Phụ nữ mang thai bị cảm lạnh có dùng được viên ngậm thảo dược cúc tím?

Khi thời tiết chuyển mùa, phụ nữ mang thai rất dễ bị cảm lạnh, nghẹt mũi và đau rát họng do hệ thống miễn dịch có những thay đổi tự nhiên để dung nạp thai nhi. Nhiều mẹ bầu có tâm lý ngại dùng thuốc tây vì sợ ảnh hưởng xấu đến con, nên đã tìm kiếm các giải pháp từ thiên nhiên như viên ngậm, siro hoặc trà thảo mộc có chứa chiết xuất hoa cúc tím (Echinacea).

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp từ các dữ liệu y khoa hiện tại là thai phụ, đặc biệt trong 3 tháng đầu thai kỳ, cần hết sức thận trọng và không nên tùy tiện sử dụng các sản phẩm cúc tím khi chưa có chỉ định y khoa. Dù các nghiên cứu quan sát trên người ghi nhận thảo dược này không làm gia tăng tỷ lệ dị tật bẩm sinh lớn, nhiều bằng chứng thực nghiệm trên động vật lại chỉ ra nguy cơ sảy thai sớm và cản trở sự phát triển của phôi thai ^[1], ^[2].

Cúc tím và niềm tin thảo dược tự nhiên tuyệt đối an toàn

Chiết xuất cúc tím vốn có nguồn gốc từ Bắc Mỹ, bao gồm ba loài phổ biến được sử dụng rộng rãi là Echinacea angustifolia, Echinacea pallida và Echinacea purpurea ^[3]. Theo y học cổ truyền bản địa, loài thực vật này từng được ứng dụng để xử lý nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau như vết thương lở loét ở miệng, cảm lạnh thông thường hay thậm chí là vết rắn cắn ^[3]. Trong đời sống hiện đại, cúc tím trở thành thành phần quen thuộc trong các loại viên ngậm đau họng và thực phẩm bổ sung tăng sức đề kháng.

Nhiều người tiêu dùng, bao gồm cả thai phụ, thường mặc định rằng các sản phẩm có nguồn gốc từ cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và không có tác dụng phụ ^[4]. Quan niệm này thôi thúc phụ nữ có thai tự ý mua thảo dược để giảm ốm nghén hoặc đối phó với nhiễm trùng đường hô hấp mà không hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa ^[4]. Thực tế, thảo mộc chứa hàng loạt hoạt chất sinh học phức tạp có thể đi qua nhau thai và tác động trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi ^[4]. Bất kỳ chế phẩm nào có dược tính sinh học đều tiềm ẩn những rủi ro nhất định đối với một cơ thể nhạy cảm như phụ nữ đang mang thai.

Dữ liệu an toàn của cúc tím trong 3 tháng đầu thai kỳ

Giai đoạn tam cá nguyệt thứ nhất (3 tháng đầu) là thời điểm cực kỳ nhạy cảm, khi các cơ quan trọng yếu của thai nhi bắt đầu hình thành. Một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu đã đưa ra bằng chứng khoa học cho thấy việc sử dụng cúc tím qua đường uống trong 3 tháng đầu không làm gia tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh ^[5]. Kết luận này cũng đồng nhất với một báo cáo từ chương trình nghiên cứu Motherisk, khẳng định việc tiếp xúc với cúc tím trong tam cá nguyệt đầu không liên quan đến sự gia tăng các dị tật lớn ở thai nhi ^[6].

Dựa trên dữ liệu lâm sàng hiện có, một đánh giá có hệ thống công bố năm 2006 đã kết luận rằng cúc tím không gây quái thai khi sử dụng trong thai kỳ ^[5]. Một số ý kiến chuyên gia ở mức độ bằng chứng thấp cũng từng cho rằng việc dùng cúc tím đúng liều lượng khuyến cáo có thể an toàn cho phụ nữ mang thai ^[5]. Những thông tin này từng khiến nhiều người tin rằng viên ngậm thảo dược cúc tím là cứu cánh hoàn hảo cho mẹ bầu khi bị viêm họng, cảm cúm.

Tuy nhiên, các chuyên gia dịch tễ học và sản khoa lưu ý rằng việc không gây dị tật bẩm sinh không đồng nghĩa với việc sản phẩm an toàn tuyệt đối cho toàn bộ tiến trình mang thai. Việc thiếu dị tật trên trẻ sinh sống có thể che lấp những nguy cơ khác xảy ra ở giai đoạn sớm hơn ^[1].

