Sau khi bỏ thuốc lá, nhiều người tìm uống nước ép rau củ với hy vọng "rửa" sạch phổi và đẩy nhanh cặn bẩn, bụi mịn tích tụ lâu năm ra ngoài. Các công thức nước ép "thải độc phổi" vì thế được truyền tai rộng rãi trên mạng xã hội.
Thực tế, rau củ và trái cây không "tẩy rửa" trực tiếp các hạt bụi trong đường thở theo nghĩa cơ học. Tuy nhiên, các chất chống oxy hóa và chống viêm từ rau củ quả có thể giảm tổn thương tế bào do khói thuốc, làm chậm đà suy giảm chức năng phổi ở người đang hút và người mới bỏ thuốc [1]. Nói cách khác, dinh dưỡng từ thực vật hỗ trợ bảo vệ và phục hồi mô phổi về mặt sinh học, chứ không thể thay thế việc cai thuốc hay xóa sạch tức thì tác hại của khói thuốc [2].
Cơ chế rau củ quả bảo vệ phổi trước tổn thương do khói thuốc
Khói thuốc lá chứa các gốc oxy phản ứng (ROS) gây tổn thương oxy hóa trực tiếp lên các thành phần của tế bào như protein, chất béo (lipid) và ADN [3]. Quá trình lão hóa và phơi nhiễm khói thuốc tạo ra sự tích tụ tổn thương oxy hóa khi hệ thống phòng vệ tự nhiên của cơ thể không sửa chữa kịp [1]. Hệ quả là chức năng phổi suy giảm nhanh hơn theo tuổi tác, làm tăng nguy cơ mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), ung thư phổi và tử vong sớm [1].
Trong dịch lót biểu mô đường hô hấp có chứa chất chống oxy hóa tự nhiên là glutathione (GSH) với nồng độ cao hơn trong huyết tương để bảo vệ phổi [4]. Khi hút thuốc hoặc mắc COPD, cơ thể rơi vào trạng thái mất cân bằng giữa chất gây oxy hóa và chất chống oxy hóa [4]. Bổ sung các chất chống oxy hóa từ chế độ ăn là cách đơn giản để củng cố hàng rào phòng vệ này [4].
Rau củ, trái cây, trà và cà phê cung cấp nhiều polyphenol, vitamin và carotenoid hoạt động như các phân tử chống oxy hóa tự nhiên [3]. Ví dụ, polyphenol trong trà xanh như catechin, EGCG hay polyphenol trong táo như catechin và quercetin giúp chống lại tổn thương oxy hóa và ức chế phản ứng viêm do khói thuốc gây ra [3]. Nhờ tác động kép vừa chống oxy hóa vừa kháng viêm, chế độ ăn giàu thực vật giúp làm dịu phản ứng viêm toàn thân và tại phổi [5].
Bằng chứng khoa học về chức năng hô hấp ở người bỏ thuốc
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã theo dõi 1.443 người lớn tuổi sống trong cộng đồng suốt 4 năm để đánh giá mối liên hệ giữa chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa và chỉ số FEV1 (thể tích khí thở ra gắng sức trong giây đầu tiên - thước đo quan trọng về chức năng phổi) [1]. Người tham gia tự báo cáo lịch sử hút thuốc, trả lời bảng câu hỏi tần suất tiêu thụ thực phẩm và được đo FEV1 ở thời điểm bắt đầu cũng như sau 4 năm [1].
Kết quả cho thấy ở nhóm tiếp tục hút thuốc, người tiêu thụ nhiều vitamin C và ăn nhiều rau củ quả có tốc độ suy giảm FEV1 chậm hơn lần lượt là 18 ml/năm và 24 ml/năm so với nhóm ăn ít [1]. Đặc biệt, ở nhóm bỏ thuốc trong quá trình theo dõi, việc tiêu thụ nhiều chất chống oxy hóa giúp làm chậm tốc độ suy giảm chức năng phổi đối với mọi dưỡng chất được khảo sát [1]. Ngược lại, ở người không hút thuốc, chế độ ăn gần như không tạo ra sự khác biệt đáng kể nào lên tốc độ giảm FEV1 [1].
