Nhiều người khi nhận kết quả chẩn đoán sỏi thận canxi oxalat thường lập tức loại bỏ hoàn toàn sữa tươi, sữa chua và các chế phẩm từ sữa ra khỏi thực đơn mỗi ngày. Nỗi sợ này bắt nguồn từ suy nghĩ đơn giản: sỏi chứa canxi nên nạp thêm canxi từ sữa sẽ khiến sỏi tích tụ nhanh hơn.

Tuy nhiên, đây là quan niệm sai lầm phổ biến có thể làm tăng nguy cơ sỏi tái phát. Bằng chứng khoa học cho thấy người bị sỏi canxi oxalat không cần kiêng tuyệt đối sữa, trái lại việc duy trì canxi qua chế độ ăn ở mức phù hợp còn đóng vai trò bảo vệ đường tiết niệu [1], [2].

Cơ chế canxi "bắt giữ" oxalat ngay trong ruột non

Để hiểu vì sao người có sỏi vẫn cần sữa, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý oxalat từ thức ăn. Oxalat có tự nhiên trong nhiều loại thực vật [3], [4]. Khi vào đường tiêu hóa, khoảng một nửa lượng oxalat trong nước tiểu bắt nguồn từ thức ăn, nửa còn lại do gan chuyển hóa nội sinh sinh ra [4].

Khi bạn uống sữa hoặc ăn thực phẩm giàu canxi cùng lúc với các món ăn chứa oxalat, các phân tử canxi sẽ phản ứng trực tiếp với oxalat tự do ngay trong lòng ruột [2]. Phản ứng hóa học này tạo thành phức hợp canxi oxalat không tan, hoàn toàn không thể hấp thu qua niêm mạc ruột non vào máu [2]. Khối liên kết này sau đó bị tống xuất an toàn ra ngoài theo phân.

Ngược lại, nếu bạn kiêng triệt để sữa và cắt giảm canxi khẩu phần quá mức, ruột sẽ thiếu hụt ion canxi tự do để bẫy oxalat [2]. Khi đó, oxalat tự do dư thừa bị niêm mạc ruột hấp thu ồ ạt vào máu, dồn về thận và bài tiết qua nước tiểu [3], [2]. Tình trạng tăng oxalat niệu này khiến nồng độ canxi oxalat trong nước tiểu vượt ngưỡng bão hòa, tạo điều kiện thuận lợi cho các tinh thể liên kết lại và hình thành sỏi mới [3], [4]. Ước tính có tới một phần ba người có tiền sử sỏi bị tăng hấp thu oxalat ở mức trên 10% tổng lượng tiêu thụ [3], [5].

Các nghiên cứu quy mô lớn chứng minh điều ngược lại

Quan điểm nạp canxi thực phẩm giúp ngừa sỏi thận được củng cố vững chắc qua nhiều công trình nghiên cứu đoàn hệ và can thiệp lâm sàng thực tế:

Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu quy mô lớn từ ba nhóm dữ liệu theo dõi dài hạn (HPFS trên nam giới, NHS I trên phụ nữ lớn tuổi và NHS II trên phụ nữ trẻ) công bố năm 2015 đã theo dõi hàng chục nghìn người [1]. Kết quả cho thấy lượng canxi tiêu thụ từ sữa lẫn ngoài sữa đều liên quan độc lập đến việc giảm nguy cơ mắc sỏi thận có triệu chứng [1]. So sánh nhóm ăn nhiều canxi từ sữa nhất (ngũ phân vị cao nhất) với nhóm ăn ít nhất, nguy cơ tương đối giảm xuống còn 0,77 ở nam giới (HPFS); 0,83 ở phụ nữ lớn tuổi (NHS I) và 0,76 ở phụ nữ trẻ (NHS II) [1]. Mức giảm nguy cơ đối với canxi không từ sữa cũng ghi nhận tương tự, đạt 0,71 ở HPFS; 0,82 ở NHS I và 0,74 ở NHS II [1]. Mối liên hệ nghịch này độc lập với tuổi, kích thước cơ thể, lượng dịch nạp vào hay lượng oxalat trong chế độ ăn [1].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên của nhóm nghiên cứu Borghi so sánh hai chế độ ăn ở nam giới bị tăng canxi niệu kèm sỏi canxi oxalat: một nhóm ăn chế độ ít canxi (400 mg/ngày) và một nhóm duy trì lượng canxi 1.200 mg/ngày kết hợp giảm muối natri và giảm đạm động vật [5]. Sau thời gian can thiệp, nhóm tiêu thụ mức canxi 1.200 mg/ngày giảm tới 50% nguy cơ tái phát sỏi thận so với nhóm kiêng canxi [5].

