Nhiều người truyền tai nhau kinh nghiệm hái lá sa kê nấu nước uống hằng ngày để ổn định huyết áp và thanh lọc cơ thể. Thói quen sử dụng các loại lá cây dân dã làm nước giải khát kiêm phòng ngừa bệnh tim mạch vốn rất phổ biến trong đời sống người Việt. Liệu thứ nước uống mộc mạc này có thực sự tác động đến chỉ số huyết áp như lời truyền miệng, hay chỉ là cảm giác an tâm tâm lý?
Câu trả lời ngắn gọn là dịch chiết từ lá sa kê thực sự có ghi nhận tác động hạ áp và làm chậm nhịp tim trong các mô hình thực nghiệm khoa học [1]. Tuy nhiên, phần lớn các dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên động vật và trong ống nghiệm, chưa đủ bằng chứng để thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn.
Cơ chế hỗ trợ giãn mạch và điều hòa áp lực máu
Để hiểu vì sao lá sa kê lại tác động đến huyết áp, các nhà khoa học đã phân tích đường đi của các hoạt chất lên hệ mạch máu. Huyết áp tăng cao thường xuất phát từ việc thành mạch co thắt quá mức hoặc nhịp tim đập quá nhanh tạo áp lực lớn lên lòng mạch. Khi thành mạch được thư giãn, lòng mạch mở rộng ra, áp lực lưu thông máu sẽ tự nhiên giảm xuống.
Nghiên cứu trên mô hình mạch máu cô lập cho thấy dịch chiết nước từ lá sa kê có khả năng làm giãn các vòng động mạch chủ bị co thắt bởi phenylephrine và kali clorid [1]. Tác dụng giãn mạch này diễn ra theo cơ chế đối kháng thụ thể alpha-adrenergic và ức chế dòng canxi đi vào tế bào cơ trơn mạch máu [1]. Ion canxi vốn là yếu tố kích hoạt sự co thắt của cơ trơn thành mạch; khi đường vào của canxi bị chặn lại, mạch máu sẽ giãn nở [1].
Bên cạnh đó, dịch chiết lá sa kê còn tác động lên lớp tế bào nội mô mạch máu thông qua con đường oxit nitric (NO) [2]. Hoạt chất từ lá cây giúp cải thiện lưu lượng máu và hỗ trợ giải phóng oxit nitric, một chất nội sinh giữ vai trò then chốt giúp thành mạch duy trì độ đàn hồi tự nhiên [2].
Ngoài ra, ở cấp độ tế bào tim, dịch chiết nước của lá sa kê có khả năng làm giảm tần số đập của tâm nhĩ phải cô lập [3]. Tác động làm chậm nhịp tim này góp phần làm dịu áp lực tống máu của tim vào hệ tuần hoàn [3].
Bằng chứng khoa học từ các thử nghiệm tiền lâm sàng
Tác dụng kiểm soát huyết áp và bảo vệ hệ tuần hoàn của lá sa kê đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu trên động vật gặm nhấm.
Trong một nghiên cứu năm 2012, các nhà khoa học đã tiến hành tiêm tĩnh mạch dịch chiết nước lá sa kê ở các liều từ 20,88 đến 146,18 mg/kg cho chuột cống trắng Sprague-Dawley có huyết áp bình thường [1]. Kết quả ghi nhận huyết áp động mạch trung bình và nhịp tim của chuột đều giảm rõ rệt [1]. Trên các vòng động mạch chủ cô lập, dịch chiết ở nồng độ 0,71 đến 4,26 mg/mL đã làm thư giãn cơ mạch hiệu quả và gây ra sự dịch chuyển sang phải của đường cong đáp ứng liều canxi trong dung dịch đệm [1].
Năm 2017, một nghiên cứu khác đánh giá khả năng bảo vệ tim mạch của dịch chiết nước lá sa kê trên 20 chuột cống đực Sprague-Dawley bị tổn thương cơ tim do hóa chất isoproterenol [3]. Chuột được chia thành 5 nhóm, trong đó các nhóm can thiệp được cho uống dịch chiết sa kê liều 50 mg/kg và 100 mg/kg trong 6 ngày liên tục sau khi gây tổn thương [3].
