Nhiều bậc phụ huynh thường chiều theo sở thích ăn vặt của con trẻ bằng các gói bim bim, bánh quy mặn hay khoai tây chiên giòn rụm mỗi ngày. Không ít người cho rằng trẻ nhỏ chạy nhảy nhiều sẽ nhanh tiêu hao năng lượng, cùng lắm chỉ đối mặt với nguy cơ tăng cân nếu ăn quá đà.

Tuy nhiên, mối nguy từ các món ăn vặt này không chỉ dừng lại ở chỉ số cân nặng hay vóc dáng bên ngoài. Thói quen nạp lượng lớn muối từ thức ăn vặt chế biến sẵn ngay trong giai đoạn thơ ấu đang âm thầm định hình khẩu vị mặn, tạo gánh nặng trực tiếp lên hệ tuần hoàn và đẩy huyết áp ở lứa tuổi học sinh, vị thành niên tăng cao [1], [2].

Cơ chế hình thành sở thích ăn mặn và tác động mạch máu

Cơ thể con người vốn chỉ cần một lượng natri rất nhỏ, ước tính khoảng 180 đến 230 mg mỗi ngày để duy trì áp suất thẩm thấu và dịch ngoại bào cho các hoạt động sinh lý bình thường [3]. Dù vậy, trẻ từ 3 đến 4 tháng tuổi đã có phản xạ sinh học tự nhiên là nhận biết và thích dung dịch nước muối hơn nước lọc [3]. Phản xạ thích vị mặn trong nước giảm dần khi trẻ lớn hơn, nhưng sự yêu thích muối trong các bối cảnh món ăn như súp hay đồ ăn vặt đóng gói lại duy trì ở mức cao [3]. Việc trẻ tiếp xúc liên tục với đồ ăn nhiều muối khiến ngưỡng chấp nhận và sở thích đối với các món chứa nhiều natri clorua ngày càng gia tăng, biến việc chuộng muối thành một phản xạ tập nhiễm kéo dài [4], [3].

Nhiều bằng chứng dịch tễ cho thấy lượng muối đưa vào cơ thể trong giai đoạn nhũ nhi có mối liên hệ trực tiếp với mức huyết áp ở thời thơ ấu [1], [5]. Khi trẻ tiêu thụ quá nhiều natri từ các gói snack mặn, cơ thể giữ nước lại trong lòng mạch, làm tăng gánh nặng tuần hoàn máu [3]. Ngoài ra, chế độ ăn nhiều natri nhưng thiếu hụt kali – khoáng chất quan trọng giúp điều hòa huyết áp – càng làm mất cân bằng nội môi [4], [6]. Nếu trẻ vốn có tiền sử gia đình mắc bệnh tăng huyết áp, mức độ ưa thích vị mặn cao lại càng có liên quan rõ rệt đến việc chỉ số huyết áp bị đẩy lên nhanh hơn [5].

Bằng chứng từ các nghiên cứu quốc tế

Mối liên hệ giữa việc ăn vặt nhiều muối và huyết áp đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu trên các nhóm tuổi khác nhau.

Tại Ý, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2015 đã khảo sát mức tiêu thụ đồ ăn vặt hàng tuần trên 1.200 trẻ vị thành niên từ 11 đến 13 tuổi bằng bảng câu hỏi tần suất ăn uống, đồng thời đo lường các chỉ số nhân trắc và huyết áp bởi đội ngũ nghiên cứu được đào tạo [2]. Phân tích hồi quy từ dữ liệu 24 giờ của 400 trẻ cho thấy:

  • Lượng natri nạp từ đồ ăn vặt trung bình là 1,4 g/ngày, chiếm gần một nửa tổng lượng natri tiêu thụ hàng ngày (3,1 g/ngày) của các em [2].
  • Huyết áp tâm thu (SBP) và tâm trương (DBP) tăng đáng kể từ nhóm nạp ít natri snack sang nhóm nạp nhiều nhất [2].
  • Trẻ thuộc nhóm tiêu thụ natri từ snack cao nhất có nguy cơ lọt vào nhóm có huyết áp tâm thu cao nhất (OR = 1,48; khoảng tin cậy 95%: 1,14–1,91) và huyết áp tâm trương cao nhất (OR = 2,17; khoảng tin cậy 95%: 1,68–2,79) [2].
  • Đáng chú ý, việc ăn trên 2 phần snack mặn mỗi ngày làm tăng mạnh nguy cơ huyết áp cao (OR = 1,86 đối với SBP và OR = 2,38 đối với DBP) mà không phụ thuộc vào tuổi, giới tính hay mức độ vận động [2]. Giới hạn của nghiên cứu là thiết kế cắt ngang nên chưa khẳng định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối theo thời gian [2].

