Xu hướng dùng kẹo dẻo cơm cháy và nỗi lo đường huyết
Vào thời điểm giao mùa hoặc khi dịch bệnh đường hô hấp xuất hiện, các sản phẩm từ quả cơm cháy (elderberry) như siro cô đặc hay kẹo dẻo thường xuyên cháy hàng. Nhiều gia đình xem đây là liệu pháp tự nhiên để tăng cường hệ miễn dịch và phòng ngừa cảm cúm. Không ít người mắc bệnh tiểu đường cũng tìm mua các sản phẩm này với hy vọng cải thiện sức khỏe toàn diện mà không lo ngại tác dụng phụ.
Tuy nhiên, câu trả lời cho việc người tiểu đường có nên dùng thoải mái các chế phẩm này hay không là: Cần hết sức thận trọng và không nên tự ý sử dụng. Vấn đề lớn nhất không nằm ở bản thân quả cơm cháy, mà nằm ở lượng đường hấp thu nhanh được nhà sản xuất thêm vào để tạo nên dạng kẹo dẻo hoặc siro ngọt ngào.
Trước khi quyết định sử dụng, người bệnh tiểu đường cần hiểu rõ bản chất chuyển hóa của dược liệu này cũng như những cạm bẫy đường ẩn trong các sản phẩm bổ sung bán sẵn trên thị trường.
Chiết xuất cơm cháy tác động thế nào lên chuyển hóa đường?
Trong y học dân gian châu Âu, cây cơm cháy (Sambucus nigra) từng được ghi nhận là một loài thực vật hỗ trợ chứng đái tháo đường [1]. Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các nhà nghiên cứu đã phân lập và phát hiện nhiều cơ chế sinh học thú vị từ các bộ phận của loài cây này trong phòng thí nghiệm.
Bệnh tiểu đường tuýp 2 hình thành chủ yếu do tình trạng kháng insulin và sự suy giảm chức năng tế bào beta tuyến tụy [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã xác định rằng dịch chiết hoa cơm cháy có khả năng kích hoạt thụ thể nhân PPAR gamma và kích thích thu nhận glucose phụ thuộc insulin [2]. Các hoạt chất phân lập gồm axit alpha-linolenic, axit linoleic và naringenin đều kích hoạt PPAR gamma, trong đó naringenin tác động mà không kích thích biệt hóa tế bào mỡ [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2019 trên tế bào mỡ phì đại 3T3-L1 cho thấy dịch chiết quả cơm cháy giúp điều hòa đáng kể các adipocytokine [3]. Sự phì đại mô mỡ ở người thừa cân thường làm tăng nồng độ leptin và gây kháng leptin, dẫn đến viêm mạn tính và đái tháo đường [3]. Nghiên cứu ghi nhận dịch chiết quả cơm cháy làm giảm rõ rệt sự biểu hiện và tiết leptin, đồng thời làm tăng nồng độ adiponectin ở cấp độ gen và protein [3]. Adiponectin đóng vai trò nâng cao quá trình oxy hóa axit béo, cải thiện độ nhạy insulin và dung nạp glucose [3].
Bằng chứng khoa học: Phòng thí nghiệm khác xa cơ thể sống
Dù các cơ chế sinh học phân tử rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận khách quan qua từng nghiên cứu cụ thể để thấy rõ giới hạn khoa học hiện tại.
Nghiên cứu nuôi cấy tế bào năm 2013 ghi nhận dịch chiết hoa cơm cháy cùng hoạt chất naringenin và axit 5-O-caffeoylquinic làm tăng đáng kể sự thu nạp glucose trong ống cơ lợn nguyên phát [4]. Đồng thời, các hợp chất phenolic liên quan như kaempferol, axit ferulic, axit p-coumaric và axit caffeic cũng thúc đẩy hấp thu glucose [4]. Thử nghiệm trên tuyến trùng Caenorhabditis elegans cho thấy các dịch chiết và chất chuyển hóa này làm giảm tích lũy mỡ nội bào [4]. Giới hạn lớn của nghiên cứu này là chỉ thực hiện trên tế bào cô lập và sinh vật bậc thấp, chưa phản ánh được chuyển hóa phức tạp ở người.
Một nghiên cứu khác vào năm 2000 kiểm tra dịch chiết nước từ cơm cháy (Sambucus nigra) [1]. Với nồng độ 1 g/L, dịch chiết làm tăng vận chuyển 2-deoxy-glucose, tăng oxy hóa glucose và tăng tổng hợp glycogen ở cơ bụng chuột khi không có insulin bổ sung [1]. Trong thử nghiệm 20 phút, nồng độ dịch chiết 0,25 đến 1 g/L kích thích tiết insulin từng bước từ dòng tế bào beta tuyến tụy [1]. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ ghi nhận trong đĩa nuôi cấy tế bào nhân tạo.
Đáng chú ý nhất là nghiên cứu năm 1989 trên cơ thể động vật sống sử dụng chuột bình thường và chuột bị gây tiểu đường bằng streptozotocin [5]. Cơm cháy được phối trộn vào khẩu phần ăn với tỷ lệ 6,25% theo trọng lượng hoặc dùng dưới dạng thuốc sắc/hãm thay nước uống trong suốt 28 ngày [5]. Kết quả cho thấy, việc bổ sung cơm cháy không làm thay đổi các thông số đường huyết cơ bản, insulin huyết tương, dung nạp glucose hay hemoglobin gắn đường (HbA1c) ở chuột bình thường lẫn chuột tiểu đường [5]. Điều này khẳng định tác dụng sinh học mạnh mẽ trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc hạ được đường huyết trên sinh vật sống.
