Vào những ngày hè oi bức hoặc sau những bữa ăn nhiều dầu mỡ, nhiều người thường có thói quen hãm một ấm nhân trần kèm theo vài lát cam thảo để uống giải nhiệt. Vị đắng nhẹ, thanh mát của nhân trần hòa quyện cùng hậu vị ngọt đậm tự nhiên của cam thảo tạo nên một thức uống thơm ngon, dễ uống và được xem là bài thuốc thanh lọc cơ thể quen thuộc. Tuy nhiên, việc kết hợp tưởng chừng vô hại và mang tính truyền thống này lại tiềm ẩn những nguy cơ khôn lường đối với sức khỏe tim mạch và cân bằng điện giải.

Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ khoa học là: Bạn không nên tùy tiện phối hợp nhân trần với cam thảo để uống kéo dài thay nước lọc. Sự kết hợp giữa một vị thuốc có tính chất lợi tiểu, thúc đẩy đào thải nước như nhân trần với một dược liệu có hoạt tính giữ nước và giữ muối mạnh mẽ như cam thảo tạo ra một tương tác dược lý đối kháng, gây rối loạn nghiêm trọng hệ thống cân bằng thể dịch và huyết áp của cơ thể.

Khi hai dược liệu mang đặc tính trái ngược "chạm trán"

Nhân trần từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng như một vị thuốc mát gan, lợi mật và có tác dụng lợi tiểu rõ rệt. Khi uống nhân trần, thận sẽ tăng cường bài tiết nước và một số ion khoáng chất qua đường nước tiểu, giúp cơ thể giải phóng lượng dịch ứ đọng. Đây là lý do nhiều người cảm thấy nhẹ nhõm, giảm bớt cảm giác đầy trệ sau khi dùng vị thuốc này.

Trái ngược hoàn toàn với nhân trần, cam thảo lại là dược liệu có xu hướng giữ nước trong lòng mạch. Hoạt chất chính tạo nên vị ngọt đậm của cam thảo là glycyrrhizin, khi đi vào cơ thể sẽ chuyển hóa thành axit glycyrrhetinic. Chất này có khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình chuyển hóa hormone steroid tại thận và thành mạch máu, dẫn đến hiện tượng giữ ion natri và kéo theo giữ nước, đồng thời làm tăng bài xuất ion kali qua nước tiểu.

Khi uống chung hai vị thảo dược này, cơ thể vô tình bị đặt vào một tình thế xung đột sinh lý phức tạp. Nhân trần kích thích thận tống xuất nước ra ngoài, trong khi hoạt chất của cam thảo lại ra sức giữ nước và muối lại trong hệ tuần hoàn. Sự giằng co này không chỉ làm triệt tiêu tác dụng mong muốn của từng vị thuốc mà còn khiến thận phải làm việc quá tải, làm rối loạn thể tích tuần hoàn và đẩy nồng độ kali trong máu xuống mức nguy hiểm.

Cơ chế tác động: Vỏ bọc êm dịu và cái bẫy giữ muối hạ kali

Để hiểu vì sao cam thảo có thể gây nguy hiểm khi phối hợp với các vị thuốc lợi tiểu như nhân trần, cần nhìn sâu vào cơ chế sinh học của hoạt chất glycyrrhizin. Bình thường, cơ thể có một loại enzym tên là 11beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (11beta-HSD2). Enzym này có nhiệm vụ vô hiệu hóa cortisol thành cortisone tại thận, ngăn không cho cortisol gắn vào thụ thể mineralocorticoid.

Khi bạn nạp cam thảo vào cơ thể, axit glycyrrhetinic sẽ ức chế hoạt động của enzym 11beta-HSD2. Khi enzym này bị khóa lại, lượng cortisol dư thừa sẽ tự do gắn vào các thụ thể mineralocorticoid, tạo ra một phản ứng giả lập giống hệt như tình trạng thừa hormone aldosterone – một hội chứng được gọi là thừa mineralocorticoid biểu kiến (AME). Hậu quả trực tiếp là ống thận liên tục tái hấp thu muối natri và nước vào máu, đồng thời tống khứ ion kali ra ngoài.