Kết quả sau 7 ngày theo dõi cho thấy dịch chiết lá sa kê giúp giảm 27% tình trạng nhịp tim nhanh và giảm 36% sự mất cân bằng thần kinh giao cảm - phó giao cảm do hóa chất gây ra [3]. Đồng thời, chiết xuất lá cây làm giảm kích thước ổ nhồi máu cơ tim tới 96% và giảm tỷ lệ trọng lượng tim trên trọng lượng cơ thể khoảng 49% [3]. Khi phân tích thành phần bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ phân giải cao, các nhà nghiên cứu đã xác định được 39 hợp chất hữu cơ, trong đó axit gallic và rutin thể hiện tác dụng làm chậm nhịp tim tương tự như propranolol [3].
Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một thử nghiệm công bố năm 2022 trên 20 chuột cống Sprague-Dawley cho thấy dịch chiết nước lá sa kê giúp cải thiện tình trạng tăng độ nhớt của máu do isoproterenol gây ra [2]. Chiết xuất này giúp khôi phục lưu lượng tuần hoàn, đảo ngược sự sụt cân và điều hòa đường cong phân ly oxy-hemoglobin thông qua chỉ số P50 [2]. Điều này chứng minh tiềm năng hỗ trợ lưu thông dòng máu và tăng cường oxy cho các mô ngoại vi [2].
Về khả năng ức chế enzym chuyển angiotensin (ACE) - mục tiêu kinh điển của các thuốc hạ huyết áp, một thử nghiệm in vitro năm 2011 cho thấy chiết xuất ethanol nóng của lá sa kê có hoạt tính ức chế ACE mạnh với giá trị IC50 là 54,08 microgam/mL [4]. Tuy nhiên, chiết xuất nước nóng lại thể hiện mức ức chế rất yếu với IC50 lên tới 765,52 microgam/mL [4].
Hoạt chất sinh học và độ an toàn khi thử nghiệm
Phân tích hóa thực vật cho thấy lá sa kê chứa phong phú các hợp chất tự nhiên như flavonoid, glycosid, phenolic, tannin, saponin và terpenoid [4]. Cây sa kê đặc biệt giàu các hợp chất phenolic prenyl hóa như các dẫn xuất flavone [5]. Các hợp chất glycosid và phenolic dồi dào trong lá được cho là có liên quan trực tiếp đến khả năng chống oxy hóa và điều hòa các phản ứng co giãn mạch máu [4].
Về độc tính cấp, nghiên cứu năm 2014 trên chuột Wistar đã kiểm tra tính an toàn của chiết xuất lá sa kê [6]. Thử nghiệm ghi nhận không có trường hợp chuột nào tử vong hoặc có phản ứng nhiễm độc sau 14 ngày dùng liều cao lên tới 2000 mg/kg thể trọng [6]. Động vật thí nghiệm không biểu hiện bất thường về hành vi, thể chất hay tổn thương cấu trúc mô gan qua kiểm tra mô bệnh học [6].
Liên quan đến chuyển hóa thuốc, nghiên cứu năm 2012 cho thấy dịch chiết nước từ lá sa kê chỉ ức chế vừa phải hai enzym chuyển hóa quan trọng ở người là CYP3A4 (IC50 là 0,695 mg/mL) và CYP2D6 (IC50 là 0,512 mg/mL) [1]. Mức ức chế vừa phải này gợi ý rằng dịch chiết ít có nguy cơ gây tương tác bất lợi nghiêm trọng khi sử dụng cùng các loại thuốc chuyển hóa qua hai enzym này [1]. Nghiên cứu điện tâm đồ trên chuột cũng cho thấy chiết xuất sa kê không làm biến đổi khoảng QTc, cho thấy nguy cơ gây độc tính tim mạch thấp [3].
Giới hạn giữa thí nghiệm và việc uống nước lá tại nhà
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mở ra triển vọng lớn, người dùng cần phân biệt rõ ràng giữa kết quả nghiên cứu và việc tự nấu lá sa kê uống tại nhà. Các nghiên cứu khoa học sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với nồng độ hoạt chất được định lượng chính xác [3], [1]. Khi người dân tự hái lá đem đun sôi, nồng độ các chất hòa tan vào nước rất dao động tùy thuộc vào độ già của lá, thổ nhưỡng và thời gian đun nấu.
Đặc biệt, kết quả thử nghiệm enzym cho thấy dạng chiết xuất bằng nước nóng chỉ mang lại hiệu quả ức chế enzym chuyển ACE ở mức tối thiểu so với chiết xuất bằng cồn [4]. Do đó, việc nấu nước lá uống thông thường khó có thể tạo ra tác động ức chế ACE mạnh mẽ tương đương các dược phẩm điều trị huyết áp chuẩn hóa [4].
