Phụ nữ mang thai ăn nhiều ức gà có sợ thiếu máu do thiếu sắt?

Nhiều phụ nữ khi mang thai thường lựa chọn ức gà làm thực phẩm chủ lực trong thực đơn hàng ngày nhờ hàm lượng đạm cao, ít chất béo và hỗ trợ kiểm soát cân nặng tốt. Tuy nhiên, không ít mẹ bầu băn khoăn liệu thói quen ăn quá nhiều ức gà thay thế cho các loại thịt khác có dẫn đến nguy cơ thiếu máu do thiếu sắt hay không.

Câu trả lời là mẹ bầu hoàn toàn có nguy cơ đối mặt với tình trạng thiếu máu thiếu sắt nếu lạm dụng ức gà và cắt giảm các nguồn thực phẩm giàu sắt khác. Dù ức gà cung cấp nguồn protein nạc dồi dào, hàm lượng sắt trong loại thịt trắng này lại rất thấp, không đủ đáp ứng nhu cầu tạo máu gia tăng đột biến trong suốt thai kỳ.

Nhu cầu sắt tăng vọt trong thai kỳ và khoảng trống từ thịt trắng

Khi bước vào thai kỳ, cơ thể người phụ nữ trải qua sự thay đổi mạnh mẽ về thể tích tuần hoàn để nuôi dưỡng bào thai và bánh nhau. Theo khuyến nghị dinh dưỡng từ Viện Nghiên cứu Y khoa Ấn Độ (ICMR), nhu cầu sắt hàng ngày của phụ nữ mang thai tăng vọt lên mức 35 mg mỗi ngày, cao hơn rất nhiều so với mức 21 mg ở phụ nữ không mang thai và 17 mg ở nam giới trưởng thành ^[1]. Để hoàn thành toàn bộ thai kỳ và quá trình sinh nở, tổng lượng sắt mà một thai phụ nặng 55 kg cần huy động có thể vượt mức 1200 mg ^[1].

Sự đòi hỏi khắt khe này xuất phát từ việc cơ thể mẹ phải chia sẻ một lượng lớn vi chất cho quá trình kiến tạo sự sống mới. Các nghiên cứu đã tính toán rằng riêng sự phát triển của thai nhi, bánh nhau và sự gia tăng thể tích máu của người mẹ đã tiêu tốn khoảng 825 mg sắt nguyên tố ^[2]. Phần lớn lượng sắt này được chuyển giao từ mẹ sang thai nhi tập trung vào ba tháng cuối của thai kỳ ^[1].

Trong khi đó, ức gà là đại diện tiêu biểu của nhóm thịt trắng, vốn có lượng myoglobin và hàm lượng sắt thấp hơn đáng kể so với thịt đỏ như thịt bò hay thịt cừu. Nếu phụ nữ mang thai xây dựng chế độ ăn thiên lệch, sử dụng ức gà làm nguồn đạm động vật duy nhất trong nhiều tuần, cơ thể sẽ không nhận đủ lượng sắt cần thiết để bù đắp vào kho dự trữ đang cạn kiệt từng ngày.

Cơ chế hấp thu: Vì sao sắt trong ức gà không đủ cho mẹ bầu?

Sắt trong chế độ ăn uống tồn tại dưới hai dạng chính: sắt heme (có trong thực phẩm nguồn gốc động vật) và sắt non-heme (chủ yếu trong thực vật). Về mặt sinh học, sắt heme được cơ thể người hấp thu hiệu quả hơn rất nhiều so với sắt non-heme ^[2]. Đây là lý do những người ăn chay thuần hoặc ăn chế độ thực vật chiếm ưu thế thường dễ bị tổn thương trước tình trạng thiếu sắt do khả năng hấp thu thấp ^[2].

Ức gà chứa sắt ở dạng heme, nhưng mật độ sắt trên mỗi khẩu phần lại quá khiêm tốn. Khi thai phụ phụ thuộc hoàn toàn vào ức gà mà bỏ qua các thực phẩm giàu sắt khác, lượng sắt heme hấp thu được vẫn không đủ bù đắp nhu cầu sinh lý khổng lồ.

Bên cạnh đó, hiệu quả hấp thu sắt trong bữa ăn còn chịu sự chi phối của nhiều dưỡng chất đi kèm. Sự hấp thu sắt có thể bị ức chế mạnh bởi canxi và phytate, trong khi vitamin C đóng vai trò chất xúc tác thúc đẩy hấp thu sắt ^[2]. Nếu mẹ bầu ăn ức gà kèm theo các chế phẩm giàu canxi hoặc sử dụng các loại ngũ cốc nguyên cám chứa nhiều phytate mà thiếu hụt vitamin C, lượng sắt ít ỏi vốn có trong ức gà lại càng bị cản trở hấp thu vào máu ^[2].