Một nghiên cứu hồi cứu thực hiện năm 2017 tại Thụy Sĩ trên 169 bệnh nhân sỏi canxi oxalat tái phát (trong đó 49 người có tăng canxi niệu ban đầu) nhằm khảo sát chế độ ăn giảm natri kết hợp giảm canxi ngắn hạn [6]. Can thiệp giúp giảm canxi niệu từ 5,67 ± 3,01 xuống 4,06 ± 2,46 mmol/ngày và natri niệu từ 201 ± 89 xuống 128 ± 88 mmol/ngày, thể tích nước tiểu không đổi [6]. Tuy nhiên, lượng bài tiết oxalat niệu không tăng (0,39 ± 0,26 so với 0,39 ± 0,19 mmol/ngày) [6]. Các nhà nghiên cứu lưu ý ở quần thể Thụy Sĩ vốn tiêu thụ sữa và chế phẩm sữa ở mức thấp sẵn có, việc hạn chế canxi không nhất thiết gây tăng oxalat niệu, nhưng chế độ ăn hạn chế đạm động vật và natri đi kèm lượng canxi thông thường vẫn mang lại hiệu quả ngừa sỏi tốt hơn chế độ ăn giảm canxi [6].

Một tổng quan tích hợp năm 2025 rà soát các nghiên cứu từ năm 2014 đến 2024 chỉ ra rằng việc duy trì lượng canxi thích hợp trong chế độ ăn ở mức 800 - 1.200 mg/ngày giúp giảm hấp thu oxalat ở ruột, từ đó hạ thấp bài tiết oxalat qua nước tiểu hiệu quả [2].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Việc duy trì uống sữa mang lại giải pháp đơn giản để đạt được lượng canxi cần thiết cho cơ thể mà không làm tăng nguy cơ sỏi tiết niệu [1], [2]. Lượng canxi hòa tan tự nhiên từ sữa dễ dàng tạo phản ứng kết tủa an toàn với oxalat thức ăn [7], [2].

Dù vậy, các bằng chứng hiện có cũng chỉ ra một số giới hạn nhất định. Dữ liệu từ tổng quan năm 2025 lưu ý rằng nhiều can thiệp dinh dưỡng vẫn gặp hạn chế về phương pháp luận và tính không đồng nhất giữa các nghiên cứu [2]. Yếu tố di truyền hoặc hệ vi sinh vật đường ruột của mỗi người cũng khiến đáp ứng giảm sỏi có sự khác biệt [2]. Đơn cử, sự thiếu hụt vi khuẩn Oxalobacter formigenes trong đường ruột ở một số cá nhân có thể làm suy giảm khả năng phân hủy oxalat tự nhiên [5].

Ngoài ra, việc định lượng tuyệt đối oxalat ăn vào hàng ngày trên lâm sàng rất khó khăn do lượng oxalat có độ biến thiên lớn giữa các thực vật và có sự khác biệt về tỷ lệ dạng hòa tan so với dạng không tan [4]. Việc kiểm soát sỏi vì thế không thể chỉ dựa vào một can thiệp đơn độc [2].

Những hiểu lầm phổ biến khi bị sỏi thận

Hiểu lầm lớn nhất là xem canxi trong thực phẩm như một "kẻ thù" cần loại bỏ. Phân tích từ Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (NHS) ghi nhận ở những người đàn ông tiêu thụ canxi thấp (dưới 755 mg/ngày), nguy cơ mắc sỏi ở nhóm ăn nhiều oxalat nhất tăng vọt lên mức 1,46 [3], [4]. Ngược lại, ở những người có lượng canxi nạp vào ở mức trung bình hoặc cao hơn, nguy cơ tương đối giảm xuống còn 0,83 [3]. Điều này cho thấy oxalat chỉ trở nên nguy hiểm khi cơ thể thiếu hụt canxi trong đường tiêu hóa [3], [4].

Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn giữa canxi thực phẩm từ sữa và canxi bổ sung dạng viên uống. Dữ liệu từ NHS I ghi nhận canxi qua chế độ ăn liên quan nghịch với sỏi thận, nhưng canxi từ viên bổ sung lại có liên quan thuận với nguy cơ tạo sỏi [5]. Sự khác biệt này xuất phát từ thời điểm sử dụng: canxi thực phẩm thường đi kèm bữa ăn chứa oxalat để tạo liên kết kịp thời, trong khi viên uống bổ sung nếu dùng sai thời điểm sẽ làm tăng nồng độ canxi tự do trong máu và nước tiểu [5]. Tuy nhiên, kết quả từ NHS II sau đó lại báo cáo canxi bổ sung không làm tăng nguy cơ tạo sỏi, cho thấy sự phức tạp phụ thuộc vào cách dùng [5].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các loại sữa hạt thực vật luôn tốt hơn sữa động vật đối với người bệnh thận. Nghiên cứu năm 2022 phân tích thành phần các loại sữa thực vật cho thấy sữa hạnh nhân (almond milk) chứa nồng độ oxalat cao nhất, tiếp theo là sữa hạt điều (cashew milk) [7]. Uống các loại sữa này thay thế sữa bò vô tình nạp thêm một lượng lớn oxalat hòa tan, làm tăng gánh nặng cho thận [7]. Sữa yến mạch (oat milk), sữa đậu nành, sữa gạo và hạt mắc ca có các thông số khoáng chất và oxalat tương đương với sữa động vật, trong khi sữa dừa và sữa hạt lanh hầu như không phát hiện oxalat [7].

