, 500 và 1000 mg/kg liên tục trong 6 ngày làm giảm đáng kể đường huyết lúc đói ^[1]. Cơ chế được xác định là do dịch chiết vừa ức chế hấp thu glucose tại ruột, vừa tăng cường thu nhận glucose vào mô cơ bụng ^[1]. Điểm thú vị là ở chuột khỏe mạnh bình thường nhịn ăn 12 giờ hoặc chuột bình thường nạp glucose, dịch chiết không làm tụt đường huyết quá mức ^[1]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2024 khi kết hợp chiết xuất ethanol lá sắn thuyền và lá trứng cá tỷ lệ 1:1 cũng ghi nhận khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase mạnh mẽ (IC50 đạt 36,43 microgam/mL, chỉ số kết hợp CI < 1 thể hiện tính hiệp đồng), giúp giảm đường huyết sau 28 ngày điều trị trên chuột tương đương thuốc đối chứng glibenclamide (p > 0,005) và có độ an toàn cấp tính cao với liều gây chết trung bình (LD50) trên 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[2].

Mở rộng góc nhìn từ các loài cùng chi Syzygium

Trong giới thực vật, cây sắn thuyền nằm trong chi Trâm (Syzygium) thuộc họ Sim. Các số liệu dịch tễ học nêu trong tài liệu nghiên cứu chỉ ra rằng hơn một phần tư dân số trưởng thành trên thế giới mắc chứng tăng huyết áp động mạch, và chỉ cần giảm được 5 mmHg huyết áp tâm thu đã giúp giảm tới 7% tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch ^[5]. Chính vì vậy, nhiều loài khác cùng chi Syzygium cũng được giới khoa học khảo sát kỹ lưỡng về đặc tính giãn mạch.

Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2010 trên loài Syzygium guineense (một loài cùng chi với sắn thuyền) sử dụng mô hình chuột tăng huyết áp dạng 1-thận-1-kẹp (1-kidney-1-clip) cho thấy: uống dịch chiết cồn-nước của lá ở mức liều 50, 100 và 150 mg/kg mỗi ngày trong 3 ngày giúp giảm huyết áp tâm thu lần lượt 6,9 mmHg, 34,0 mmHg và 40,8 mmHg (p < 0,05) ^[6]. Huyết áp tâm trương giảm có ý nghĩa ở liều 100 mg/kg (giảm 10,3 mmHg) và 150 mg/kg (giảm 18,4 mmHg), còn huyết áp trung bình giảm lần lượt 5,0, 18,3 và 25,9 mmHg ^[6]. Trên động mạch chủ cô lập co thắt bởi KCl, dịch chiết ở nồng độ 5–70 mg/mL giúp giãn mạch phụ thuộc liều, đạt mức giãn tối đa 56,22% ở nồng độ 70 mg/mL nhưng không phụ thuộc nội mô hay con đường cGMP/NO ^[6]. Một khảo sát sớm hơn vào năm 1997 trên vỏ thân loài Syzygium guineense cũng ghi nhận liều tiêm 5 microgam làm giảm huyết áp tâm thu 16%, tâm trương 22%, trung bình 17%; ở liều 40 microgam mức giảm đạt tối đa lần lượt là 23%, 36% và 28% ^[7].

Tương tự, nghiên cứu năm 2014 trên lá cây vối rừng/trâm mốc (Syzygium cumini) cho chuột tăng huyết áp tự phát SHR uống liều 0,5 g/kg/ngày trong 8 tuần đã giúp giảm huyết áp phụ thuộc thời gian với mức giảm tối đa lên tới 62%, đồng thời giảm 40% hiệu ứng co mạch tối đa do norepinephrine (NE) ở vòng động mạch mạc treo tràng trên thông qua cơ chế ức chế dòng canxi ngoại bào đi vào tế bào ở các nồng độ 0,1, 0,25 và 0,5 mg/mL ^[5]. Những dữ liệu này cho thấy khả năng tác động lên trương lực mạch máu là đặc tính sinh học nổi bật của các loài trong chi Syzygium, trong đó mỗi loài lại có con đường tín hiệu chuyên biệt riêng [1, 3, 4].

Lợi ích thực tế và những giới hạn cần nhìn nhận rõ

Việc sử dụng lá sắn thuyền mang lại lợi thế là nguyên liệu tự nhiên, quen thuộc trong đời sống ẩm thực và chứa đa dạng các hợp chất chống oxy hóa như flavonoid, phenolic [2, 5, 6, 7]. Đặc biệt, khả năng chiết xuất hoạt chất bằng dung môi nước (aqueous extract) cho hiệu quả giãn mạch và khởi phát hạ áp nhanh trên thực nghiệm đồng nghĩa với việc cách hãm nước sôi uống hàng ngày của người dân hoàn toàn có cơ sở thu nhận được hoạt chất sinh học [1, 2]. Hơn nữa, tác dụng kép vừa hỗ trợ giãn mạch vừa cải thiện độ nhạy glucose ở mô cơ rất có lợi cho người có hội chứng chuyển hóa [1, 5].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện tại là khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến cơ thể người. Các kết quả hạ huyết áp ấn tượng nói trên đều được thực hiện trên chuột thí nghiệm (thông qua đường tiêm tĩnh mạch trực tiếp hoặc cho uống liều cô đặc tính theo mg/kg cân nặng) và trên vòng động mạch chủ ngâm trong dung dịch chiết xuất [1, 2]. Khi con người uống trà lá sắn thuyền qua đường tiêu hóa, hoạt chất phải trải qua quá trình chuyển hóa tại dạ dày, ruột và gan, nên sinh khả dụng thực tế sẽ khác biệt.

