Mùa nắng nóng, nhiều thai phụ truyền tai nhau cách nấu nước rễ cỏ tranh uống để giải nhiệt, làm mát cơ thể. Tuy nhiên, không ít người lo lắng liệu thảo dược này có gây mất dịch, kích thích co bóp tử cung hay ảnh hưởng xấu đến thai nhi.
Câu trả lời ngắn gọn: Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng nước rễ cỏ tranh thường xuyên hoặc liều cao để hạ nhiệt. Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp chứng minh độ an toàn của rễ cỏ tranh đối với thai kỳ, trong khi dữ liệu độc tính trên động vật cảnh báo nguy cơ biến đổi chỉ số máu, sinh hóa và tổn thương gan nhẹ khi dùng kéo dài ở liều cao [1].
Thắc mắc thường gặp khi thai phụ muốn giải nhiệt
Trong thai kỳ, thân nhiệt người mẹ thường tăng nhẹ do thay đổi nội tiết và lưu lượng máu. Cảm giác nóng trong, khát nước khiến nhiều chị em tìm đến các loại nước lá, rễ cây dân gian vì tin rằng thảo dược tự nhiên luôn lành tính. Rễ cỏ tranh (tên khoa học Imperata cylindrica) là một trong những nguyên liệu phổ biến nhất được dùng nấu nước uống hàng ngày hoặc sử dụng như một loại gia vị, dược liệu ở nhiều nơi [1].
Tuy nhiên, cơ thể phụ nữ mang thai rất nhạy cảm. Việc đưa bất kỳ hoạt chất sinh học nào vào cơ thể cũng đòi hỏi bằng chứng an toàn rõ ràng đối với sự phát triển của bào thai, sự ổn định của tử cung và cân bằng dịch thể của người mẹ. Với rễ cỏ tranh, khoảng trống dữ liệu trên đối tượng mang thai là lý do chính khiến thai phụ cần hết sức dè dặt.
Thành phần hóa học và cơ chế tác động của cỏ tranh
Để hiểu vì sao cỏ tranh không chỉ đơn thuần là nước giải khát vô thưởng vô phạt, cần nhìn vào các hợp chất sinh học bên trong loài cây này. Nghiên cứu chiết xuất polysaccharide từ cỏ tranh (Imperata cylindrica polysaccharides - ICPs) bằng phương pháp nước nóng hỗ trợ siêu âm cho thấy thành phần này chủ yếu gồm ba loại đường đơn: arabinose (Ara), galactose (Gal) và glucose (Glc), với trọng lượng phân tử đạt 62,3 kDa [2].
Ở điều kiện chiết xuất tối ưu (thời gian siêu âm 85 phút, công suất 192,75 W, nhiệt độ 90,74 độ C, tỷ lệ lỏng - rắn là 26,1), hiệu suất thu hồi polysaccharide đạt 28,50% [2]. Hợp chất polysaccharide chiết xuất bằng siêu âm (UICP) thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh hơn, độ bền nhiệt cao hơn và có khả năng cải thiện tình trạng tổn thương, chết tế bào do axit uric kích thích so với phương pháp chiết xuất nước nóng truyền thống [2]. Điều này mở ra tiềm năng ứng dụng trong ngành thực phẩm [2].
Ngoài phần rễ và thân ngầm, ngay cả phấn hoa cỏ tranh cũng chứa lượng lớn các chất sinh học. Một khảo sát khí quyển kéo dài 2 năm tại Nam Assam (Ấn Độ) đã xác định 65 loại phấn hoa và chọn 8 loại chiếm ưu thế, bao gồm cỏ tranh (Imperata cylindrica), để phân tích sinh hóa và miễn dịch năm 2009 [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất phấn hoa cỏ tranh đứng thứ hai về hàm lượng protein hòa tan, axit amin tự do và tổng lượng carbohydrate trên mỗi gam trọng lượng khô (chỉ sau cây thầu dầu Ricinus communis) [3]. Phân tích điện di cũng phát hiện nhiều dải polypeptide và các phân đoạn protein gắn kháng thể dị ứng IgE trong mẫu cỏ tranh [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về độ an toàn của rễ cỏ tranh?
