Phụ nữ mang thai có nên ăn hoa quỳnh? Dữ liệu an toàn còn thiếu vắng

Món ăn từ hoa quỳnh và nỗi băn khoăn của thai phụ

Hoa quỳnh (tên khoa học Epiphyllum oxypetalum) là loài hoa thuộc họ Xương rồng, nổi tiếng nhờ sắc trắng tao nhã và chỉ nở rộ vào ban đêm. Không chỉ để thưởng ngoạn, trong ẩm thực dân gian và kinh nghiệm truyền miệng, hoa quỳnh còn được nhiều gia đình nấu canh, hãm trà hoặc ngâm mật ong với niềm tin bồi bổ cơ thể, thanh nhiệt và hỗ trợ hô hấp.

Chính vì được coi là loài hoa lành tính, nhiều mẹ bầu thường thắc mắc liệu mình có thể ăn hoa quỳnh để đổi vị hoặc bồi dưỡng sức khỏe trong thời gian mang thai hay không. Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học chứng cứ là: Phụ nữ mang thai không nên dùng hoa quỳnh. Đến nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận tính an toàn của loài hoa này đối với mẹ và sự phát triển của thai nhi.

Khoảng trống dữ liệu lâm sàng trên thai kỳ

Trong thực hành y khoa, thai kỳ là giai đoạn vô cùng nhạy cảm đối với bất kỳ loại thực phẩm, dược liệu hay thuốc nào đưa vào cơ thể. Việc đánh giá an toàn của thảo dược bắt buộc phải trải qua nhiều cấp độ nghiên cứu, từ phòng thí nghiệm, thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật mang thai, cho đến theo dõi lâm sàng nghiêm ngặt ở người.

Với hoa quỳnh, hiện tại chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú. Khi thiếu vắng dữ liệu trực tiếp trên nhóm đối tượng đích, việc khẳng định hoa quỳnh an toàn cho thai phụ là hoàn toàn vô căn cứ và mang lại nhiều rủi ro khôn lường. Mẹ bầu không thể dựa vào kinh nghiệm truyền miệng để đánh đổi sức khỏe thai kỳ.

Thành phần hóa học và lo ngại về độc tính phát triển

Để hiểu rõ hơn về tính chất của cây quỳnh, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần và hoạt tính sinh học từ loài thực vật này thông qua các mô hình phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã tiến hành đánh giá độc tính đa loài bằng mô hình điện toán (in silico) đối với các hợp chất tự nhiên chiết xuất từ ba loài thực vật, bao gồm dịch chiết methanol của cây quỳnh (Epiphyllum oxypetalum) ^[1]. Thông qua phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS), các nhà nghiên cứu đã xác định được 27 hợp chất khác nhau từ các mẫu chiết ^[1]. Sau đó, độc tính của các hợp chất này được ước tính qua mô hình mối quan hệ định lượng giữa cấu trúc và hoạt tính sinh học (QSAR) trên các loài sinh vật thử nghiệm gồm giáp xác Daphnia magna, cá Pimephales promelas, trùng lông Tetrahymena pyriformis và độc tính đường uống trên chuột ^[1].

Kết quả nghiên cứu năm 2021 này chỉ ra rằng, trật tự độc tính của các hợp chất giảm dần từ Daphnia magna, Tetrahymena pyriformis, Pimephales promelas cho tới đường uống ở chuột ^[1]. Dù toàn bộ các hợp chất đều không có tính tích lũy sinh học, song phần lớn trong số chúng lại được dự báo là các chất có độc tính đối với quá trình phát triển sinh học (developmental toxicants) ^[1]. Ngoài ra, có một hợp chất mang tên Dasycarpidan-1-methanol, acetate (ester) được xác định là chất gây đột biến ^[1]. Các tác giả đã khuyến cáo cần tiếp tục thực hiện thêm các nghiên cứu trên mô hình sinh vật sống (in vivo) để đánh giá kỹ lưỡng hơn ^[1].

