Nhiều người thường có thói quen tìm kiếm các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc thảo dược tự nhiên để tăng sức đề kháng mỗi khi thời tiết giao mùa hay chớm có dấu hiệu cảm cúm. Trong số đó, Echinacea (chi cúc tím) nổi lên như một loại thảo dược bổ sung rất phổ biến, được quảng bá rộng rãi nhờ khả năng hỗ trợ miễn dịch đường hô hấp. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng loại thảo dược này lại tiềm ẩn mối nguy hiểm khó lường đối với những người có cơ địa nhạy cảm, đặc biệt là những ai từng hắt hơi, ngứa mắt hay nổi mề đay do phấn hoa cúc.
Liệu người bị dị ứng phấn hoa cúc có nguy cơ bị sốc phản vệ khi uống Echinacea hay không? Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa là có. Thậm chí, phản ứng quá mẫn nghiêm trọng này có thể bùng phát ngay ở lần đầu tiên sử dụng mà không cần qua giai đoạn mẫn cảm trước đó với chính Echinacea. Mối liên hệ nguy hiểm này bắt nguồn từ hiện tượng dị ứng chéo giữa các loài thực vật có mối quan hệ họ hàng gần gũi.
Nguy cơ dị ứng chéo từ sự tương đồng sinh học
Dị ứng chéo là hiện tượng hệ miễn dịch tạo ra phản ứng giữa kháng thể và một kháng nguyên khác với chất ban đầu kích thích sinh ra kháng thể đó [1]. Quá trình này xảy ra khi hai dị nguyên có chung hoặc có các vùng cấu trúc liên kết kháng thể (gọi là epitop) đủ tương đồng về trình tự axit amin và hình dạng không gian [5, 7]. Khi cơ thể đã từng tiếp xúc và bị mẫn cảm với một loại dị nguyên, việc tiếp xúc sau đó với một dị nguyên khác có cấu trúc giống hệt hoặc tương tự sẽ kích hoạt kháng thể IgE và gây ra chuỗi phản ứng dị ứng [2].
Về mặt thực vật học, chi Echinacea cùng thuộc họ Cúc (Asteraceae) với các loài hoa cúc dại, hoa cúc La Mã (chamomile) hay cỏ phấn hương (Ambrosia artemisifolia L.) [3, 6]. Nhiều loài trong họ Cúc từ lâu đã được xác định là nguồn gây dị ứng phổ biến trong môi trường sống [3]. Khi một người hít phải hoặc tiếp xúc với phấn hoa cúc, hệ miễn dịch sản sinh ra kháng thể IgE đặc hiệu chống lại các protein của loài hoa này. Khi người bệnh uống chế phẩm từ Echinacea, các kháng thể IgE sẵn có sẽ nhận diện nhầm các cấu trúc protein tương đồng trong thảo dược, dẫn đến phản ứng quá mẫn tức thì dù trước đó người bệnh chưa từng uống Echinacea bao giờ [1, 7].
Bằng chứng y khoa về phản ứng sốc phản vệ và dị ứng cấp
Mối nguy hại từ việc dùng Echinacea ở người có cơ địa dị ứng đã được y văn ghi nhận qua nhiều ca lâm sàng và dữ liệu cảnh báo an toàn thuốc. Trong một báo cáo công bố năm 1998, các nhà khoa học đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ có cơ địa atopy (dị ứng) bị sốc phản vệ nguy kịch sau khi dùng chiết xuất Echinacea thương mại [4]. Phản ứng quá mẫn tức thì của bệnh nhân này sau đó đã được khẳng định bằng cả xét nghiệm lẩy da (skin prick test) và xét nghiệm định lượng kháng thể RAST [4]. Điều đáng lưu ý là qua khảo sát nhóm bệnh nhân có cơ địa atopy, dù có tới 5% số người được hỏi thường xuyên uống Echinacea, các nhà nghiên cứu phát hiện tỷ lệ xuất hiện kháng thể IgE liên kết chéo với Echinacea lên tới 19% qua xét nghiệm lẩy da và 20% có mức độ phản ứng từ trung bình đến mạnh qua xét nghiệm RAST [4]. Tỷ lệ này cho thấy nguy cơ dị ứng nặng tiềm ẩn rất lớn trong cộng đồng người có sẵn cơ địa dị ứng khi vô tình dùng thảo dược này [4].