Điểm mấu chốt mà thai phụ cần biết là các nghiên cứu hiện có về cỏ tranh chủ yếu dừng ở mức độ phân tích hóa sinh trong phòng thí nghiệm hoặc thử nghiệm độc tính trên động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng đánh giá trực tiếp nguy cơ co bóp tử cung hay mất dịch trên phụ nữ mang thai.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã đánh giá độc tính cấp tính và bán mãn tính đường uống của chiết xuất methanol từ rễ cỏ tranh (ICR) - loại rễ vốn được bán rộng rãi làm gia vị tại các chợ châu Phi [1]. Kết quả thử nghiệm độc tính cấp tính cho thấy liều gây chết trung bình (LD50) lớn hơn mức 5000 mg/kg trọng lượng cơ thể [1]. Con số này gợi ý chiết xuất rễ cỏ tranh không gây độc cấp tính và an toàn khi dùng một liều đơn lẻ [1].
Tuy nhiên, bức tranh thay đổi khi xét đến việc sử dụng kéo dài (độc tính bán mãn tính). Khi cho uống chiết xuất rễ cỏ tranh kéo dài ở mức liều 250 mg/kg và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể, các nhà khoa học ghi nhận sự biến đổi ở một số chỉ số sinh hóa và huyết học (máu), dù chưa gây tổn thương cấu trúc các cơ quan nội tạng thiết yếu phụ trách chuyển hóa và bài tiết chất lạ [1]. Đáng lưu ý, ở mức liều cao 1000 mg/kg trọng lượng cơ thể, chiết xuất rễ cỏ tranh gây tổn thương gan nhẹ [1]. Ngoài ra, chiết xuất lá và rễ cỏ tranh còn thể hiện hoạt tính gây độc tế bào (chống tăng sinh) đối với các dòng tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm [1].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu hiện có ghi nhận cỏ tranh chứa các polysaccharide có lợi trong việc chống oxy hóa, bảo vệ tế bào trước tác động của axit uric và có độ an toàn nhất định khi dùng liều đơn hoặc liều thấp [2], [1]. Tuy vậy, giới hạn của các bằng chứng này rất lớn khi áp dụng sang đối tượng phụ nữ mang thai.
Thứ nhất, nghiên cứu độc tính năm 2020 sử dụng dịch chiết methanol từ rễ cỏ tranh chứ chưa đánh giá dịch chiết bằng nước (cách nấu nước uống thông thường của người dân) cũng như dịch chiết từ lá [1]. Thứ hai, chính nhóm nghiên cứu khuyến cáo cần thực hiện các biện pháp an toàn trước khi dùng rễ cỏ tranh đường uống cho mục đích trị liệu hoặc mục đích khác, đồng thời không khuyến khích sử dụng kéo dài ở liều cao [1].
Trong y học, sự an toàn của thai kỳ luôn đòi hỏi các nghiên cứu đoàn hệ hoặc thử nghiệm theo dõi dọc chặt chẽ trên người để kiểm chứng các biến cố sản khoa như sảy thai tự nhiên, thai lưu, sinh non (dưới 37 tuần tuổi thai), nhẹ cân hay dị tật bẩm sinh [4], [5]. Trong khi các can thiệp y tế dự phòng như vắc xin cúm bất hoạt đã có hàng loạt nghiên cứu theo dõi hàng trăm đến hàng nghìn thai phụ chứng minh không làm tăng rủi ro sản khoa [4], [5], thì rễ cỏ tranh hoàn toàn chưa có dữ liệu tương tự trên người mang thai.
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược làm mát
Hiểu lầm lớn nhất là đánh đồng "thảo dược tự nhiên" với "tuyệt đối an toàn khi mang bầu". Thực tế, rễ cỏ tranh có chứa các hoạt chất có khả năng tác động lên hệ huyết học, sinh hóa và chức năng gan nếu tích lũy liều cao qua nhiều ngày [1]. Trong thai kỳ, gan và thận của người mẹ vốn đã phải làm việc vất vả hơn để xử lý chất thải cho cả mẹ và con; việc nạp thêm lượng lớn dịch chiết thảo dược có thể tạo gánh nặng chuyển hóa không cần thiết [1].
Hiểu lầm thứ hai là dùng nước lá, nước rễ cây thay thế hoàn toàn nước lọc để giải nhiệt. Việc uống quá nhiều nước sắc thảo dược đậm đặc không những tiềm ẩn nguy cơ độc tính bán mãn tính mà còn có thể làm xáo trộn cân bằng điện giải, dịch thể nếu cơ thể bài tiết quá mức. Hơn nữa, ở những người có cơ địa nhạy cảm, các thành phần protein trong họ cỏ tranh còn có khả năng gắn kết kháng thể IgE gây phản ứng dị ứng [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng cỏ tranh?