Những ai cần thận trọng với chế độ ăn chứa canxi?

Mặc dù việc uống sữa được khuyến khích, một số nhóm người vẫn cần lưu ý tham vấn chuyên gia:

  • Người có hội chứng tăng canxi niệu vô căn (bài tiết canxi quá mức qua nước tiểu) hoặc có chỉ số bài tiết canxi cơ bản cao cần được theo dõi 24 giờ bởi bác sĩ chuyên khoa tiết niệu trước khi điều chỉnh khẩu phần [6], [5].
  • Người mắc bệnh thận mạn tính cần kiểm soát đồng thời nồng độ kali, natri và oxalat [7]. Chẳng hạn, sữa dừa có thể là lựa chọn thay thế phù hợp cho đối tượng này nhờ mức natri, kali và oxalat thấp [7].
  • Bệnh nhân có tiền sử tạo sỏi canxi photphat thay vì sỏi canxi oxalat nguyên chất [6].
  • Người đang sử dụng thuốc lợi tiểu nhóm thiazide hoặc thuốc tim mạch cần có phác đồ riêng từ bác sĩ điều trị [1].

Hướng dẫn sử dụng sữa và chế độ ăn đúng cách

Để sữa phát huy trọn vẹn tác dụng ngăn ngừa sỏi canxi oxalat, người bệnh nên áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng cụ thể:

  • Duy trì lượng canxi khuyến nghị: Mức canxi hấp thu qua chế độ ăn thích hợp được khuyến cáo là 800 - 1.200 mg/ngày [2]. Một chế độ ăn có 1.200 mg canxi mỗi ngày kết hợp giảm đạm động vật và giảm natri đã được chứng minh giảm một nửa tỷ lệ sỏi tái phát [5].
  • Uống đúng thời điểm: Hãy dùng sữa tươi, sữa chua hoặc phô mai ngay trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa các loại rau củ giàu oxalat [2], [5]. Sự hiện diện đồng thời của canxi và oxalat trong dạ dày ruột giúp tối ưu hóa phản ứng bẫy oxalat [2], [5].
  • Cắt giảm muối và đạm động vật: Tiêu thụ nhiều đạm động vật làm tăng bài tiết canxi, axit uric và làm giảm citrate bảo vệ trong nước tiểu, đặc biệt ở nam giới có BMI dưới 25 [5]. Giảm natri giúp giảm trực tiếp bài tiết canxi qua nước tiểu [6].
  • Lựa chọn loại sữa thay thế cẩn thận: Nếu dị ứng hoặc không dung nạp sữa bò, hãy ưu tiên sữa yến mạch, sữa đậu nành, sữa gạo hoặc mắc ca vì các chỉ số tương đồng sữa bò và hàm lượng oxalat thấp [7]. Tránh xa sữa hạnh nhân và sữa hạt điều nếu đang bị sỏi thận [7].
  • Bổ sung các yếu tố bảo vệ khác: Kali, magie và phytate trong chế độ ăn đều góp phần giảm nguy cơ tạo sỏi [3], [5]. Magie tạo phức hợp với oxalat giúp giảm hấp thu oxalat ở ruột và hạ mức bão hòa trong nước tiểu [5]. Uống nước khoáng tự nhiên chứa canxi và magie (như loại chứa 202 ppm canxi và 36 ppm magie trong nghiên cứu) cũng hỗ trợ đào thải citrate, magie và giảm các yếu tố nguy cơ kết tụ sỏi [8]. Duy trì uống đủ dịch để tăng thể tích nước tiểu [2], [8].

Người mắc sỏi canxi oxalat hoàn toàn không cần kiêng cữ sữa một cách cực đoan. Việc duy trì lượng canxi hợp lý từ sữa (800 - 1.200 mg/ngày) kết hợp đúng thời điểm trong bữa ăn, đi kèm việc giảm muối và giảm đạm động vật, chính là chìa khóa khoa học giúp ngăn ngừa sỏi thận tái phát an toàn và bền vững [2], [5].