Thêm vào đó, toàn bộ bằng chứng hạ áp và giảm nhịp tim hiện tại đều thực hiện trên chuột [3], [1]. Cơ thể người có hệ thống điều hòa tim mạch và tốc độ chuyển hóa phức tạp hơn loài gặm nhấm rất nhiều. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người để khẳng định liều lượng an toàn và hiệu quả hạ áp dài hạn của nước lá sa kê.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá sa kê
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là việc tự ý bỏ thuốc huyết áp được bác sĩ kê đơn để chuyển hoàn toàn sang uống nước lá sa kê. Tăng huyết áp là bệnh mạn tính gây tổn thương âm thầm lên tim, não và thận; việc ngừng thuốc đột ngột có thể khiến huyết áp tăng vọt, dẫn đến tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim. Nước lá sa kê không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Một ngộ nhận khác là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng tốt". Uống nước lá quá đặc hoặc uống thay hoàn toàn nước lọc cả ngày có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc tạo áp lực đào thải lên gan và thận. Mặc dù chiết xuất lá sa kê có độ an toàn cấp tính khá cao trên động vật [6], việc dung nạp một lượng lớn hoạt chất sinh học liên tục trong thời gian dài ở người vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ.
Nhiều người cũng tin rằng lá sa kê có thể "chữa dứt điểm" bệnh tăng huyết áp. Trong y học hiện đại, tăng huyết áp nguyên phát là bệnh lý cần kiểm soát suốt đời bằng lối sống và thuốc, không có bất kỳ loại lá cây nào có khả năng chữa khỏi vĩnh viễn căn bệnh này.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận loại thảo mộc này?
Những người đang sử dụng thuốc điều trị hạ huyết áp hoặc thuốc điều hòa nhịp tim cần hết sức lưu ý trước khi dùng nước lá sa kê. Vì chiết xuất lá sa kê có tác dụng làm chậm nhịp tim và hạ áp [3], [1], việc phối hợp cùng lúc với thuốc hạ áp có thể gây cộng hưởng tác dụng, dẫn đến tụt huyết áp quá mức hoặc làm tim đập quá chậm.
Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng. Dù thử nghiệm ngắn ngày cho thấy gan chuột không bị hoại tử [6], các hoạt chất trong lá vẫn phải chuyển hóa qua gan và bài tiết qua thận.
Người có tiền sử huyết áp thấp, người chuẩn bị phẫu thuật, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng nước lá sa kê thường xuyên vì thiếu dữ liệu an toàn trên các đối tượng nhạy cảm này.
Cách dùng hợp lý nếu muốn bổ sung vào lối sống
Nếu bạn có chỉ số huyết áp hơi chớm cao ở giai đoạn tiền tăng huyết áp hoặc muốn dùng như một loại nước thảo mộc hỗ trợ, chỉ nên sử dụng ở mức độ chừng mực. Không nên coi nước lá sa kê là một phương thuốc thần kỳ mà chỉ xem đây là thức uống giải khát bổ trợ trong chế độ sinh hoạt lành mạnh.
Mỗi lần dùng, chỉ nên lấy một lượng nhỏ lá sa kê tươi hoặc khô đã được rửa sạch, nấu loãng với nước sạch và uống trong ngày. Nên uống vào ban ngày, tránh uống quá nhiều vào buổi tối để hạn chế tình trạng tiểu đêm gây mất ngủ. Không nấu nước quá đặc và không uống liên tục nhiều tuần liền mà nên có khoảng nghỉ xen kẽ.
Quan trọng nhất, việc ổn định áp lực máu đòi hỏi một giải pháp toàn diện từ gốc rễ. Người bệnh cần duy trì chế độ ăn giảm muối, tăng cường rau xanh, hạn chế rượu bia, giữ cân nặng hợp lý và tập thể dục đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày. Luôn đo huyết áp định kỳ tại nhà và tái khám đúng hẹn để bác sĩ đánh giá chính xác diễn tiến của bệnh.
Nước nấu từ lá sa kê là một kinh nghiệm dân gian thú vị và đã nhận được sự quan tâm của giới khoa học nhờ một số hoạt chất hỗ trợ giãn mạch, hạ áp trên mô hình thí nghiệm [1]. Dẫu vậy, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới chiếc ấm trà tại nhà vẫn còn rất xa. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo, tận dụng thảo mộc như một biện pháp hỗ trợ nhẹ nhàng và luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ để bảo vệ trái tim một cách an toàn nhất.