Cảnh báo từ nghiên cứu thực nghiệm: Nguy cơ sảy thai và mạch máu phôi

Dù dữ liệu trên người cho thấy không có dị tật thai nhi, các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật lại mang đến những hồi chuông cảnh báo đáng lo ngại ^[1], ^[2]. Một nghiên cứu được tiến hành trên chuột mang thai được cho ăn Echinacea purpurea hàng ngày từ lúc bắt đầu thụ thai cho đến các ngày thai thứ 10, 11, 12, 13 và 14 ^[1]. Kết quả phân tích tủy xương và lách của chuột mẹ chỉ ra rằng sự gia tăng tế bào lympho và tế bào hồng cầu có nhân – vốn là phản ứng sinh lý bình thường khi mang thai – đã gần như bị triệt tiêu ở những cá thể tiêu thụ cúc tím ^[1].

Nghiêm trọng hơn, việc chuột mẹ tiêu thụ Echinacea purpurea hàng ngày trong suốt giai đoạn đầu thai kỳ đã làm sụt giảm đáng kể số lượng thai nhi sống sót ^[1]. Các nhà khoa học cảnh báo rằng hiện tượng này có thể làm sai lệch các thống kê dị tật trên người, bởi nếu thảo dược kích thích sảy thai sớm thì số lượng trẻ sống sót để ghi nhận dị tật sẽ giảm đi ^[1]. Từ dữ liệu này, việc kiêng dùng các sản phẩm cúc tím trong giai đoạn đầu và giữa thai kỳ là hành động hết sức thận trọng và cần thiết ^[1].

Bên cạnh đó, các đánh giá y khoa năm 2021 cũng nhấn mạnh rằng trong các nghiên cứu trên động vật, cúc tím cho thấy khả năng gây chấm dứt thai kỳ sớm dù không gây quái thai ^[2]. Một số báo cáo chuyên sâu khác cho thấy hoạt chất từ cúc tím có thể can thiệp vào quá trình hình thành mạch máu phôi (angiogenesis) và cản trở sự phát triển của thai nhi, do đó phụ nữ mang thai nên tránh sử dụng ^[2].

Cúc tím có thực sự hiệu quả với cảm lạnh như lời đồn?

Nhiều người chấp nhận mạo hiểm sử dụng cúc tím vì tin rằng thảo dược này sẽ nhanh chóng dập tắt các triệu chứng cảm lạnh. Hiệu quả lâm sàng của cúc tím trong các thử nghiệm khoa học thực tế vẫn còn nhiều điểm trái ngược ^[7], ^[8]. Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 1999 trên 246 tình nguyện viên mắc cảm lạnh, chế phẩm Echinaforce và dạng cô đặc của nó đã chứng minh hiệu quả giảm triệu chứng vượt trội so với giả dược trong liệu trình không quá 7 ngày ^[7].

Ngược lại, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng khác cũng thực hiện năm 1999 trên 108 bệnh nhân có tiền sử hay mắc bệnh đường hô hấp lại ghi nhận kết quả hoàn toàn khác biệt ^[8]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên dùng 4 mL dịch chiết Echinacea purpurea hoặc 4 mL giả dược 2 lần mỗi ngày trong vòng 8 tuần ^[8]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc cảm lạnh giữa nhóm dùng cúc tím (65%) và nhóm giả dược (74%) không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[8].

Thời gian mắc bệnh trung vị ở nhóm dùng cúc tím là 4,5 ngày, trong khi ở nhóm dùng giả dược là 6,5 ngày, nhưng sự khác biệt này không đạt mức ý nghĩa thống kê ^[8]. Thử nghiệm kết luận dịch chiết cúc tím không làm giảm đáng kể tỷ lệ mắc, thời gian kéo dài cũng như mức độ nghiêm trọng của các đợt cảm lạnh và nhiễm trùng hô hấp ^[8]. Sự không đồng nhất về mặt bằng chứng này cho thấy cúc tím không phải là phương thuốc kỳ diệu, đặc biệt là khi phải đánh đổi với những rủi ro thai kỳ tiềm ẩn ^[4].

