Nhiều phụ nữ khi chuẩn bị làm mẹ hoặc đang trong thai kỳ thường tìm kiếm các chất chống oxy hóa để tăng cường sức khỏe tế bào, làm đẹp da và nâng cao hệ miễn dịch. Trong số đó, vitamin A thường được nhắc đến như một dưỡng chất kinh điển với nhiều công dụng nổi bật. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung vitamin A liều cao với mục đích chống oxy hóa lại là một sai lầm nguy hiểm có thể để lại hậu quả khôn lường cho thai nhi.

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y học là: Phụ nữ mang thai tuyệt đối không được tự ý uống bổ sung vitamin A (dạng retinol hoạt tính) liều cao [1]. Thay vì mang lại lợi ích chống oxy hóa, lượng retinol dư thừa trong cơ thể mẹ có khả năng vượt qua nhau thai, tác động trực tiếp lên quá trình biệt hóa tế bào và gây dị tật bẩm sinh nghiêm trọng ở thai nhi [1], [2].

Cơ chế tác động: Vì sao vitamin A liều cao trở thành chất độc cho thai nhi?

Để hiểu vì sao vitamin A liều cao lại nguy hiểm, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý hoạt chất này ở cấp độ tế bào. Vitamin A và các dẫn xuất retinoid đóng vai trò thiết yếu trong việc biệt hóa tế bào và định hình các mô cơ quan trong giai đoạn phôi thai [1]. Cơ chế hoạt động của retinoid được thực hiện qua các thụ thể trong nhân tế bào, từ đó kích hoạt và điều hòa các gen định hình cấu trúc cơ thể (được gọi là gen homeobox) [1].

Khi người mẹ nạp vào một lượng vitamin A quá mức cần thiết, nồng độ các chất chuyển hóa có hoạt tính của retinol tăng đột biến trong máu mẹ và đi vào phôi thai [3], [1]. Sự dư thừa này làm rối loạn hoạt động bình thường của các tế bào mào thần kinh sọ (cranial neural crest cells) [4]. Các tế bào mào thần kinh sọ chịu trách nhiệm chính trong việc di chuyển và hình thành nên hộp sọ, các đường nét gương mặt và các vách ngăn của hệ tim mạch [4]. Khi chúng bị ức chế hoặc phân chia sai lệch dưới tác động của độc tính vitamin A, phôi thai sẽ phát triển không hoàn chỉnh, dẫn đến hàng loạt khiếm khuyết giải phẫu nặng nề [2], [4].

Bằng chứng dịch tễ: Liều lượng và thời điểm gây nguy cơ dị tật

Mối liên hệ giữa việc sử dụng vitamin A liều cao và nguy cơ quái thai ở người đã được ghi nhận qua nhiều cuộc điều tra dịch tễ học quy mô bệnh viện và cộng đồng [5], [4].

Nghiên cứu bệnh - chứng tại Tây Ban Nha dựa trên cơ sở dữ liệu đăng ký dị tật bẩm sinh ghi nhận tỷ lệ phơi nhiễm với vitamin A liều cao ở mức 1,3 trên 1.000 ca sinh sống [5]. Mặc dù tỷ lệ này thấp, kết quả phân tích chỉ ra rằng nguy cơ dị tật thai nhi có sự khác biệt rõ rệt theo mức liều: nhóm dùng dưới 40.000 IU có tỷ số chênh (OR) là 0,5 (p = 0,15), trong khi nhóm dùng liều từ 40.000 IU trở lên có nguy cơ tăng vọt với OR = 2,7 (p = 0,06) [5]. Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh thời điểm phơi nhiễm đóng vai trò then chốt: nguy cơ dị tật đặc biệt cao trong giai đoạn hình thành cơ quan ở tháng thứ 1 và thứ 2 của thai kỳ với OR = 5,4 (p = 0,1), giảm xuống OR = 1,8 (p = 0,4) từ tháng thứ 3 trở đi [5].

