Phụ nữ mang thai ăn đồ để sẵn trong tủ lạnh dễ nhiễm khuẩn Listeria?

Nhiều thai phụ thường có thói quen chuẩn bị sẵn các món ăn nguội, salad đóng gói hoặc đồ ăn thừa rồi cất vào tủ lạnh để dùng dần nhằm tiết kiệm thời gian. Tủ lạnh từ lâu đã được xem như "chiếc két sắt" an toàn giúp bảo quản thực phẩm khỏi sự ôi thiu và vi sinh vật gây hại. Tuy nhiên, việc ăn trực tiếp các loại thực phẩm bảo quản lạnh mà không đun sôi lại tiềm ẩn một mối nguy hiểm khôn lường mang tên vi khuẩn Listeria monocytogenes.

Câu trả lời ngắn gọn và dứt khoát cho thắc mắc của các mẹ bầu là: Có, phụ nữ mang thai ăn đồ để sẵn trong tủ lạnh có nguy cơ cao nhiễm khuẩn Listeria, và vi khuẩn này có thể gây ra những hậu quả vô cùng nặng nề cho cả mẹ lẫn thai nhi. Việc hiểu rõ bản chất của mầm bệnh và cách phòng tránh là điều kiện tiên quyết để bảo vệ thai kỳ khỏe mạnh.

"Sát thủ vô hình" có khả năng sinh trưởng ở nhiệt độ lạnh

Đa phần các loại vi khuẩn gây ngộ độc thực phẩm phổ biến đều bị ức chế hoặc ngừng phát triển khi ở nhiệt độ thấp dưới 4 độ C. Tuy nhiên, Listeria monocytogenes lại là một ngoại lệ vô cùng đặc biệt trong thế giới vi sinh vật. Đây là loại vi khuẩn gram dương, kỵ khí tùy tiện, sở hữu khả năng thích ứng sinh học phi thường với điều kiện sống khắc nghiệt ^[1].

Loài vi khuẩn này có thể tồn tại và tiếp tục nhân lên trong một dải nhiệt độ rất rộng, dao động từ 4 độ C đến 42 độ C ^[1]. Điều này đồng nghĩa với việc mức nhiệt độ làm mát thông thường của các tủ lạnh gia đình hoàn toàn không thể ngăn chặn sự sinh sôi của chúng ^[2], ^[1]. Mặc dù mật độ vi khuẩn ban đầu trong thực phẩm nhiễm bẩn thường ở mức thấp, nhưng khả năng sống sót và nhân đôi ở môi trường lạnh giúp chúng tích lũy dần theo thời gian bảo quản, đạt đến mức đủ cao để gây bệnh cho người sử dụng ^[2].

Không chỉ chịu lạnh tốt, Listeria monocytogenes còn có thể chống chịu được các điều kiện nồng độ muối cao, độ pH biến thiên và môi trường thiếu oxy ^[1], ^[3]. Vi khuẩn này từng được phân lập từ phân động vật, đất, nước tưới nông nghiệp và cả bên trong các nhà máy chế biến thực phẩm hiện đại ^[1], ^[4]. Chính đặc tính "ưa lạnh" và sức đề kháng bền bỉ này khiến chúng trở thành một trong những mối đe dọa an toàn thực phẩm hàng đầu hiện nay ^[2], ^[1].

Nguy cơ nghiêm trọng đối với thai phụ và thai nhi

Nhiễm khuẩn Listeria (hay còn gọi là bệnh listeriosis) là một bệnh nhiễm trùng xâm lấn cực kỳ nghiêm trọng đối với những cá nhân có hệ miễn dịch nhạy cảm ^[2]. Bệnh đặc biệt nguy hiểm và có khả năng gây tử vong cao ở phụ nữ mang thai, thai nhi, người cao tuổi trên 65 tuổi và người bị suy giảm miễn dịch ^[2], ^[1].

Đối với cơ thể thai phụ, sự thay đổi tự nhiên của hệ thống miễn dịch trong thai kỳ khiến cơ thể giảm sức chống đỡ trước vi khuẩn nội bào. Nghiên cứu thực nghiệm xác nhận rằng Listeria monocytogenes có khả năng vượt qua hàng rào biểu mô ruột của con người ^[3]. Đáng lo ngại hơn cả, loại vi khuẩn này còn có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai và hàng rào máu não ^[3].