Bẫy đường ẩn trong kẹo dẻo và siro thương mại
Điểm mấu chốt khiến kẹo dẻo và siro cơm cháy trở nên nguy hiểm với bệnh nhân tiểu đường là thành phần phụ gia. Để tạo độ dẻo dai và vị ngọt dễ chịu che đi vị chát tự nhiên của quả, các nhà sản xuất thường sử dụng siro ngô nồng độ fructose cao, mật mía, đường mía hoặc mạch nha.
Một khẩu phần siro hoặc vài viên kẹo dẻo có thể chứa từ 3 đến 8 gam đường tự do dạng lỏng hoặc hấp thu nhanh. Đối với người bình thường, lượng đường này không quá lớn, nhưng với người tiểu đường đang kiểm soát đường huyết nghiêm ngặt, chúng sẽ hấp thu trực tiếp vào máu chỉ sau vài phút sử dụng.
Khi đường huyết tăng vọt đột ngột, cơ thể người bệnh vốn đã kháng insulin sẽ không thể xử lý kịp thời. Điều này biến một sản phẩm bổ sung tăng cường sức khỏe thành nguyên nhân gây rối loạn đường huyết, làm hỏng phác đồ điều trị và tăng nguy cơ biến chứng tim mạch hoặc thận.
Những hiểu lầm tai hại cần xóa bỏ
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các sản phẩm có nguồn gốc thiên nhiên, thảo dược thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc điều trị. Đây là quan niệm rất sai lầm và nguy hiểm.
Hiểu lầm phổ biến thứ hai là cho rằng chiết xuất cơm cháy kích thích tiết insulin [1] nên sẽ tự động trung hòa lượng đường có sẵn trong viên kẹo. Trên thực tế, nghiên cứu trên động vật sống đã chứng minh cơm cháy không làm giảm đường huyết hay cải thiện nồng độ HbA1c [5]. Do đó, lượng đường phụ gia trong viên kẹo chắc chắn sẽ làm tăng đường huyết của người dùng mà không hề có sự bù trừ nào.
Ngoài ra, một số người tin rằng quả cơm cháy có thể điều trị dứt điểm tình trạng đề kháng insulin. Dù chiết xuất quả cho thấy khả năng kích thích adiponectin ở tế bào mỡ [3], việc điều trị kháng insulin trên lâm sàng đòi hỏi kiểm soát chế độ ăn, tập luyện và dùng thuốc hạ đường huyết theo chỉ định của bác sĩ chứ không thể phụ thuộc vào thực phẩm chức năng.
Ai cần thận trọng tuyệt đối khi sử dụng?
Người đã được chẩn đoán mắc bệnh đái tháo đường tuýp 1 hoặc tuýp 2 đang sử dụng thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc tiêm insulin phải đặc biệt cảnh giác với các dạng kẹo và siro ngọt. Đường phụ gia trong sản phẩm có thể gây mất kiểm soát đường huyết nhanh chóng.
Người thừa cân, béo phì trung tâm hoặc người đang trong giai đoạn tiền tiểu đường cũng không nên lạm dụng kẹo dẻo cơm cháy. Tình trạng béo phì thường đi kèm với tăng nồng độ leptin và kháng leptin [3], việc nạp thêm đường tinh luyện từ kẹo dẻo sẽ làm trầm trọng thêm gánh nặng trao đổi chất.
Những người có cơ địa dị ứng thực vật, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hoặc người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ cơm cháy.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong thực tế
Nếu người bệnh tiểu đường vẫn muốn bổ sung dưỡng chất từ quả cơm cháy để hỗ trợ miễn dịch, cần tuân thủ các nguyên tắc kiểm soát nghiêm ngặt sau:
- Đọc kỹ nhãn dinh dưỡng: Tuyệt đối tránh các sản phẩm kẹo dẻo và siro chứa đường bổ sung (cane sugar, glucose syrup, corn syrup). Hãy tìm kiếm các sản phẩm dạng viên nang cứng, viên nén chiết xuất khô hoặc trà thảo mộc cơm cháy nguyên chất không pha đường.
- Lựa chọn sản phẩm không đường: Nếu thích dùng siro, chỉ chọn dòng sản phẩm dán nhãn "sugar-free", sử dụng chất tạo ngọt không calo đã được kiểm duyệt an toàn cho người tiểu đường.
- Thời điểm sử dụng: Tránh dùng sản phẩm lúc đói hoặc ngay trước khi đi ngủ. Nên dùng cùng hoặc ngay sau bữa ăn chính giàu chất xơ để làm chậm quá trình hấp thu dưỡng chất vào máu.
- Theo dõi chỉ số thường xuyên: Sử dụng máy đo đường huyết cá nhân để kiểm tra chỉ số trước và sau khi dùng sản phẩm khoảng 1 đến 2 giờ. Nếu ghi nhận mức đường huyết tăng bất thường, cần ngưng dùng ngay lập tức.
Chăm sóc sức khỏe thông qua thảo dược là lựa chọn tốt, nhưng luôn cần sự tỉnh táo. Người bệnh tiểu đường không nên để danh xưng "thảo mộc tự nhiên" làm lu mờ lượng đường ẩn nguy hại có trong các sản phẩm kẹo dẻo và siro chế biến sẵn.