Đối với người đã mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 3 năm công bố năm 2010 trên 120 bệnh nhân cũng ghi nhận lợi ích rõ rệt [6]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm can thiệp tăng cường ăn trái cây tươi, rau củ giàu chất chống oxy hóa và nhóm đối chứng ăn uống tự do [6]. Sau 3 năm, nhóm ăn nhiều rau quả tươi có sự cải thiện tốt hơn về chỉ số chức năng hô hấp FEV1 so với nhóm ăn tự do, bất kể tuổi tác, giới tính hay tình trạng hút thuốc [6]. Một nghiên cứu dịch tễ học khác trên 2.633 người cũng ghi nhận mối liên hệ tích cực giữa lượng vitamin E từ thực phẩm và chức năng phổi, củng cố giả thuyết dưỡng chất này giúp bảo vệ đường thở khỏi COPD [4].
Tác động giảm nguy cơ ung thư phổi từ các dưỡng chất thực vật
Hút thuốc lá là nguyên nhân của khoảng 90% ca ung thư phổi trên thế giới [7]. Một nghiên cứu đoàn hệ tương lai kéo dài 16 năm tại Mỹ (Nurses' Health Study) công bố năm 1999, theo dõi 1.793.327 người-năm với 593 ca ung thư phổi được xác nhận ở phụ nữ trung niên [2]. Dữ liệu cho thấy nguy cơ ung thư phổi giảm nhanh sau khi ngừng hút thuốc, nhưng phải mất tới 15 năm để mức nguy cơ này hạ xuống ngang bằng người chưa từng hút thuốc [2].
Trong nghiên cứu 16 năm này, dù lượng beta-carotene tính riêng lẻ không liên quan rõ rệt đến rủi ro mắc bệnh, nhưng thói quen ăn cà rốt nguyên củ lại cho thấy tác dụng bảo vệ mạnh mẽ [2]. Những phụ nữ ăn từ 5 củ cà rốt trở lên mỗi tuần có nguy cơ mắc ung thư phổi chỉ bằng 0,4 lần (tức giảm 60% nguy cơ tương đối) so với người không bao giờ ăn cà rốt [2].
Một nghiên cứu bệnh - chứng khác tại Montreal (Canada) công bố năm 2017 đã phỏng vấn trực tiếp 1.105 ca mắc ung thư phổi mới và 1.449 người khỏe mạnh đối chứng về mức tiêu thụ 49 loại rau củ quả trong 2 năm trước đó [8]. Sau khi hiệu chỉnh chi tiết lịch sử hút thuốc, nhóm ăn nhiều nhất (nhóm phần ba cao nhất) có nguy cơ ung thư phổi thấp hơn rõ rệt so với nhóm ăn ít nhất [8]. Cụ thể, tỷ số chênh (OR) giảm xuống còn 0,66 với beta-carotene; 0,70 với alpha-carotene; 0,65 với beta-cryptoxanthin; 0,75 với lycopene và 0,74 với vitamin C [8]. Hiệu quả bảo vệ này xuất hiện ở cả nam giới và phụ nữ nghiện thuốc nặng hoặc hút mức độ vừa, trên cả 3 thể bệnh là ung thư biểu mô tế bào vảy, ung thư biểu mô tuyến và ung thư tế bào nhỏ [8].
Bên cạnh rau củ quả thông thường, nhóm thực phẩm chứa phyto-oestrogen (estrogen thực vật), đặc biệt là đậu nành, cũng được ghi nhận giúp giảm nguy cơ ung thư phổi theo tỷ lệ liều lượng tiêu thụ [5]. Đáng chú ý, hiệu ứng bảo vệ của thực phẩm giàu phyto-oestrogen ở người đang hút và từng hút thuốc cao gấp 2 lần so với người chưa từng hút thuốc, và thể hiện rõ ở nam giới hơn nữ giới [5].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Dù nhiều nghiên cứu quan sát và thử nghiệm ban đầu cho kết quả khả quan, giới khoa học vẫn chỉ ra những giới hạn nhất định. Trong nhiều nghiên cứu dịch tễ, việc tách biệt vai trò độc lập của từng chất (như vitamin C) với tổng lượng rau quả tiêu thụ là rất khó vì chúng luôn đi kèm nhau trong thực phẩm [7]. Các xét nghiệm đo nồng độ acid ascorbic (vitamin C) trong huyết tương trước khi chẩn đoán bệnh chưa chứng minh được vai trò trực tiếp của riêng chất này trong quá trình hình thành ung thư phổi [7].
