Sau các buổi tiệc tùng, nhiều người thường pha một cốc nước mật ong ấm để uống với hy vọng nhanh tỉnh táo và giảm cảm giác nôn nao, mệt mỏi. Liệu thói quen dân gian này chỉ mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời cho cổ họng hay thực sự có cơ sở khoa học đằng sau?

Câu trả lời là có cơ sở khoa học. Thành phần đường fructose dồi dào trong mật ong cùng các hợp chất tự nhiên có khả năng thúc đẩy quá trình đào thải cồn (ethanol) khỏi máu và điều chỉnh một số rối loạn chuyển hóa do rượu bia gây ra [1][2][3]. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào liều lượng, loại mật ong và cơ địa của từng người, đồng thời phương pháp này không thể ngăn chặn hoàn toàn mọi tổn thương tế bào do cồn gây ra [2][3][4].

Đường fructose tác động thế nào đến quá trình giải rượu?

Khi uống rượu bia, cồn đi vào máu và được xử lý chủ yếu tại gan. Quá trình này làm xáo trộn nhiều chỉ số sinh hóa trong cơ thể, gây tích tụ axit lactic, axit béo tự do và các thể ceton (những chất sinh ra khi cơ thể phân giải chất béo), góp phần tạo nên trạng thái mệt mỏi, uể oải sau cơn say [1][3].

Đường fructose khi đi vào cơ thể sẽ can thiệp trực tiếp vào tốc độ xử lý cồn. Nhiều phân tích cho thấy việc bổ sung carbohydrate (như đường fructose hoặc glucose) giúp tăng tốc độ đào thải cồn khỏi máu [1][3]. Đáng chú ý, fructose làm giảm các rối loạn chuyển hóa ở người bị nôn nao sau say (như sự gia tăng lactate máu, axit béo tự do và thể ceton) hiệu quả hơn so với đường glucose [3]. Fructose cũng thể hiện tác dụng chống sinh ceton rõ rệt và ngăn chặn một phần sự thay đổi tỷ lệ các chất chuyển hóa do cồn gây ra tại gan và trong máu [1][5].

Bên cạnh lượng đường tự nhiên, bản thân mật ong còn chứa các khoáng chất, vitamin C (axit ascorbic) và hợp chất phenolic [2]. Một số loại mật ong có khả năng kích thích hoạt động của hai loại enzyme quan trọng trong gan chịu trách nhiệm phân giải cồn là alcohol dehydrogenase (ADH) và aldehyde dehydrogenase (ALDH) [2]. Trong khi đó, việc chỉ nạp đường fructose hoặc glucose đơn thuần dù giúp đẩy nhanh tốc độ thải cồn nhưng đôi khi không làm thay đổi hoạt tính của enzyme ADH, và cơ chế chính xác giải thích cách fructose thúc đẩy chuyển hóa cồn ở gan vẫn còn nhiều điểm cần tìm hiểu thêm [3][4].

Các nghiên cứu trên người nói gì về khả năng đào thải cồn?

Tác dụng của đường fructose đối với việc thanh thải cồn trong máu đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người trong nhiều thập kỷ. Một nghiên cứu công bố năm 1977 trên người đã so sánh hiệu quả đường uống của bốn chất gồm fructose, glucose, sucrose và axit amin alanine đối với tốc độ đào thải cồn và acetaldehyde (chất trung gian gây độc sinh ra khi phân giải cồn) [1]. Kết quả cho thấy uống fructose mang lại hiệu quả rõ rệt nhất khi làm tăng tốc độ thanh thải cồn trong máu lên khoảng 100%, trong khi alanine kém hiệu quả nhất [1]. Ở những bệnh nhân nhịn ăn 24 giờ, dùng fructose cùng với cồn giúp làm giảm lượng axit béo tự do lưu hành trong máu so với việc chỉ uống cồn [1]. Dù vậy, cả bốn chất này đều không làm thay đổi đáng kể nồng độ acetaldehyde trong máu, và việc kết hợp fructose với cồn làm tăng mức sorbitol trong máu [1].

Một nghiên cứu khác năm 1991 thực hiện trên 10 nam giới được truyền cồn tĩnh mạch để duy trì nồng độ cồn trong máu ở mức ổn định [4]. Các nhà khoa học đo tốc độ chuyển hóa cồn trước và sau khi cho người tham gia uống một liều 100 g đường fructose [4]. Kết quả ghi nhận tốc độ chuyển hóa cồn trung bình tăng 80% sau khi dùng fructose, nhưng có sự chênh lệch lớn giữa các cá nhân tùy thuộc vào nồng độ fructose trong huyết tương của họ [4]. Thử nghiệm này cũng ghi nhận lượng lactate trong máu tăng nhiều hơn pyruvate, làm tăng tỷ lệ lactate/pyruvate sau khi nạp fructose [4].