Dữ liệu trên cho thấy các hoạt chất trong cây quỳnh tiềm ẩn nguy cơ tác động bất lợi đến sự biệt hóa và phát triển bình thường của mô sống. Đây là một tín hiệu cảnh báo quan trọng, giải thích tại sao thai phụ cần tuyệt đối thận trọng trước các chế phẩm hay món ăn từ loài cây này.

Cơ chế tác động và những nghiên cứu khác về hoa quỳnh

Ngoài độc tính được dự báo trên mô hình điện toán, các nghiên cứu sinh học và hóa thực vật gần đây tiếp tục làm sáng tỏ các đặc tính khác của loài cây này, vốn chủ yếu tập trung vào hương thơm, chăm sóc da hoặc chế biến tinh bột công nghiệp.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích cơ chế tỏa hương và con đường sinh tổng hợp geraniol của hoa quỳnh (Epiphyllum oxypetalum) ^[2]. Nghiên cứu phát hiện lượng hương thơm bay hơi của hoa quỳnh biến đổi mạnh mẽ theo thời gian: bắt đầu từ sau 8 giờ tối theo giờ địa phương, lượng chất dễ bay hơi tỏa ra tăng vọt tới 200 lần chỉ trong vòng 6 giờ ^[2]. Khi hoa nở bung hoàn toàn, hoạt chất geraniol chiếm tới 72,54% tổng lượng khí tỏa ra, tiếp sau đó là benzyl alcohol chiếm 12,96% và methyl salicylate chiếm 3,75% ^[2]. Các phân tích sinh học phân tử cho thấy enzyme EoTPSa1 chịu trách nhiệm cho quá trình tổng hợp geraniol qua con đường mevalonate ^[2]. Hoạt tính sinh học mạnh từ các loại tinh dầu bay hơi này là lý do hoa quỳnh có mùi hương rất gắt khi nở, có thể gây khó chịu cho những người có cơ địa nhạy cảm.

Bên cạnh đó, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác động phối hợp giữa chiết xuất nhân sâm (Panax ginseng), hoàng tinh (Polygonatum cyrtonema), hoa quỳnh (Epiphyllum oxypetalum), hoa sen (Nelumbo nucifera) và hoa quế (Osmanthus fragrans) đối với việc chống lão hóa da ^[3]. Nghiên cứu áp dụng cả mô hình điện toán và thử nghiệm trên tế bào (in vitro), ghi nhận sự kết hợp của 5 loài thực vật này cho hiệu quả chống lão hóa da mạnh hơn so với việc chỉ kết hợp 3 loài (nhân sâm, hoàng tinh, hoa quỳnh) hay dùng riêng nhân sâm ^[3].

Cũng trong năm 2024, một nghiên cứu khác tập trung khảo sát tác động của polysaccharide chiết xuất từ cây quỳnh đối với tinh bột sắn ^[4]. Kết quả trong phòng thí nghiệm cho thấy polysaccharide từ quỳnh làm giảm năng lượng enthalpy hồ hóa từ 3,92 xuống 2,11 J/g, tăng độ vỡ nhớt từ 302 lên 382 cp, đồng thời giảm độ nhớt thoái hóa từ 324 xuống 258 cp ^[4]. Ngoài ra, hợp chất này còn ức chế quá trình tiêu hóa tinh bột sắn khi thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) ^[4].

Tổng hợp lại, các nghiên cứu gần nhất về hoa quỳnh chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm, mô phỏng trên máy tính hoặc ứng dụng ngoài da và công nghệ thực phẩm. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào khẳng định việc tiêu hóa hoa quỳnh qua đường ăn uống là an toàn đối với hệ tuần hoàn mẹ và sự an toàn của thai nhi.