Tại Iran, nghiên cứu thực hiện năm 2011–2012 trên nhóm trẻ từ 3 đến 10 tuổi tại khu vực đô thị và nông thôn Isfahan đã phân tích lượng bài tiết điện giải qua mẫu nước tiểu ngẫu nhiên buổi sáng kết hợp bảng hỏi dinh dưỡng 3 ngày [4]. Kết quả chỉ ra lượng natri ăn vào trung bình lên tới 2.017,76 mg/ngày, trong khi lượng kali chỉ đạt 1.119,06 mg/ngày [4]. Nghiên cứu này ghi nhận nguồn natri chính đến từ bánh mì, phô mai và đồ ăn vặt, kèm mức tiêu thụ rau củ rất thấp [4]. Dù chưa tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa bài tiết natri niệu và huyết áp ở lứa tuổi 3–10 tuổi, các nhà khoa học nhấn mạnh điều này có thể do nhóm tuổi khảo sát còn quá nhỏ, song thói quen chuộng muối hình thành từ sớm sẽ theo dấu các yếu tố nguy cơ của bệnh mãn tính khi lớn lên [4].

Tại Campuchia, khảo sát năm 2016 trên trẻ từ 6 đến 23 tháng tuổi ghi nhận 55% trẻ tiêu thụ các sản phẩm đồ ăn vặt thương mại, bao gồm đồ ăn vặt mặn nhiều muối [1]. Báo cáo cảnh báo mức tiêu thụ muối ở người dân tại một số tỉnh đã lên tới 5,6 g natri/ngày, gấp 2,8 lần so với khuyến cáo dưới 2 g muối mỗi ngày của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [1]. Khảo sát cũng nhấn mạnh việc cho trẻ ăn muối sớm làm gia tăng sở thích ăn mặn khi trẻ bước vào giai đoạn 36–48 tháng tuổi [1].

Nguy cơ thiếu hụt vi chất và độc chất đi kèm

Bên cạnh nguy cơ trực tiếp lên huyết áp, việc lạm dụng đồ ăn vặt thương mại nhiều muối còn mang lại nhiều hệ lụy dinh dưỡng nguy hại khác.

Thứ nhất là hiện tượng thế chỗ thức ăn lành mạnh: Các món snack mặn thường có đậm độ năng lượng cao nhưng lại nghèo nàn giá trị dinh dưỡng thực sự [5]. Khi trẻ nhỏ ăn nhiều các món này, dạ dày bị lấp đầy bởi năng lượng rỗng, từ đó làm giảm khẩu phần của các thực phẩm giàu vi chất thiết yếu khác, tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng và thiếu vi chất [1], [5].

Thứ hai là gánh nặng từ chất béo chuyển hóa (trans-fat): Nhiều món ăn vặt mặn đóng gói công nghiệp được chế biến bằng dầu hydro hóa một phần nhằm hạ giá thành và kéo dài thời hạn bảo quản [5]. Các axit béo chuyển hóa này làm gia tăng phản ứng viêm, tăng nguy cơ tử vong do bệnh mạch vành, đột tử do tim, hội chứng chuyển hóa và đái tháo đường khi trưởng thành [5]. Đây là thành phần được đánh giá là độc hại đối với bữa ăn của trẻ nhỏ [5].

Những hiểu lầm phổ biến của phụ huynh

Nhiều cha mẹ vẫn lầm tưởng rằng các bệnh lý tim mạch hay huyết áp cao chỉ xuất hiện ở người lớn tuổi, do đó trẻ em có thể thoải mái ăn uống theo sở thích [7]. Nghiên cứu định tính về hành vi của người chăm sóc trẻ cho thấy dù phụ huynh biết thức ăn nhanh không tốt, họ vẫn khó tin rằng huyết áp cao có thể phát triển ngay từ tuổi nhỏ [7].