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là uống nước ép rau củ có thể thay thế việc bỏ thuốc. Nghiên cứu khẳng định thay đổi chế độ ăn không thể thay thế cho việc phòng ngừa và cai thuốc lá [2]. Không hút thuốc luôn là mục tiêu quan trọng nhất để ngừa bệnh phổi [7].
Hiểu lầm thứ hai là có thể dùng viên uống bổ sung vitamin liều cao thay cho việc ăn hay uống nước ép rau củ tự nhiên. Tổng quan khoa học năm 1999 chỉ ra rằng dù nồng độ beta-carotene trong máu cao từ thực phẩm giúp giảm rủi ro, các thử nghiệm có đối chứng lại cho thấy việc uống viên bổ sung beta-carotene làm tăng nguy cơ ung thư phổi [7]. Dữ liệu từ các thử nghiệm có đối chứng cũng cho thấy viên bổ sung vitamin E không có vai trò ngăn ngừa sự hình thành ung thư phổi [7]. Do đó, việc dùng thực phẩm chức năng bổ sung vitamin chống oxy hóa không được khuyến cáo để ngừa ung thư phổi [7].
Ai nên thận trọng khi dùng nước ép và chất chống oxy hóa?
Người đang hút thuốc hoặc mới cai thuốc tuyệt đối không tự ý mua các viên uống bổ sung beta-carotene hay vitamin liều cao để "thải độc phổi", vì thử nghiệm lâm sàng đã cảnh báo nguy cơ phản tác dụng gây tăng rủi ro ung thư phổi từ viên uống beta-carotene [7]. Lợi ích bảo vệ phổi trong các nghiên cứu chủ yếu đến từ việc tiêu thụ thực phẩm tự nhiên như rau củ, trái cây tươi, đậu nành và trà [5].
Những người có bệnh nền mạn tính như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), tiểu đường, bệnh thận hoặc đang dùng thuốc điều trị (như thuốc hạ mỡ máu nhóm statin hoặc thuốc chuyển hóa qua gan) cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi đột ngột chế độ ăn hay uống lượng lớn nước ép mỗi ngày [5]. Các nhà khoa học lưu ý vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn và chặt chẽ hơn để xác định liều lượng chuẩn xác của từng loại polyphenol hay vitamin trên bệnh nhân COPD [4].
Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ phổi phục hồi sau cai thuốc
Thay vì tìm kiếm các công thức nước ép "thải độc" cấp tốc, người mới bỏ thuốc nên duy trì chế độ ăn giàu rau củ và trái cây tươi hằng ngày một cách bền vững [1]. Việc ăn trực tiếp hoặc chế biến đa dạng từ 49 loại rau quả thông dụng giúp cung cấp đồng thời nhiều chất chống oxy hóa như beta-carotene, alpha-carotene, beta-cryptoxanthin, lycopene và vitamin C [8].
Bạn có thể đưa cà rốt vào thực đơn với lượng khoảng 5 củ mỗi tuần, ăn nguyên củ hoặc ép lấy nước kèm cả chất xơ để tận dụng lợi ích giảm nguy cơ tổn thương phổi đã được ghi nhận [2]. Bên cạnh đó, bổ sung thêm táo (giàu quercetin, catechin), các món ăn từ đậu nành và uống trà xanh (giàu EGCG) hằng ngày cũng giúp tăng cường polyphenol và phyto-oestrogen, hỗ trợ kháng viêm cho đường hô hấp [5]. Quá trình phục hồi phổi sau bỏ thuốc cần tới 15 năm để đưa rủi ro ung thư về mức bình thường, do đó sự kiên trì trong ăn uống và giữ lối sống không khói thuốc là yếu tố quyết định [2].
Tóm lại, rau củ quả không "rửa trôi" bụi khói thuốc theo cách cơ học, nhưng nguồn chất chống oxy hóa dồi dào từ thực vật giúp giảm viêm và làm chậm tốc độ suy giảm chức năng phổi ở người bỏ thuốc [1]. Hãy ưu tiên rau quả tươi tự nhiên thay vì viên uống bổ sung, kết hợp cai thuốc lá hoàn toàn và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi có các triệu chứng hô hấp kéo dài [7].