Cẩn trọng nguy cơ co bóp tử cung và các hiểu lầm thường gặp

Nhiều người thường cho rằng thảo mộc thiên nhiên, cây nhà lá vườn thì "hoàn toàn vô hại", ăn vào chỉ có lợi chứ không có hại. Đây là quan niệm hết sức sai lầm. Rất nhiều loại thảo dược có chứa các thành phần kích thích tuần hoàn, hoạt huyết hoặc chứa hoạt chất có khả năng kích hoạt phản xạ cơ trơn, tiềm ẩn nguy cơ gây co thắt hoặc co bóp cơ trơn tử cung, làm tăng nguy cơ động thai hoặc sinh non.

Kinh nghiệm dân gian thường truyền tụng món hoa quỳnh nấu canh sườn, canh thịt băm giúp giảm ho, mát phổi. Dù vậy, những công dụng này đa phần dựa trên cảm nhận chủ quan và chưa từng được kiểm chứng về mặt độc chất học trên thai phụ. Việc dung nạp một lượng hợp chất thực vật chưa rõ liều lượng tối đa có thể gây rối loạn tiêu hóa, kích thích thành ruột và gián tiếp ảnh hưởng đến tử cung của người mẹ.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Trước tình trạng thiếu hụt dữ liệu khoa học, nhóm đối tượng cần kiêng cữ hàng đầu chính là phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào. Phụ nữ đang trong giai đoạn chuẩn bị mang thai hoặc đang cho con bú cũng không nên tiêu thụ hoa quỳnh và các sản phẩm chiết xuất từ loài cây này.

Ngoài ra, những người có cơ địa dị ứng, hen suyễn cần cẩn trọng với hương hoa quỳnh đậm đặc nở vào ban đêm, vì lượng phát thải hoạt chất bay hơi như geraniol và benzyl alcohol tăng đột biến có thể kích thích đường thở ^[2]. Những bệnh nhân có bệnh lý mạn tính nền đang điều trị thuốc không nên tự ý dùng hoa quỳnh tươi ngâm rượu hoặc nấu nước uống nhằm tránh tương tác bất lợi.

Lời khuyên thực tế cho thai phụ

Trong suốt thai kỳ, nguyên tắc quan trọng nhất là "an toàn đi trước, bổ dưỡng theo sau". Thai phụ cần áp dụng lối sống và chế độ ăn uống khoa học dựa trên những thực phẩm đã được xác nhận an toàn:

• Thay vì tìm kiếm các loài hoa thảo mộc lạ, mẹ bầu nên xây dựng thực đơn đa dạng bằng các loại rau củ quả quen thuộc, giàu vitamin và khoáng chất như rau ngót, bông cải xanh, cải bó xôi, cà rốt.
• Luôn uống đủ nước lọc, duy trì thói quen ăn chín uống sôi và chế biến thực phẩm sạch sẽ.
• Khi có các triệu chứng như ho, sốt hoặc mệt mỏi trong thai kỳ, tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng từ hoa quỳnh ngâm mật ong hay hấp đường phèn. Mẹ bầu cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám và kê đơn an toàn.
• Nếu lỡ ăn một lượng nhỏ hoa quỳnh trong bữa cơm gia đình và cảm thấy bất thường như đau bụng, co cứng vùng bụng dưới hoặc xuất huyết, cần tới bệnh viện kiểm tra ngay lập tức.

Kết luận

Hoa quỳnh là loài hoa đẹp và có nhiều tiềm năng trong nghiên cứu da liễu hay công nghệ thực phẩm. Tuy nhiên, trước sự vắng bóng hoàn toàn của các bằng chứng an toàn lâm sàng, phụ nữ mang thai không nên ăn hay sử dụng hoa quỳnh dưới bất kỳ hình thức nào. Bảo vệ sự an toàn của mẹ và bé luôn cần sự cẩn trọng và tham vấn y khoa chính xác thay vì phó mặc cho những lời mách bảo thiếu cơ sở.