Khi vi khuẩn vượt qua nhau thai, hậu quả để lại cho thai nhi là vô cùng nặng nề. Nhiễm trùng có thể trực tiếp dẫn đến sảy thai, thai chết lưu trong tử cung, sinh non hoặc gây nhiễm trùng sơ sinh đe dọa trực tiếp đến tính mạng của trẻ ngay sau khi chào đời ^[1]. Hầu hết các trường hợp mắc bệnh ở người bắt nguồn trực tiếp từ việc tiêu thụ thực phẩm ăn liền bảo quản lạnh bị nhiễm mầm bệnh ở mức cao ^[2].

Bằng chứng khoa học về vi khuẩn Listeria trong thực phẩm ăn liền

Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới đã liên tục phát hiện sự hiện diện của Listeria monocytogenes trong các mặt hàng đồ ăn chế biến sẵn bảo quản lạnh. Những dữ liệu thực tế này phản ánh mức độ phơi nhiễm tiềm tàng mà người tiêu dùng, đặc biệt là thai phụ, có thể gặp phải hàng ngày.

Một nghiên cứu công bố năm 2016 khảo sát các loại rau tươi và rau chế biến sẵn ăn liền cho thấy tỷ lệ mẫu rau bị nhiễm Listeria monocytogenes chiếm 3,03% ^[4]. Đáng chú ý, tỷ lệ nhiễm ở nhóm rau ăn liền chưa qua xử lý nhiệt lên tới 5,56%, cao hơn đáng kể so với mức 2,22% ở rau củ thô ^[4]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng dù rau tươi được coi là thực phẩm lành mạnh, việc bảo quản lạnh và thiếu công đoạn tiệt trùng khiến chúng trở thành nguồn trung chuyển vi khuẩn nguy cơ cao ^[4].

Cũng trong năm 2016, một nghiên cứu tại vùng Sardinia thu thập 55 mẫu bánh mì kẹp (sandwich) ăn liền từ các máy bán hàng tự động làm mát đặt tại 6 bệnh viện ^[5]. Kết quả xét nghiệm phát hiện 9 mẫu chứa vi khuẩn thuộc chi Listeria, trong đó có 3 mẫu (chiếm 5,5%) dương tính trực tiếp với chủng gây bệnh Listeria monocytogenes ^[5]. Mặc dù các sản phẩm này vẫn đạt tiêu chuẩn vi sinh theo quy định chung, các nhà nghiên cứu cảnh báo nguy cơ sẽ tăng cao khi thực phẩm được tiêu thụ bởi các đối tượng nhạy cảm ^[5].

Năm 2013, nghiên cứu tại Croatia thực hiện trên 100 mẫu rau chế biến tối thiểu bảo quản lạnh từ các siêu thị cho thấy vi khuẩn chi Listeria xuất hiện ở 20% tổng số mẫu ^[6]. Riêng chủng Listeria monocytogenes được phát hiện trong 1 mẫu bắp cải đỏ cắt sẵn ^[6]. Đáng lưu ý, có tới 24% mẫu khảo sát thiếu thông tin về hạn sử dụng và 60% mẫu thiếu hướng dẫn về điều kiện bảo quản, làm tăng nguy cơ người tiêu dùng lưu trữ quá hạn trong tủ lạnh ^[6].

Nghiên cứu công bố năm 2025 tại Hàn Quốc thu thập 182 mẫu thực phẩm và môi trường tại các khu ẩm thực của 44 siêu thị lớn, bao gồm 168 mẫu mì lạnh ăn liền ^[7]. Kết quả phân tích ghi nhận Listeria monocytogenes được phân lập thành công từ nước dùng mì lạnh của 6 mẫu ^[7]. Các chủng phân lập thuộc về các nhóm huyết thanh 1/2a, 1/2b, 1/2c và các kiểu chuỗi ST9, ST87 vốn có liên quan trực tiếp đến các ca nhiễm trùng ở người ^[7].