Các giai đoạn thiếu máu thiếu sắt và rủi ro sản khoa tiềm ẩn

Thiếu máu trong thai kỳ được định nghĩa chuẩn xác khi nồng độ hemoglobin của thai phụ giảm xuống dưới mức 10,5 g/dL ở bất kỳ tuổi thai nào ^[3]. Thiếu máu là một vấn đề phổ biến trong sản khoa và chăm sóc chu sinh, trong đó nguyên nhân cốt lõi và hàng đầu là do thiếu hụt sắt, chiếm tỷ lệ lưu hành ước tính từ 20% đến 80% trên toàn cầu ^[3]. Ước tính có tới khoảng 50% các trường hợp mang thai chịu ảnh hưởng bởi tình trạng thiếu máu do thiếu sắt ^[1].

Quá trình tiến triển của thiếu sắt diễn ra qua ba giai đoạn liên tiếp: bắt đầu từ sự suy giảm các kho dự trữ sắt trong mô và gan, tiếp đến là giai đoạn tạo hồng cầu thiếu sắt nhưng chưa biểu hiện thiếu máu trên xét nghiệm huyết sắc tố, và cuối cùng tiến triển thành thiếu máu thiếu sắt thực sự - thể lâm sàng rõ rệt nhất của sự thiếu hụt này ^[3]. Người mẹ khi mang thai vốn đã có lượng dự trữ sắt tại gan thấp hơn, kết hợp với việc mất khoảng 0,5 mg sắt cho mỗi 1 mL máu thất thoát khi có xuất huyết, khiến nguy cơ chuyển biến sang giai đoạn nặng diễn ra rất nhanh ^[1].

Tình trạng thiếu máu ở mẹ bầu có thể trở nên trầm trọng hơn bởi các yếu tố sản khoa như xuất huyết tử cung, xuất huyết bánh nhau, chảy máu đường tiêu hóa hoặc mất máu quanh cuộc chuyển dạ ^[3]. Nếu không được kiểm soát, thiếu máu thiếu sắt gây ra hàng loạt nguy cơ cụ thể cho thai kỳ gồm thai chậm tăng trưởng trong tử cung, sinh non, bất thường tỷ lệ thai - bánh nhau và làm gia tăng nguy cơ mẹ phải truyền máu trong cuộc sinh ^[3].

Nghiên cứu lâm sàng: Hệ lụy từ thiếu sắt đối với thai phụ và thai nhi

Tác động tiêu cực của tình trạng thiếu máu thiếu sắt lên sức khỏe mẹ và con đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trên hơn 800 thai phụ tại khu vực nội thành khi bắt đầu tiếp cận dịch vụ chăm sóc tiền sản đã ghi nhận tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt (khi hemoglobin thấp đi kèm nồng độ ferritin huyết thanh dưới 12 microgam/L) gắn liền với khẩu phần ăn có mức năng lượng và hàm lượng sắt thấp hơn đáng kể trong giai đoạn đầu thai kỳ ^[4].

Nghiên cứu này chỉ ra rằng, tình trạng thiếu máu thiếu sắt làm tăng nguy cơ sinh con nhẹ cân lên gấp 3 lần và làm tăng nguy cơ sinh non lên hơn 2 lần so với nhóm phụ nữ bình thường, trong khi các dạng thiếu máu do nguyên nhân khác không làm gia tăng các nguy cơ này ^[4]. Đặc biệt, khi thai phụ có tình trạng xuất huyết âm đạo xảy ra trước hoặc tại thời điểm bắt đầu theo dõi thai kỳ đi kèm với thiếu máu thiếu sắt, tỷ lệ sinh non tăng vọt lên gấp 5 lần, so với mức tăng 2 lần ở các nguyên nhân thiếu máu khác ^[4]. Hiện tượng tăng cân không đủ trong thai kỳ cũng xuất hiện phổ biến hơn hẳn ở những người bị thiếu máu thiếu sắt ^[4].

Trên bình diện lâm sàng rộng hơn, phụ nữ mang thai bị thiếu máu thiếu sắt thường xuyên phải chịu đựng các triệu chứng mệt mỏi, khó thở, ngất xỉu, hồi hộp đánh trống ngực và rối loạn giấc ngủ ^[5]. Thai phụ còn đối mặt với nguy cơ gia tăng nhiễm trùng chu sinh, tiền sản giật, băng huyết và suy giảm nhận thức hoặc rối loạn hành vi sau sinh ^[5]. Đáng lưu ý, tình trạng thiếu sắt xảy ra ngay từ ba tháng đầu thai kỳ để lại tác động tiêu cực lên sự phát triển của thai nhi và nguy cơ chuyển dạ sớm nặng nề hơn rất nhiều so với tình trạng thiếu máu khởi phát ở các giai đoạn muộn hơn của thai kỳ ^[5]. Các bằng chứng tích lũy cũng cho thấy phụ nữ mang thai bị thiếu máu do thiếu sắt có thời gian mang thai ngắn hơn đáng kể, dẫn đến sinh non và tăng tỷ lệ tử vong chu sinh ^[1].