Tác dụng phụ và những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Bên cạnh tác động lên thai sản, cúc tím còn có thể gây ra những phản ứng không mong muốn trên nhiều cơ quan khác ^[3], ^[2]. Một đánh giá có hệ thống chỉ ra rằng các tác dụng phụ thường gặp nhất ở người dùng cúc tím là rối loạn tiêu hóa và phát ban trên da ^[3]. Một số báo cáo ghi nhận các triệu chứng như đau bụng, buồn nôn, ngứa, mày đay và ban đỏ ^[2].

Mặc dù hiếm gặp, cúc tím vẫn có khả năng kích hoạt các phản ứng dị ứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng như phù mạch hay khó thở ^[3], ^[2]. Do đó, những bệnh nhân có cơ địa dị ứng hoặc mắc bệnh hen suyễn cần phải hết sức cẩn trọng và cân nhắc kỹ trước khi có ý định sử dụng bất kỳ sản phẩm nào có chứa cúc tím ^[3].

Các cơ quan quản lý dược phẩm uy tín trên thế giới như Ủy ban Hợp tác Khoa học Châu Âu về Liệu pháp Thực vật, Tổ chức Y tế Thế giới và Ủy ban E của Đức đều khuyến cáo thời gian dùng cúc tím đường uống thông thường chỉ nên kéo dài từ 7 đến 10 ngày và không được vượt quá 8 tuần ^[2]. Ở người trưởng thành không mang thai, liều lượng cúc tím đường uống thường được nghiên cứu trong khoảng 800 đến 1500 mg mỗi ngày ^[2]. Tuy nhiên, do nguồn dữ liệu an toàn còn quá nghèo nàn, nhiều tài liệu chuyên ngành khuyến cáo việc sử dụng cúc tím trong thời gian mang thai và cho con bú là điều không nên làm ^[5], ^[3].

Hiểu lầm phổ biến và giải pháp an toàn cho mẹ bầu khi bị cảm lạnh

Nhiều thai phụ lầm tưởng rằng viên ngậm thảo dược thì chỉ tác động tại chỗ ở vùng hầu họng nên không đi vào máu. Sự thật là các hoạt chất sinh học trong viên ngậm vẫn được hấp thu qua niêm mạc miệng và đường tiêu hóa, sau đó tuần hoàn khắp cơ thể. Hơn nữa, thị trường thảo dược hiện nay rất đa dạng, trong khi các bằng chứng y khoa dành cho phần lớn các loại cây thuốc (trừ gừng với liều dưới 1000 mg mỗi ngày) đều rất phân tán và chưa có kết luận dứt khoát ^[4].

Chính vì vậy, nguyên tắc hàng đầu là tất cả các sản phẩm thảo dược đều phải được sử dụng với sự thận trọng đặc biệt trong thai kỳ ^[4]. Nếu không có sự giám sát và chỉ định từ bác sĩ, thai phụ không nên tự biến mình thành đối tượng thử nghiệm.

Khi không may bị cảm lạnh trong 3 tháng đầu đời của bé, mẹ bầu nên áp dụng các biện pháp chăm sóc tự nhiên đã được kiểm chứng an toàn:

• Tích cực súc họng nhiều lần trong ngày bằng nước muối sinh lý ấm để làm sạch niêm mạc và giảm cảm giác đau rát họng.
• Sử dụng nước ấm, nước chanh pha mật ong hoặc một lượng nhỏ gừng tươi để làm dịu đường hô hấp một cách lành tính.
• Xông mũi họng nhẹ nhàng bằng hơi nước ấm, giữ ấm cơ thể, đặc biệt là vùng cổ ngực và bàn chân.
• Nghỉ ngơi tối đa, ngủ đủ giấc và bổ sung dinh dưỡng thanh đạm, dễ tiêu hóa để tạo điều kiện cho hệ miễn dịch tự phục hồi.

Tóm lại, dù dữ liệu dịch tễ học bước đầu cho thấy cúc tím không làm gia tăng nguy cơ sinh con dị tật trong 3 tháng đầu, những rủi ro về sảy thai sớm và ức chế mạch máu phôi thai trên thực nghiệm là lý do xác đáng để mẹ bầu kiêng cữ. Hãy luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ sản khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại viên ngậm hay chế phẩm thảo dược nào để đảm bảo thai kỳ diễn ra an toàn trọn vẹn.