Bên cạnh rau và mì, hải sản ăn liền bảo quản lạnh cũng là môi trường đáng báo động. Một tổng quan nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ xuất hiện của vi khuẩn này trong cá hồi hun khói lạnh ăn liền và sản phẩm cá nấu chín dao động từ 6% đến 36% ^[8]. Vi khuẩn sinh trưởng rất tốt ở nhiệt độ làm lạnh trên hầu hết các loại hải sản mà không cần thêm bước xử lý nhiệt nào trước khi ăn ^[8].

Mối lo ngại về độc lực và tình trạng kháng thuốc

Không chỉ sống sót bền bỉ ở nhiệt độ thấp, vi khuẩn Listeria monocytogenes còn mang các đặc tính độc lực mạnh và khả năng kháng kháng sinh phức tạp. Trong nghiên cứu năm 2016 đối với các mẫu rau củ, kỹ thuật multiplex PCR đã xác nhận tiềm năng độc lực của các chủng phân lập ^[4]. Nghiên cứu này ghi nhận sự xuất hiện của serotype 4b - một nhóm huyết thanh thường xuyên liên quan đến các vụ bùng phát dịch bệnh qua đường thực phẩm ^[4]. Đồng thời, một chủng phân lập đã biểu hiện sự kháng lại penicillin G, một loại kháng sinh trị liệu thông dụng ^[4].

Nghiên cứu năm 2025 trên các mẫu nước dùng mì lạnh cũng cho thấy tất cả các chủng vi khuẩn phân lập được đều mang nhiều gen độc lực khác nhau ^[7]. Phân tích kháng sinh đồ bằng phương pháp E-test cho thấy các chủng này kháng lại đồng thời ciprofloxacin, clindamycin, oxacillin và tetracycline ^[7]. Điểm tích cực là các mẫu này vẫn còn nhạy cảm với các kháng sinh nhóm beta-lactam và vancomycin ^[7]. Tuy nhiên, việc mầm bệnh sở hữu nhiều gen kháng thuốc và gen độc lực cảnh báo rằng việc điều trị sẽ gặp nhiều rào cản nếu xảy ra nhiễm trùng ^[4], ^[7].

Nhận diện những hiểu lầm thường gặp về tủ lạnh

Nhiều người lầm tưởng rằng ngăn mát tủ lạnh có thể tiêu diệt hoặc vô hiệu hóa toàn bộ các loại vi sinh vật. Trên thực tế, nhiệt độ lạnh từ 4 độ C trở xuống chỉ làm chậm sự phát triển của vi khuẩn thông thường, nhưng lại tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn ưa lạnh như Listeria âm thầm nhân lên qua từng ngày ^[2], ^[1].

Một hiểu lầm phổ biến khác là thực phẩm chỉ nhiễm khuẩn khi có mùi chua, nhớt hoặc biến đổi màu sắc. Listeria monocytogenes có thể phát triển và đạt mật độ nguy hiểm trong các món ăn chế biến sẵn mà không hề làm thay đổi mùi vị, hình thái hay độ tươi ngon cảm quan của thức ăn ^[2], ^[5]. Do đó, người dùng không thể nhận biết nguy cơ bằng mắt thường hoặc khứu giác.

Nhiều gia đình cũng tin rằng các loại thực phẩm đóng gói kín trong môi trường khí biến đổi (MAP) hoặc đồ hút chân không để tủ lạnh là an toàn tuyệt đối. Thực tế vi sinh học khẳng định Listeria monocytogenes là vi khuẩn kỵ khí tùy tiện, vẫn tồn tại và sinh sôi bình thường trong môi trường thiếu oxy hoặc yếm khí ^[1], ^[5]. Đợt bùng phát dịch bệnh listeriosis liên quan đến kem Blue Bell năm 2015 là một minh chứng cho thấy ngay cả các sản phẩm lạnh công nghiệp cũng có thể mang nguy cơ lớn nếu quy trình an toàn sinh học bị vi phạm ^[1].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mặc dù bất kỳ ai cũng có thể bị ngộ độc thực phẩm, một số nhóm người tiêu dùng có nguy cơ mắc bệnh listeriosis xâm lấn cao hơn gấp nhiều lần so với người bình thường. Phụ nữ đang mang thai là đối tượng cần đặt lên hàng đầu trong danh sách cảnh báo, bởi lẽ nhiễm khuẩn có thể cướp đi sinh mạng của thai nhi dù người mẹ đôi khi chỉ biểu hiện triệu chứng nhẹ giống cúm ^[2], ^[1].