Đến năm 2004, một thử nghiệm thực hiện trên 10 người trưởng thành khỏe mạnh không hút thuốc tại Nigeria, có độ tuổi trung bình là 23,3 tuổi và cân nặng trung bình 55 kg [6]. Những người tham gia được uống cồn liều 0,55 g (nồng độ 20%) trên mỗi kg cân nặng vào khoảng 4 giờ sau bữa sáng, và ở một lần thử nghiệm khác, họ được dùng thêm 0,25 g fructose trên mỗi kg cân nặng để giải rượu [6]. Máu được lấy mỗi 30 phút để đo nồng độ cồn [6]. Khi chưa có fructose, phụ nữ đạt nồng độ cồn đỉnh trong máu cao hơn nam giới (0,096% so với 0,093%) nhưng thời gian say ngắn hơn (280 phút so với 314 phút), đồng thời phụ nữ cũng thanh thải và oxy hóa cồn nhanh hơn nam giới [6]. Khi uống bổ sung fructose, tốc độ thanh thải cồn trong máu tăng 66,7% ở nam và 92,3% ở nữ; thời gian say giảm 41,7% ở nam và 40% ở nữ; tốc độ oxy hóa cồn trong máu tăng 71,2% ở nam và 66,7% ở nữ [6]. Ngoài ra, nồng độ cồn đỉnh trong máu giảm 18,3% ở nam giới nhưng giảm 0% ở nữ giới [6].

Sự khác biệt giữa mật ong tự nhiên và đường tinh luyện

Không chỉ dừng lại ở hoạt chất fructose đơn lẻ, các nhà khoa học còn đi sâu vào việc đánh giá trực tiếp mật ong trên mô hình động vật và trong phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu năm 1977 trên chuột khi tiêm tĩnh mạch các chất cũng khẳng định fructose hiệu quả nhất, theo sau là alanine trong việc tăng tốc độ đào thải cồn khỏi máu, đồng thời đảo ngược các thay đổi do acetaldehyde gây ra ở gan nhưng làm giảm glucose gan khi dùng chung với cồn [5].

Điểm thú vị là hiệu quả giải rượu của mật ong phụ thuộc nhiều vào nguồn hoa mà ong hút mật. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã so sánh 5 loại mật ong có nguồn gốc hoa khác nhau đối với quá trình chuyển hóa cồn [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ loại bỏ cồn trong máu của 5 loại mật ong này dao động từ 18,01% đến 49,17% [2]. Trong đó, mật ong hoa táo tàu (Ziziphus jujuba) cho hiệu quả loại bỏ cồn tốt nhất và tăng cường đáng kể hoạt động của các enzyme chuyển hóa cồn là ADH và ALDH [2]. Phân tích thành phần hóa học chỉ ra mật ong hoa táo tàu có tỷ lệ đường fructose/glucose cao nhất, hàm lượng vitamin C và hợp chất phenolic cao nhất, cùng lượng khoáng chất dồi dào như kali (K), canxi (Ca), magie (Mg), sắt (Fe), đồng (Cu), kẽm (Zn) và mangan (Mn) [2].

Việc dùng mật ong thay vì đường fructose tinh luyện cũng mang lại lợi ích bảo vệ cơ thể. Một nghiên cứu năm 2002 tiến hành trên chuột (chia thành các nhóm 9 con) ăn chế độ tinh bột mì, hỗn hợp fructose-glucose hoặc mật ong trong 2 tuần với lượng fructose tương đương nhau [7]. Các nhà nghiên cứu nhận thấy chế độ ăn nhiều fructose tinh luyện làm tăng chất béo trung tính (triglyceride) trong máu và thúc đẩy quá trình oxy hóa, nhưng tác dụng phụ làm tăng triglyceride này không xảy ra khi lượng fructose đó được cung cấp từ mật ong [7]. Chuột ăn mật ong có nồng độ vitamin E (alpha-tocopherol) trong huyết tương cao hơn, nồng độ nitrit và nitrat (NOx) thấp hơn và tim ít bị tổn thương do quá trình peroxy hóa lipid hơn so với chuột ăn đường fructose tinh luyện [7].

Giới hạn của mật ong và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng uống nước mật ong sẽ "xóa sổ" hoàn toàn cơn say và bảo vệ gan tuyệt đối khỏi tác hại của bia rượu. Thực tế, một cuộc điều tra lâm sàng sớm từng chỉ ra rằng cả fructose lẫn glucose đều không có tác dụng làm giảm đáng kể mức độ say xỉn cũng như cường độ của các triệu chứng nôn nao, dù chúng giúp ức chế các rối loạn chuyển hóa máu ở nam giới bị nôn nao [3]. Hơn nữa, việc uống fructose hay các loại đường khác không làm giảm nồng độ acetaldehyde trong máu — vốn là độc chất trực tiếp gây ra nhiều cảm giác khó chịu khi say [1][5].