Khi quá trình này diễn ra song song với việc nhân trần kích thích bài niệu, lượng kali trong máu sẽ bị suy giảm kép. Kali là một ion điện giải tối quan trọng đối với hoạt động co bóp của cơ tim và dẫn truyền thần kinh. Thiếu hụt kali không chỉ gây mệt mỏi, yếu cơ, chuột rút mà còn có thể dẫn đến loạn nhịp tim đe dọa tính mạng. Đồng thời, việc giữ muối và nước của cam thảo làm tăng thể tích lòng mạch, dẫn tới tăng huyết áp kháng trị.

Nghiên cứu thực nghiệm: Cam thảo làm tăng huyết áp và co thắt mạch

Tác động gây tăng huyết áp và làm rối loạn hormone của hoạt chất trong cam thảo đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu khoa học chuyên sâu trên động vật thực nghiệm. Trong một nghiên cứu công bố năm 1999, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên chuột cống đực giống Wistar để đánh giá ảnh hưởng của glycyrrhizin đối với huyết áp và sự sản sinh hormone tại thành mạch máu [1].

Trong nghiên cứu này, những con chuột được cho uống glycyrrhizin với liều 200 mg/kg mỗi ngày liên tục trong vòng 5 tuần, trong khi huyết áp được theo dõi liên tục bằng bộ chuyển đổi áp lực [1]. Kết quả ghi nhận huyết áp tâm thu ở nhóm chuột dùng glycyrrhizin tăng lên đáng kể so với nhóm đối chứng không sử dụng [1]. Không chỉ vậy, khi tiến hành truyền dịch tưới máu động mạch mạc treo ngoài cơ thể, phản ứng co mạch gây tăng áp đối với chất kích thích norepinephrine ở động mạch của nhóm chuột dùng glycyrrhizin tăng lên rõ rệt [1].

Phân tích dịch thu được từ động mạch mạc treo bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao và phương pháp miễn dịch phóng xạ cho thấy nồng độ aldosterone giảm xuống nhưng nồng độ corticosterone lại tăng lên [1]. Kỹ thuật RT-PCR cũng xác nhận glycyrrhizin đã ức chế sự biểu hiện của mRNA mã hóa cho cả 11beta-HSD2 và CYP11B2 trong thành mạch [1]. Điều này khẳng định rằng hoạt chất của cam thảo trực tiếp gây tăng tính co thắt của mạch máu đối với các chất gây co mạch nội sinh và thúc đẩy tăng huyết áp thông qua việc can thiệp vào các enzym điều hòa steroid tại mạch máu [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là được thực hiện trên mô hình động vật với liều lượng hoạt chất tinh khiết cao, cần đối chiếu với các dữ liệu lâm sàng trên người.

Dữ liệu lâm sàng: Bằng chứng mạnh mẽ từ các phân tích gộp trên người

Tác động bất lợi của cam thảo đối với huyết áp và kali máu không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm mà đã được xác nhận vững chắc trên cơ thể người qua các nghiên cứu tổng quan quy mô lớn. Một phân tích gộp và tổng quan hệ thống được thực hiện năm 2017 đã thu thập toàn diện các dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu y khoa uy tín bao gồm MEDLINE, PubMed, EMBASE, CENTRAL, DARE, CINAHL và Current Contents Connect tính đến ngày 26 tháng 4 năm 2017 [2].

Nghiên cứu này đã chọn lọc các thử nghiệm lâm sàng có nhóm đối tượng sử dụng sản phẩm chứa ít nhất 100 mg axit glycyrrhizic mỗi ngày, tổng hợp kết quả từ 18 nghiên cứu với tổng cộng 337 người tham gia [2]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên để tính toán sự thay đổi gộp so với ban đầu đối với huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, kali huyết tương, hoạt độ renin và aldosterone huyết tương [2].

Kết quả phân tích gộp cho thấy việc tiêu thụ mạn tính sản phẩm chứa axit glycyrrhizic làm tăng có ý nghĩa thống kê huyết áp tâm thu trung bình thêm 5,45 mm Hg với khoảng tin cậy 95% từ 3,51 đến 7,39 [2]. Huyết áp tâm trương trung bình cũng tăng thêm 3,19 mm Hg với khoảng tin cậy 95% từ 0,10 đến 6,29 [2]. Đồng thời, nồng độ kali trong huyết tương bị sụt giảm trung bình -0,33 mmol/l với khoảng tin cậy 95% từ -0,42 đến 0,23 [2].