Một hiểu lầm khác là phụ huynh chỉ chú ý cắt giảm muối nêm trực tiếp trên bàn ăn hoặc đồ chiên rán vặt mà bỏ quên các nguồn muối "ẩn" [7]. Lượng natri lớn thường ẩn nấp trong các loại thực phẩm chế biến sẵn thường nhật như bánh mì, phô mai, các loại súp chế biến sẵn hay đồ uống thể thao [4], [8], [7]. Khi trẻ tiêu thụ đồng thời cả đồ ăn nhẹ mặn và các thực phẩm này, tổng lượng muối vượt xa mức khuyến cáo mà gia đình không hề hay biết [4], [8]. Ngoài ra, trẻ em thường có xu hướng ưa thích nồng độ muối cao hơn người lớn dù độ nhạy vị giác tương đương, khiến trẻ càng dễ ăn mặn nếu không có sự giám sát của cha mẹ [3].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Mọi trẻ em đều cần xây dựng chế độ ăn giảm muối, nhưng có những nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu tâm:

  • Trẻ thừa cân và béo phì: Trẻ béo phì có nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp cao gấp 3 lần so với trẻ bình thường, không phân biệt chủng tộc hay giới tính [8]. Hơn nữa, tình trạng thừa cân có thể làm xáo trộn mối liên hệ giữa độ nhạy vị giác với muối và huyết áp, khiến trẻ dễ dung nạp lượng muối cao vượt mức khuyến cáo [8].
  • Trẻ có tiền sử gia đình mắc tăng huyết áp: Nghiên cứu khẳng định mức độ ưa thích đồ mặn cao kết hợp với yếu tố di truyền từ gia đình sẽ làm gia tăng rõ rệt chỉ số huyết áp ở trẻ nhỏ [5].
  • Trẻ dưới 2 tuổi: Trẻ từ 6 đến 23 tháng tuổi đang trong giai đoạn vàng hình thành vị giác [1]. Cho trẻ ăn đồ ăn vặt mặn trong thời gian này sẽ lập trình sở thích ăn mặn kéo dài sang các giai đoạn phát triển sau [1], [5].

Cách thay thế lành mạnh trong thực đơn hàng ngày

Để bảo vệ huyết áp và sức khỏe lâu dài của con, phụ huynh có thể áp dụng các giải pháp điều chỉnh thực đơn từng bước:

  • Thay đổi món ăn nhẹ: Thay vì trữ sẵn các gói bim bim, bánh quy mặn thương mại trong nhà, hãy chuẩn bị bữa phụ bằng trái cây tươi và sữa tươi [6]. Nghiên cứu tại các trung tâm giữ trẻ ban ngày ở Úc cho thấy các bữa phụ sáng gồm trái cây tươi và sữa bò cung cấp lượng natri rất thấp (chỉ chiếm khoảng 6% giới hạn tối đa), đồng thời đóng góp tới khoảng 40% tổng lượng kali nạp vào hàng ngày [6]. Kali là khoáng chất chủ chốt giúp giữ huyết áp tâm thu ở mức ổn định [6].
  • Kiểm soát khẩu phần ăn vặt: Tuyệt đối không để trẻ có thói quen ăn nhiều hơn 2 phần snack mặn mỗi ngày, bởi nghiên cứu đã chứng minh tần suất này làm tăng đáng kể nguy cơ đẩy huyết áp tâm thu và tâm trương vào nhóm báo động [2].
  • Kiểm tra nhãn thực phẩm: Khi chọn mua đồ ăn sẵn, cần đọc kỹ hàm lượng natri trên bao bì, hạn chế tối đa thực phẩm chứa dầu hydro hóa một phần [5]. Đồng thời lưu ý cân bằng natri từ các nguồn như bánh mì, phô mai trong các bữa chính [4], [7].

Thói quen ăn uống lành mạnh thuở ấu thơ chính là nền móng bảo vệ sức khỏe suốt đời [4]. Cắt giảm các loại snack mặn và bổ sung thực phẩm giàu kali không chỉ ngăn ngừa béo phì mà còn bảo vệ hệ mạch máu của trẻ trước khi những tổn thương huyết áp âm thầm xuất hiện [2], [6]. Nếu trẻ có dấu hiệu thừa cân hoặc huyết áp tăng cao, cha mẹ nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc tim mạch nhi để được tư vấn phác đồ phù hợp.