Một giới hạn quan trọng khác được chỉ ra trong nghiên cứu phân tích sắc ký lỏng ghép nối khối phổ (LC-MS) năm 2021 tại Malaysia là sự biến thiên thành phần hóa học theo vị trí địa lý ^[8]. Ngay trong cùng một loài Syzygium polyanthum, cây mọc ở các vùng đất và điều kiện khí hậu khác nhau sẽ có hàm lượng hoạt chất khác nhau, dẫn đến hiệu quả dược lý không đồng nhất ^[8]. Do đó, không thể xem nước sắc lá sắn thuyền như một viên thuốc có hàm lượng định chuẩn chính xác ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá sắn thuyền

Hiểu lầm phổ biến và nguy hiểm nhất là tự ý bỏ thuốc tây để chuyển sang uống nước lá sắn thuyền với niềm tin "thảo dược tự nhiên trị tận gốc bệnh". Tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính cần kiểm soát huyết áp ổn định 24/24 giờ để phòng ngừa biến chứng tim mạch ^[5]. Nghiên cứu trên chuột SHR cho thấy ngay cả khi tiêm tĩnh mạch dịch chiết nước lá sắn thuyền, tác dụng hạ áp tuy đến nhanh nhưng không duy trì dài lâu bằng dịch chiết methanol, và các chất ức chế chỉ làm giảm một phần tác dụng ^[4]. Việc ngưng thuốc đột ngột dễ dẫn đến các cơn tăng huyết áp kịch phát.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống càng đặc, càng nhiều thì huyết áp giảm càng nhanh". Thí nghiệm năm 2013 đã cảnh báo rõ: khi tăng liều dịch chiết nước lá sắn thuyền lên mức cao (100 mg/kg tiêm tĩnh mạch), chuột thí nghiệm bắt đầu xuất hiện tình trạng nhịp tim chậm nhẹ (bradycardia) ^[4]. Việc nấu nước quá đặc uống liên tục thay nước lọc có thể gây quá tải cho hệ tim mạch và làm rối loạn nhịp tim.

Ai nên thận trọng khi sử dụng trà lá sắn thuyền?

Mặc dù là loại lá dùng làm rau ăn và gia vị thực phẩm, một số nhóm đối tượng sau đây cần hết sức thận trọng trước khi dùng lá sắn thuyền dưới dạng trà uống hàng ngày:

• Người có nhịp tim chậm hoặc rối loạn dẫn truyền tim: Do dịch chiết nước ở liều cao có khả năng gây chậm nhịp tim nhẹ thông qua tác động lên hệ thần kinh tự chủ, người có bệnh lý nhịp tim chậm cần tránh dùng lượng lớn ^[4].
• Người đang dùng nhiều loại thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc tiểu đường: Vì lá sắn thuyền tác động lên các thụ thể alpha-adrenergic, beta-adrenergic, muscarinic và làm giảm đường huyết lúc đói, việc uống trà đặc cùng lúc với thuốc tây (như thuốc chẹn beta, thuốc chẹn alpha, hoặc metformin, glibenclamide) có thể gây tương tác cộng gộp làm tụt huyết áp tư thế hoặc hạ đường huyết quá mức [1, 2, 5, 6].
• Người có huyết áp thấp: Tác dụng giãn mạch của lá sắn thuyền xuất hiện trên cả cơ thể có huyết áp bình thường (như ghi nhận trên dòng chuột WKY khỏe mạnh), do đó người huyết áp thấp uống vào dễ bị choáng váng, mệt mỏi [1, 2].
• Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và người suy gan thận nặng: Hiện chưa có dữ liệu an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng.

Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống

Để tận dụng lợi ích của lá sắn thuyền một cách an toàn, người bệnh cao huyết áp có thể kết hợp loại lá này vào chế độ sinh hoạt hàng ngày theo hướng thực phẩm hỗ trợ. Cách đơn giản nhất là dùng đọt non rửa sạch ăn kèm như rau sống trong bữa ăn hoặc dùng vài lá già cho vào các món canh, món kho để tạo hương vị như truyền thống ẩm thực Đông Nam Á [2, 7].

Nếu muốn pha trà uống, bạn có thể dùng lá tươi rửa sạch hoặc lá phơi khô trong bóng râm ở nhiệt độ phòng (nghiên cứu năm 2021 ghi nhận quy trình làm khô tự nhiên ở nhiệt độ phòng giúp bảo toàn các hợp chất thực vật khi chiết xuất với nước) ^[8]. Mỗi ngày chỉ nên hãm một lượng nhỏ vừa phải với nước ấm, uống với độ loãng nhẹ nhàng sau bữa ăn và cách thời điểm uống thuốc điều trị ít nhất 1 đến 2 giờ. Người bệnh cần duy trì việc đo huyết áp và nhịp tim định kỳ tại nhà để theo dõi phản ứng của cơ thể ^[4].

Tóm lại, người cao huyết áp hoàn toàn có thể thưởng thức trà lá sắn thuyền loãng hoặc ăn lá sắn thuyền như một loại rau gia vị lành mạnh để hỗ trợ độ đàn hồi mạch máu. Tuy nhiên, thức uống này chỉ đóng vai trò bổ trợ bên cạnh chế độ ăn giảm muối, vận động đều đặn và tuân thủ phác đồ thuốc của bác sĩ. Hãy lắng nghe cơ thể và trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi thêm bất kỳ loại thảo dược nào vào thói quen hàng ngày.