Bên cạnh đó, hoạt độ renin huyết tương giảm -0,82 ng/ml mỗi giờ với khoảng tin cậy 95% từ -1,27 đến -0,37 [2]. Nồng độ aldosterone huyết tương cũng suy giảm mạnh -173,24 pmol/l với khoảng tin cậy 95% từ -231,65 đến -114,83 [2]. Các tác giả ghi nhận mối tương quan có ý nghĩa giữa liều dùng hàng ngày của axit glycyrrhizic với sự gia tăng huyết áp tâm thu (r2=0,55) và huyết áp tâm trương (r2=0,65) [2]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng việc tiêu thụ cam thảo mạn tính, ngay cả ở liều khiêm tốn, cũng đi kèm với tăng huyết áp và hạ kali máu [2]. Tuy nhiên, giới hạn của phân tích gộp này là cỡ mẫu từng nghiên cứu đơn lẻ còn khiêm tốn và thời gian theo dõi giữa các nghiên cứu có sự khác biệt.

Nguy cơ tăng nặng ở nhóm người có bệnh lý nền

Mối nguy hiểm từ việc tích tụ hoạt chất của cam thảo càng trở nên rõ nét hơn khi xem xét trên các đối tượng có nguy cơ chuyển hóa cao. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 đã tiến hành đo lường nồng độ axit 18b-glycyrrhetinic (chất chuyển hóa chính của glycyrrhizin) trong huyết tương của 1.160 bệnh nhân mắc đái tháo đường típ 2 [3].

Những người tham gia được chia thành hai nhóm: nhóm có nồng độ axit 18b-glycyrrhetinic cao (thuộc nhóm 25% cao nhất) và nhóm có nồng độ thấp (75% còn lại) [3]. Sau khi điều chỉnh toàn diện cho các yếu tố gây nhiễu như tuổi tác, giới tính, thời gian mắc đái tháo đường, mức lọc cầu thận ước tính, chỉ số HbA1c và lối sống, nghiên cứu phát hiện nồng độ chất chuyển hóa cam thảo cao có liên quan chặt chẽ đến việc phải điều trị tăng huyết áp ở cường độ cao hơn (+0,28 liều xác định hàng ngày DDD [0,03-0,52], P = 0,03) [3].

Đặc biệt, nhóm có nồng độ axit 18b-glycyrrhetinic cao đối mặt với nguy cơ mắc tăng huyết áp kháng trị cao gấp 1,91 lần so với nhóm thấp (tỷ số chênh hiệu chỉnh OR: 1,91 [1,12-3,24], P = 0,02) [3]. Ngoài ra, nồng độ cao của chất này còn liên quan mật thiết với các dấu ấn sinh hóa của hội chứng thừa mineralocorticoid biểu kiến: aldosterone thấp hơn (-41,5 pmol/L, P < 0,001), nồng độ kali máu thấp hơn (-0,06 mmol/L, P = 0,01), cortisone thấp hơn (-6,08 nmol/L, P < 0,001) và tỷ lệ cortisol/cortisone tăng cao (+1,26, P < 0,001) [3]. Nghiên cứu này cho thấy việc tiếp xúc nhiều với hoạt chất từ cam thảo gây khó khăn lớn cho việc kiểm soát huyết áp ở bệnh nhân có bệnh nền [3]. Điểm hạn chế là thiết kế cắt ngang chưa thể chứng minh hoàn toàn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối theo thời gian.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người trong chúng ta vẫn giữ quan niệm rằng thảo dược thiên nhiên thì luôn lành tính, "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc" và uống càng nhiều càng tốt. Đây là một ngộ nhận vô cùng nguy hiểm. Mọi vị thuốc Đông y đều có tính vị, quy kinh và dược lý riêng biệt, khi phối hợp không đúng cách có thể tạo ra tương tác đối kháng gây hại.

Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng cam thảo chỉ đóng vai trò là "chất dẫn" hoặc chất tạo ngọt vô hại nhằm át đi vị đắng của nhân trần. Thực tế, cam thảo là một vị thuốc có dược lực mạnh, tác động sâu sắc lên hệ thống nội tiết và mạch máu như các nghiên cứu đã chỉ ra [3] [2] [1]. Khi dùng nước nhân trần pha cam thảo liên tục ngày này qua ngày khác, người uống không hề hay biết cơ thể mình đang phải hứng chịu sự rối loạn điều hòa nước và muối ngầm. Tình trạng hạ kali máu có thể diễn tiến âm thầm cho đến khi xuất hiện các triệu chứng nặng như loạn nhịp hay yếu liệt cơ.

Một ngộ nhận khác là cho rằng người trẻ, khỏe mạnh thì có thể thoải mái uống loại trà phối hợp này. Thực tế cho thấy tác động giữ natri, tăng huyết áp và giảm kali của axit glycyrrhizic xảy ra ở cả những người khỏe mạnh khi dùng liều từ 100 mg mỗi ngày [2]. Việc chủ quan sử dụng thức uống này như nước lọc giải khát mùa hè là thói quen cần phải loại bỏ ngay lập tức.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng hoặc tránh dùng?

Dựa trên các cơ chế sinh học và bằng chứng lâm sàng, việc phối hợp nhân trần với cam thảo cần đặc biệt tránh ở các nhóm đối tượng sau:

  • Người có tiền sử tăng huyết áp hoặc đang điều trị bệnh tim mạch: Tác dụng giữ muối nước và gây co mạch của cam thảo có thể làm mất tác dụng của thuốc hạ áp, đẩy huyết áp lên cao và gây nguy cơ tăng huyết áp kháng trị [3] [2].
  • Bệnh nhân đái tháo đường: Nồng độ chất chuyển hóa từ cam thảo làm tăng gánh nặng điều trị và rối loạn nội tiết tố ở người mắc đái tháo đường típ 2 [3].
  • Người mắc bệnh thận mạn tính: Sự suy giảm bài tiết cộng hưởng với tình trạng giữ muối và rối loạn bài xuất dịch sẽ làm trầm trọng thêm mức độ phù nề và suy giảm chức năng thận.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Tác động làm co thắt mạch máu và biến đổi thể tích tuần hoàn có thể ảnh hưởng xấu đến sự tưới máu bánh nhau và quá trình tiết sữa [1].
  • Người đang sử dụng thuốc lợi tiểu hoặc thuốc trợ tim: Nguy cơ hạ kali máu do cam thảo kết hợp với tác dụng đào thải của thuốc có thể dẫn tới ngộ độc thuốc tim mạch hoặc rối loạn nhịp tim nguy hiểm [2].

Sử dụng nhân trần đúng cách để bảo vệ sức khỏe

Nhân trần bản thân nó là một dược liệu quý nếu được sử dụng độc lập và đúng chỉ định. Để phát huy tối đa lợi ích mát gan, lợi mật mà không gặp phải rủi ro, người dùng nên lưu ý cách sử dụng hợp lý:

Nên hãm hoặc sắc nhân trần nguyên chất, không cần thiết phải thêm cam thảo. Nếu cảm thấy nước nhân trần hơi đắng hoặc khó uống, bạn chỉ nên pha loãng hơn với nước ấm hoặc có thể kết hợp với các thảo mộc tính mát nhẹ nhàng khác không chứa glycyrrhizin. Liều lượng nhân trần khô khuyến nghị cho một người trưởng thành chỉ nên dao động từ 10 đến 20 gram mỗi ngày.

Không nên uống nước nhân trần liên tục trong thời gian dài quá 1 đến 2 tuần. Hãy sử dụng theo từng đợt ngắn, sau đó ngưng vài tuần để cơ thể tái lập lại cân bằng thể dịch tự nhiên. Tuyệt đối không dùng nước nhân trần để thay thế hoàn toàn cho nước lọc hàng ngày. Nước lọc tinh khiết vẫn là nguồn cung cấp dịch cơ bản và an toàn nhất cho mọi tế bào trong cơ thể.

Thảo dược tự nhiên chỉ phát huy giá trị trị liệu khi được hiểu đúng và dùng trúng. Việc tự ý phối hợp nhân trần với cam thảo vì thói quen ưa ngọt là một sai lầm phổ biến nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro cho hệ tim mạch và thận. Hãy lắng nghe cơ thể, sử dụng dược liệu có chừng mực và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền trước khi muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc thảo mộc nào kéo dài.