Nhóm đầu tiên cần tránh tự ý dùng nước rễ cỏ tranh thường xuyên là phụ nữ đang mang thai ở mọi tam cá nguyệt. Dù chưa có báo cáo cụ thể định lượng tỷ lệ co bóp tử cung hay mất dịch trên người do cỏ tranh, nhưng đặc tính gây độc tế bào trên một số dòng tế bào thử nghiệm và nguy cơ làm thay đổi thông số huyết học, sinh hóa khi dùng kéo dài là tín hiệu buộc thai phụ phải thận trọng tối đa [1].
Nhóm thứ hai là người có bệnh nền về gan hoặc đang có men gan cao. Nghiên cứu năm 2020 đã chỉ ra liều cao 1000 mg/kg trọng lượng cơ thể có thể gây tổn thương gan nhẹ [1]. Phụ nữ mang thai bị rối loạn chức năng gan thai kỳ, tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh nền tuyệt đối không tự ý uống nước cỏ tranh mà phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
Nhóm thứ ba là người có tiền sử dị ứng phấn hoa, hen suyễn hoặc cơ địa dị ứng, do cỏ tranh chứa lượng đáng kể protein hòa tan và các phân đoạn gắn IgE kích hoạt phản ứng miễn dịch [3].
Gợi ý cách hạ nhiệt an toàn và áp dụng thực tế cho thai phụ
Thay vì tìm đến nước rễ cỏ tranh tiềm ẩn nhiều rủi ro chưa được kiểm chứng rõ trên thai kỳ, phụ nữ mang thai nên áp dụng các biện pháp làm mát và bù dịch sinh lý an toàn đã được xác lập:
- Ưu tiên nước lọc và thực phẩm tự nhiên: Uống đủ nước lọc chia nhỏ nhiều lần trong ngày để duy trì thể tích tuần hoàn và nước ối mà không gây gánh nặng cho gan. Có thể bổ sung nước qua canh rau, trái cây tươi ít ngọt và ăn chế độ cân bằng dưỡng chất.
- Nếu lỡ uống nước cỏ tranh: Vì liều đơn lẻ không cho thấy độc tính cấp tính [1], thai phụ nếu vô tình uống một lượng nhỏ nước cỏ tranh loãng không cần quá hoang mang. Hãy ngưng sử dụng kéo dài, theo dõi cơ thể và báo cho bác sĩ sản khoa trong lần khám thai tới.
- Đối với người bình thường (không mang thai): Nếu dùng rễ cỏ tranh làm nước uống giải khát hoặc gia vị, chỉ nên dùng lượng nhỏ, pha loãng, dùng ngắt quãng và tuyệt đối tránh uống đặc kéo dài ở liều cao để bảo vệ gan và các chỉ số máu [1]. Lưu ý cách đun nấu truyền thống bằng nước nóng có hiệu suất chiết xuất hoạt chất chống oxy hóa thấp hơn so với công nghệ chiết xuất siêu âm hiện đại trong công nghiệp thực phẩm [2].
- Chủ động phòng bệnh gây sốt trong thai kỳ: Đôi khi cảm giác nóng sốt không phải do thời tiết mà do nhiễm trùng, đặc biệt là cúm mùa. Phụ nữ mang thai có nguy cơ cao diễn tiến nặng, nhập viện, sinh non và sinh con nhẹ cân nếu mắc cúm [4], [5]. Thay vì tự uống thảo dược hạ nhiệt khi sốt, thai phụ nên đi khám bác sĩ và chủ động tiêm vắc xin cúm bất hoạt theo khuyến cáo để bảo vệ cả mẹ và bé một cách an toàn [4], [5].
Tóm lại, rễ cỏ tranh có chứa các hoạt chất chống oxy hóa tiềm năng nhưng lại thiếu bằng chứng an toàn cho thai kỳ và có thể gây hại gan, biến đổi chỉ số máu nếu dùng liều cao kéo dài [2], [1]. Phụ nữ mang thai nên chọn nước lọc, dinh dưỡng cân bằng để giải nhiệt và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào.