Hiểu lầm thứ hai là mật ong có thể ngăn chặn hoàn toàn tổn thương gan do rượu. Rượu bia tạo ra các gốc tự do gây căng thẳng oxy hóa và làm tổn thương mô gan thông qua quá trình peroxy hóa lipid, được đo lường bằng chỉ số MDA trong huyết thanh [3]. Một nghiên cứu năm 2015 trên mô hình chuột đực say rượu cho thấy mật ong giúp làm giảm nồng độ cồn trong máu nhưng không tạo ra sự khác biệt đáng kể nào về nồng độ MDA trong huyết thanh giữa nhóm chuột được dùng mật ong và nhóm không dùng [3]. Điều này đồng nghĩa với việc mật ong hỗ trợ hạ nồng độ cồn nhưng không ngăn chặn được quá trình peroxy hóa lipid gây hại cho tế bào gan trong thử nghiệm này [3].

Hiểu lầm thứ ba là uống càng nhiều mật ong thì giải rượu càng nhanh. Nghiên cứu năm 2015 trên chuột chỉ ra rằng việc tiêu thụ lượng lớn đường fructose có liên quan đến các hội chứng chuyển hóa bất lợi, và thực tế trên chuột bị nhiễm cồn, mật ong ở liều thấp mang lại hiệu quả phòng ngừa tốt hơn so với mật ong liều cao [3].

Ai nên thận trọng khi dùng nước mật ong giải rượu?

Mặc dù mật ong là thực phẩm tự nhiên lành tính hơn đường tinh luyện, không phải ai cũng nên áp dụng cách uống nước mật ong sau khi say [7]. Trước hết, việc nạp đồng thời đường fructose và cồn làm tăng đáng kể nồng độ chất sorbitol trong cả gan và máu, đồng thời làm tăng tỷ lệ lactate/pyruvate trong máu [1][5][4]. Những biến đổi sinh hóa này có thể không phù hợp với những người có sẵn các rối loạn chuyển hóa.

Thứ hai, tiêu thụ lượng fructose cao có nguy cơ dẫn đến các hội chứng chuyển hóa bất lợi [3]. Khi kết hợp các chất đường với cồn, nồng độ glucose trong gan có thể bị sụt giảm thay vì tăng lên như khi dùng đường đơn lẻ [5]. Do đó, người có bệnh nền về gan, rối loạn đường huyết, bệnh lý chuyển hóa hoặc đang phải dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng mật ong hay bất kỳ mẹo dân gian nào để giải rượu. Nước mật ong chỉ đóng vai trò hỗ trợ đào thải cồn chứ hoàn toàn không phải là thuốc điều trị ngộ độc rượu hay bệnh gan.

Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ cơ thể sau cơn say

Để tận dụng lợi ích của đường fructose và các dưỡng chất trong mật ong một cách an toàn sau khi uống rượu bia, người dùng nên pha một lượng mật ong vừa phải với nước ấm. Việc dùng liều lượng vừa phải được khuyến khích vì nghiên cứu thực nghiệm cho thấy liều thấp mang lại hiệu quả tốt hơn liều cao và tránh được gánh nặng chuyển hóa đường fructose quá mức cho cơ thể [3]. Nước ấm giúp làm dịu niêm mạc tiêu hóa và bù lại lượng dịch cơ thể bị thiếu hụt sau khi uống cồn.

Khi lựa chọn sản phẩm, người tiêu dùng nên ưu tiên các loại mật ong nguyên chất, giàu khoáng chất, vitamin C và hợp chất chống oxy hóa phenolic (chẳng hạn như mật ong từ hoa táo tàu nếu có điều kiện tiếp cận) để tối ưu hóa khả năng hỗ trợ enzyme phân giải cồn [2]. Bên cạnh việc uống nước mật ong ấm, cơ thể cần được nghỉ ngơi đầy đủ, uống thêm nước lọc để thúc đẩy quá trình bài tiết tự nhiên và ăn các thức ăn nhẹ, dễ tiêu hóa để ổn định lại mức đường huyết.

Tóm lại, một cốc nước mật ong ấm sau cuộc vui thực sự có thể giúp cơ thể thanh thải cồn trong máu nhanh hơn và rút ngắn thời gian say nhờ tác động của đường fructose cùng các vi chất tự nhiên [2][6]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ giảm nhẹ các rối loạn chuyển hóa tạm thời chứ không thể ngăn ngừa tổn thương gan hay xóa bỏ độc chất acetaldehyde trong máu [1][3]. Cách bảo vệ sức khỏe tốt nhất vẫn là kiểm soát lượng rượu bia nạp vào ở mức an toàn và lắng nghe tư vấn của bác sĩ nếu cơ thể có các bệnh lý nền.