Mức độ nguy hiểm của các chế phẩm chứa chi cúc tím tiếp tục được khẳng định qua một nghiên cứu toàn diện tại Úc công bố năm 2002 [5]. Tại quốc gia này, 50% người dân sử dụng các phương pháp y học bổ sung và thay thế (ngoài vitamin) trong chu kỳ 12 tháng, trong đó các sản phẩm chứa Echinacea ngày càng được ưa chuộng [5]. Khi đánh giá trực tiếp 5 bệnh nhân gặp phản ứng bất lợi sau khi uống thảo dược này, các bác sĩ nhận thấy 2 người đã rơi vào tình trạng sốc phản vệ đe dọa tính mạng và một người lên cơn hen phế quản cấp tính chỉ sau 10 phút kể từ liều dùng Echinacea đầu tiên trong đời [5]. Bệnh nhân thứ tư bị các đợt hen suyễn nhẹ tái diễn mỗi lần uống, còn bệnh nhân thứ năm phát ban dạng dát sần trong vòng 2 ngày sau khi uống và triệu chứng tái phát khi dùng lại [5].
Cũng trong công trình này, các tác giả đã rà soát 51 báo cáo về phản ứng có hại liên quan đến Echinacea gửi về Ủy ban Cố vấn Phản ứng Có hại của Thuốc tại Úc [5]. Kết quả cho thấy có 26 trường hợp biểu hiện phản ứng quá mẫn qua trung gian IgE, bao gồm 4 ca sốc phản vệ, 12 ca hen cấp tính và 10 ca mày đay phù mạch [5]. Nhóm 26 bệnh nhân này có độ tuổi từ 2 đến 58 tuổi, trong đó nữ giới chiếm 78% và hơn 50% đã được xác định có cơ địa atopy từ trước [5]. Trong số đó, 4 bệnh nhân phải nhập viện điều trị khẩn cấp [5]. Các số liệu thực tế này chứng minh dị ứng Echinacea không đơn thuần chỉ là ngứa rát nhẹ ngoài da mà có thể gây tổn thương hô hấp và tuần hoàn cực kỳ nghiêm trọng.
Các đặc tính dược lý và giới hạn an toàn của Echinacea
Một bài tổng quan công bố năm 2022 về loài Echinacea purpurea cho thấy loài thảo dược này được quan tâm nghiên cứu chủ yếu nhờ tác dụng điều hòa miễn dịch, đặc biệt liên quan đến các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên [6]. Các chế phẩm chuẩn hóa của Echinacea được chứng minh có hoạt tính kháng virus, kháng nấm, kháng khuẩn, chống viêm và chống oxy hóa mạnh [6]. Nhìn chung, các dữ liệu cho thấy chế phẩm từ Echinacea dung nạp tốt ở người bình thường và chỉ gây ra một số tác dụng phụ nhỏ [6].
Tuy nhiên, bài tổng quan năm 2022 cũng đưa ra cảnh báo an toàn rõ ràng: cần hết sức cẩn trọng hoặc cân nhắc khi bệnh nhân đang dùng chế phẩm Echinacea có tiền sử dị ứng với loài cỏ phấn hương Ambrosia artemisifolia hay bất kỳ loài nào khác thuộc họ Cúc (Asteraceae) [6]. Ngoài ra, Echinacea cũng giống như nhiều cây họ Cúc khác, có chứa các hợp chất polyacetylene gây độc với ánh sáng (mặc dù các hợp chất này có thể bị làm bất hoạt qua quá trình chế biến tối thiểu) [6]. Điều này cho thấy tính an toàn của thảo dược phụ thuộc rất lớn vào cơ địa cá nhân của người sử dụng và quy trình chế biến sản phẩm.
Mặt khác, mức độ dị ứng chéo không phải lúc nào cũng mang tính tuyệt đối giữa mọi thành phần protein. Một nghiên cứu chuyên sâu năm 1992 nghiên cứu tính đặc hiệu kháng nguyên của các protein arabinogalactan chiết xuất từ Baptisia tinctoria và Echinacea purpurea bằng phương pháp ELISA cạnh tranh đã chỉ ra rằng các vùng kháng nguyên của các protein có hoạt tính miễn dịch giữa hai loài cây thuốc này có sự khác biệt về mặt cấu trúc [7]. Các kháng thể kháng glycoprotein của loài này không phản ứng chéo với loài kia [7]. Dù vậy, đối với các loài cùng thuộc họ Cúc, nguy cơ dị ứng chéo giữa các dị nguyên phấn hoa và protein thảo dược vẫn là một thực tế lâm sàng không thể xem nhẹ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược họ Cúc
Rất nhiều người lầm tưởng rằng "thảo dược tự nhiên" đồng nghĩa với sự lành tính tuyệt đối và không có tác dụng phụ. Đây là quan niệm hết sức sai lầm. Dù các chế phẩm Echinacea được bán rộng rãi dưới dạng thực phẩm chức năng, trà túi lọc hay viên uống không kê đơn, bản chất sinh học của chúng vẫn chứa các chuỗi protein lạ đối với hệ miễn dịch. Khi gặp cơ địa quá mẫn, chúng hoàn toàn có thể kích hoạt các phản ứng miễn dịch dữ dội.
Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ người từng bị dị ứng với chính Echinacea mới gặp nguy hiểm. Bằng chứng lâm sàng đã chỉ rõ, có những trường hợp sốc phản vệ hoặc co thắt phế quản cấp tính bùng phát ngay từ lần đầu tiên uống liều thảo dược này [1, 4]. Do sự hiện diện sẵn có của các kháng thể IgE phản ứng chéo được sinh ra từ các lần tiếp xúc phấn hoa cúc trước đó, cơ thể không cần thời gian thích ứng mà sẽ kích hoạt phản ứng dị ứng tức thì [1, 7]. Thêm vào đó, việc dùng lặp lại sau khi đã có phản ứng nhẹ sẽ khiến các triệu chứng bùng phát nghiêm trọng hơn ở những lần sau [5].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Dựa trên các nghiên cứu và dữ liệu an toàn y tế, những nhóm người sau đây cần tuyệt đối tránh xa hoặc cực kỳ cẩn trọng trước khi dùng Echinacea:
- Người có tiền sử dị ứng với bất kỳ loài thực vật nào thuộc họ Cúc (Asteraceae), bao gồm phấn hoa cúc dại, hoa cúc La Mã (chamomile), cỏ phấn hương (Ambrosia) [3, 6].
- Người có tiền sử bệnh dị ứng (atopy) nói chung, người bị viêm mũi dị ứng theo mùa, chàm da hoặc hen suyễn [1, 4].
- Trẻ nhỏ và người có cơ địa dễ phản ứng với các loại phấn hoa hoặc thảo mộc tự nhiên [5].
- Người từng gặp phải tình trạng mẩn ngứa, phát ban, khó thở nhẹ sau khi uống các loại trà thảo mộc có chứa hoa cúc [4, 6].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong thực tế
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình khi có ý định sử dụng các sản phẩm bổ sung tăng cường đề kháng, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:
- Kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm: Đọc kỹ bảng thành phần của các loại viên uống, siro ho hoặc trà thảo mộc. Nếu sản phẩm có chứa Echinacea, Echinacea purpurea, Echinacea angustifolia hoặc các chiết xuất từ cây họ Cúc, người có cơ địa dị ứng phấn hoa cần loại bỏ ngay.
- Nhận biết sớm dấu hiệu quá mẫn: Nếu vô tình sử dụng và xuất hiện các dấu hiệu như ngứa ran trong miệng, sưng môi, mắt, nổi mề đay, tức ngực, thở khò khè hoặc khó thở trong vòng vài phút đến vài giờ, cần ngừng ngay lập tức [5].
- Xử trí y tế khẩn cấp: Sốc phản vệ là một cấp cứu y khoa có thể đe dọa tính mạng [4]. Khi có biểu hiện tụt huyết áp, khó thở, chóng mặt dữ dội sau khi uống thảo dược, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115 để được tiêm bắp adrenaline và can thiệp kịp thời.
- Tư vấn bác sĩ: Trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào để phòng ngừa bệnh hô hấp, người có bệnh nền mạn tính hoặc cơ địa dị ứng nên hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng hoặc bác sĩ điều trị để được đánh giá nguy cơ.
Echinacea có thể mang lại những lợi ích nhất định trong việc hỗ trợ miễn dịch đối với người khỏe mạnh bình thường [6]. Dẫu vậy, đối với những người có tiền sử dị ứng phấn hoa cúc, việc sử dụng loại thảo dược này tiềm ẩn rủi ro sốc phản vệ rất khó lường do hiện tượng dị ứng chéo [1, 3, 4]. Sự hiểu biết thấu đáo về nguồn gốc thảo mộc và lắng nghe cơ thể chính là chìa khóa giúp chúng ta chăm sóc sức khỏe một cách an toàn và khoa học nhất.