Bên cạnh thai phụ, những người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ tử vong rất cao khi nhiễm phải loại vi khuẩn này ^[2], ^[1]. Hệ thống miễn dịch suy giảm theo tuổi tác khiến khả năng khống chế vi khuẩn nội bào suy yếu rõ rệt ^[2].

Nhóm bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch do mắc các bệnh mạn tính, bệnh nhân đang điều trị ung thư hoặc đang nằm viện cũng đối diện với rủi ro nghiêm trọng ^[2], ^[5]. Nghiên cứu tại các bệnh viện chỉ ra rằng sự xuất hiện của các thực phẩm ăn liền nhiễm khuẩn tại các căng tin hoặc máy bán hàng tự động là nguồn nguy cơ trực tiếp đối với các bệnh nhân nội trú có thể trạng yếu ^[5].

Giải pháp thực tế bảo vệ thai kỳ an toàn

Để triệt tiêu hoàn toàn mối đe dọa từ Listeria, biện pháp hữu hiệu và căn bản nhất là xử lý nhiệt. Nghiên cứu khẳng định Listeria monocytogenes bị bất hoạt hoàn toàn bởi nhiệt độ nấu chín kỹ lưỡng và quy trình thanh trùng ^[1]. Do đó, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên ăn đồ ăn nguội để sẵn trong tủ lạnh nếu chưa được đun nóng lại thật kỹ ^[1].

Khi sử dụng thức ăn thừa hoặc các món ăn chế biến sẵn bảo quản trong tủ lạnh, thai phụ cần nấu sôi hoặc hâm nóng toàn bộ thực phẩm cho đến khi bốc hơi nóng đều khắp món ăn. Tránh tuyệt đối việc chỉ làm ấm sơ qua bên ngoài trong khi phần lõi thực phẩm vẫn còn lạnh. Nhiệt độ nấu nướng đạt chuẩn sẽ vô hiệu hóa vi khuẩn ngay lập tức ^[1].

Mẹ bầu nên tránh hoàn toàn các nhóm thực phẩm có nguy cơ nhiễm bẩn cao mà chưa qua đun nấu chín kỹ:

• Các loại rau mầm sống, salad trộn sẵn bán tại siêu thị hoặc quán ăn ^[4], ^[6].
• Hải sản hun khói lạnh ăn liền như cá hồi hun khói ^[8].
• Thịt nguội, giò chả, pate, xúc xích ăn liền lấy thẳng từ tủ lạnh ^[1].
• Sữa tươi chưa qua thanh trùng và các loại phô mai mềm làm từ sữa chưa thanh trùng ^[1].
• Nước dùng hoặc mì lạnh chưa được làm nóng ^[7].

Ngoài ra, cần giữ gìn vệ sinh tủ lạnh định kỳ, bao gói thực phẩm sống và chín riêng biệt để tránh nhiễm khuẩn chéo ^[1], ^[6]. Tuyệt đối không lưu trữ thực phẩm chế biến sẵn quá lâu trong ngăn mát, bởi thời gian lưu trữ càng dài thì lượng vi khuẩn tích lũy càng lớn ^[2]. Nếu thai phụ xuất hiện các dấu hiệu như sốt, đau mỏi cơ hoặc rối loạn tiêu hóa sau khi ăn đồ lạnh, cần liên hệ ngay với bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và xử trí kịp thời.

Lời khuyên cân bằng cho bữa ăn hàng ngày

Tủ lạnh vẫn là một thiết bị gia dụng vô cùng tiện ích trong đời sống hiện đại, và việc chuẩn bị trước thức ăn giúp giảm áp lực sinh hoạt cho phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, sự tiện lợi không bao giờ được đánh đổi bằng sự an toàn của thai nhi. Mẹ bầu hãy duy trì thói quen "ăn chín, uống sôi", luôn hâm nóng thực phẩm để lạnh trước khi dùng và lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc thanh trùng rõ ràng. Đây chính là tấm lá chắn đơn giản nhưng vững chắc nhất giúp bảo vệ trọn vẹn sức khỏe của mẹ và bé suốt thai kỳ.