Bằng chứng về ảnh hưởng tới trẻ sơ sinh và chất lượng sữa mẹ

Không chỉ dừng lại ở các rủi ro trước mắt trong phòng sinh, sự thiếu hụt sắt của người mẹ còn phủ bóng đen lên sự phát triển của trẻ sơ sinh và chất lượng nguồn sữa mẹ sau này. Một nghiên cứu tiến hành đánh giá trên 50 thai phụ bị thiếu máu (hemoglobin < 11 g/dl) so sánh với 30 thai phụ khỏe mạnh đã phân tích chi tiết chỉ số sắt trong máu cuống rốn và các vi chất trong sữa mẹ ^[6].

Kết quả cho thấy chỉ số hemoglobin, các chỉ số hồng cầu và hồ sơ sắt ở trẻ sơ sinh có mẹ bị thiếu máu thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng, đặc biệt là ở những thai phụ bị thiếu máu từ mức độ trung bình đến nặng ^[6]. Có mối tương quan tuyến tính chặt chẽ giữa mức hemoglobin, sắt và ferritin của mẹ với các chỉ số tương ứng ở trẻ sơ sinh (P < 0,01) ^[6]. Đồng thời, các số đo nhân trắc học của trẻ sơ sinh cũng có mối liên hệ thuận với tình trạng dinh dưỡng của người mẹ (P < 0,05) ^[6]. Đáng chú ý, nồng độ các khoáng chất thiết yếu trong sữa mẹ bao gồm sắt, đồng, kẽm, canxi và magie đều bị suy giảm nghiêm trọng ở toàn bộ nhóm bà mẹ bị thiếu máu, có mối liên hệ mật thiết với nồng độ sắt huyết thanh của mẹ (P < 0,01) ^[6].

Tổng quan y khoa công bố năm 2023 khẳng định rằng tình trạng thiếu máu thiếu sắt nặng của mẹ trong thai kỳ có liên quan trực tiếp đến việc giảm nồng độ ferritin và hemoglobin của trẻ khi chào đời, đồng thời làm tăng nguy cơ thiếu sắt và thiếu máu ở trẻ từ 6 đến 12 tháng tuổi ^[7]. Lượng sắt dự trữ bị suy giảm ở trẻ sơ sinh có thể kéo dài suốt năm đầu đời ^[5].

Do sắt là nguyên tố thiết yếu cho quá trình chuyển hóa và chức năng thần kinh, thiếu máu thiếu sắt sẽ gây biến đổi chuyển hóa năng lượng trong não bộ, dẫn đến khiếm khuyết trong chức năng dẫn truyền thần kinh và quá trình myelin hóa sợi thần kinh ^[5]. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị thiếu sắt phải đối mặt với nguy cơ rối loạn phát triển liên quan đến chức năng nhận thức, cảm xúc xã hội và khả năng thích ứng, đồng thời chậm phát triển cả về ngôn ngữ lẫn vận động ^[5]. Dù nuôi con bằng sữa mẹ thường mang tính bảo vệ, nhưng lớp bảo vệ này không còn nguyên vẹn nếu bản thân người mẹ bị thiếu sắt, nhất là khi hàm lượng sắt trong sữa mẹ có xu hướng giảm dần theo thời gian tiết sữa ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp khi mẹ bầu ăn kiêng với ức gà

Một hiểu lầm rất phổ biến ở các bà bầu hiện đại là quan niệm "ăn ức gà nhiều đạm, sạch chất béo nên là nguồn dinh dưỡng hoàn hảo nhất". Mặc dù ức gà là thực phẩm lành mạnh giúp kiểm soát tình trạng tăng cân quá mức và phòng ngừa tiểu đường thai kỳ, nhưng việc tuyệt đối hóa một loại thực phẩm duy nhất là sai lầm nghiêm trọng về mặt dinh dưỡng sản khoa.

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn thịt động vật nói chung là đã nạp đủ sắt heme, không phân biệt thịt đỏ và thịt trắng. Trên thực tế, thịt trắng như ức gà chứa mật độ sắt thấp hơn nhiều lần so với các loại thịt đỏ hoặc nội tạng an toàn. Việc loại bỏ hoàn toàn thịt đỏ vì sợ mỡ, sợ tăng huyết áp hay sợ khó tiêu vô tình cắt đứt nguồn cung cấp sắt heme đậm đặc nhất cho cơ thể.

Một ngộ nhận khác là cho rằng nếu thiếu máu chỉ cần ăn nhiều rau xanh đậm là đủ bù đắp. Sắt trong thực vật là sắt non-heme, có tỷ lệ hấp thu rất thấp và dễ dàng bị vô hiệu hóa bởi các chất kháng dinh dưỡng như phytate nếu không có chế độ kết hợp khoa học ^[2]. Vì vậy, việc kết hợp ức gà với một chế độ ăn thuần thực vật mà không chú ý đến hàm lượng sắt tổng thể và tính sinh khả dụng của sắt vẫn đẩy mẹ bầu vào ngưỡng nguy hiểm.

Ai nên thận trọng và cảnh báo nguy cơ ngộ độc do tự ý bù sắt

Những thai phụ thuộc nhóm có nguy cơ cao cần đặc biệt cẩn trọng với chế độ ăn thiên về ức gà bao gồm: người mang đa thai, thai phụ ở lứa tuổi vị thành niên, người từng có tiền sử thiếu máu hoặc dự trữ sắt thấp trước khi mang thai, người có tiền sử xuất huyết tử cung hoặc nhau tiền đạo ^[3], ^[2]. Ngoài ra, thai phụ bị nhiễm ký sinh trùng đường ruột, sốt rét hoặc những người mắc chứng béo phì cũng là đối tượng dễ tổn thương trước tình trạng thiếu hụt vi chất này do phản ứng viêm cận lâm sàng và thể tích máu gia tăng ^[3], ^[2].

Mặc dù thiếu sắt để lại hậu quả nặng nề, việc tự ý bổ sung các chế phẩm sắt liều cao mà không qua thăm khám y khoa lại tiềm ẩn rủi ro khôn lường. Một báo cáo ca lâm sàng năm 2024 đã ghi nhận trường hợp thai phụ bị thiếu máu đẳng sắc (normocytic anemia) được truyền sắt tĩnh mạch liên tục nhiều lần để điều trị theo kinh nghiệm chẩn đoán, dẫn tới tình trạng quá tải sắt thứ phát gây rối loạn chức năng gan nặng và phải chăm sóc tích cực ^[8]. Thiếu máu thiếu sắt trong thai kỳ không phải lúc nào cũng biểu hiện dưới dạng thiếu máu hồng cầu nhỏ ^[8].

Do đó, thai phụ tuyệt đối không được tự ý mua thuốc sắt hoặc tự tăng liều lượng uống hay truyền mà phải thực hiện các xét nghiệm huyết học định kỳ, kiểm tra chỉ số ferritin và nồng độ hemoglobin dưới sự theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa ^[8].

Gợi ý chế độ ăn cân bằng và ứng dụng thực hành cho mẹ bầu

Để tận dụng ưu điểm giàu protein của ức gà mà không rơi vào bẫy thiếu máu thiếu sắt, thai phụ cần thiết lập một thực đơn đa dạng và phối hợp dưỡng chất thông minh:

• Đa dạng hóa nguồn đạm động vật: Thay vì ăn ức gà cả tuần, mẹ bầu nên luân phiên các bữa ăn với thịt đỏ nạc (như thịt bò, thịt nạc heo) khoảng 2-3 bữa mỗi tuần để bổ sung nguồn sắt heme dồi dào và có giá trị sinh học cao ^[2].
• Tăng cường chất hỗ trợ hấp thu: Khi ăn ức gà hoặc các món giàu sắt, hãy tăng cường bổ sung vitamin C thông qua các loại rau quả tươi như ớt chuông, cam, bưởi, kiwi hoặc nước chanh để tối ưu hóa quá trình hấp thu vi chất qua đường ruột ^[2].
• Tránh các chất ức chế cạnh tranh trong bữa ăn: Tránh uống sữa, dùng các chế phẩm canxi liều cao hoặc uống trà, cà phê ngay trong hoặc gần các bữa ăn chính, bởi canxi và các chất ức chế có thể cản trở nghiêm trọng quá trình hấp thu sắt của cơ thể ^[2].
• Tận dụng can thiệp sản khoa khi chuyển dạ: Khi sinh con, sản phụ nên trao đổi với bác sĩ về việc áp dụng phương pháp kẹp dây rốn muộn. Biện pháp kẹp dây rốn chậm khoảng 2-3 phút sau sinh có thể cung cấp thêm cho trẻ sơ sinh lượng máu tương đương 24-32 mL/kg thể trọng, mang lại khoảng 75 mg sắt quý giá giúp phòng ngừa thiếu sắt hiệu quả trong những tháng đầu đời ^[1].

Chế độ ăn uống trong thai kỳ đòi hỏi sự cân đối toàn diện chứ không thể trông cậy vào một loại thực phẩm đơn lẻ. Mẹ bầu hãy thưởng thức ức gà như một phần của thực đơn đa dạng, kết hợp hài hòa với các nguồn thực phẩm giàu sắt khác và tuân thủ hướng dẫn bổ sung vi chất từ bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ an toàn cho cả mẹ và con.