Một nghiên cứu bệnh - chứng khác thực hiện trên 2.658 trẻ sơ sinh có dị tật nguồn gốc từ mào thần kinh sọ (chủ yếu là dị tật sọ mặt và tim mạch) cùng 2.609 trẻ nhóm chứng mắc các dạng dị tật khác [4]. Việc bổ sung vitamin A được định nghĩa là sử dụng hàng ngày ít nhất 7 ngày retinol đơn độc, kèm vitamin D hoặc dầu cá [4]. Kết quả cho thấy tỷ số nguy cơ tương đối (RR) ở những người mẹ dùng vitamin A trong tháng âm lịch thứ nhất của thai kỳ lên tới 2,5 (khoảng tin cậy 95%: 1,0 - 6,2); ở tháng thứ hai là 2,3 (95% CI: 0,9 - 5,8); và ở tháng thứ ba là 1,6 (95% CI: 0,6 - 4,5) [4]. Nghiên cứu dịch tễ học cũng ghi nhận phụ nữ bổ sung vitamin A hàng ngày trong giai đoạn đầu thai kỳ có nguy cơ sinh con dị tật tăng khoảng gấp đôi [2].

Ngược lại, nghiên cứu giám sát dịch tễ dị tật bẩm sinh quy mô lớn tại Hungary từ năm 1980 đến 1994 trên 35.727 bà mẹ sinh con khỏe mạnh và 20.830 bà mẹ sinh con có dị tật bẩm sinh lại cho thấy một khía cạnh khác [6]. Tỷ lệ bà mẹ dùng vitamin A ở nhóm sinh con khỏe mạnh là 9,5% (3.399 người), cao hơn có ý nghĩa thống kê so với tỷ lệ 7,9% (1.642 người) ở nhóm có con dị tật (p < 0,001) [6]. Các nhà nghiên cứu kết luận việc dùng vitamin A liều thấp đến vừa phải (dưới 10.000 IU) trong tam cá nguyệt thứ nhất không gây quái thai mà thậm chí còn mang lại tác dụng bảo vệ nhất định cho thai nhi [6].

Bài học từ các dẫn xuất retinoid và độc tính trên phôi thực nghiệm

Mối lo ngại về khả năng gây quái thai của vitamin A phần lớn xuất phát từ những tác động khủng khiếp đã được ghi nhận của các dẫn xuất tổng hợp của nó, điển hình là isotretinoin (thường dùng trong thuốc trị mụn trứng cá nặng) [7], [1], [4].

Đánh giá tổng quan y khoa cho thấy isotretinoin gây ra hội chứng dị tật nặng gồm bất thường hệ thần kinh trung ương, tim, tuyến ức và dị tật sọ mặt [1]. Tỷ lệ trẻ bị dị tật khi phơi nhiễm với isotretinoin trong ba tháng đầu thai kỳ lên tới khoảng 25%, tương đương với độc lực quái thai khét tiếng của thalidomide [1], [2]. Một dẫn xuất khác là acitretine thay thế cho etretinate do có thời gian bán thải 120 ngày, nhưng acitretine có thể bị chuyển hóa ngược trở lại thành etretinate trong cơ thể, khiến phụ nữ buộc phải chống chỉ định mang thai kéo dài tới 2 năm sau khi ngưng thuốc [1].

Trên mô hình phôi gà, nghiên cứu so sánh độc tính trực tiếp của vitamin A và beta-carotene trong giai đoạn ấp từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 5 đã chỉ ra sự khác biệt bản chất [2]. Vitamin A bắt đầu gây độc cho phôi và biến dạng đầu, chi, tim ở liều rất nhỏ từ 0,3 micromol cho mỗi phôi, tương đương mức liều gây độc ước tính ở động vật có vú là 0,1 - 1 mg/kg trọng lượng mẹ [2]. Trái lại, tiền chất beta-carotene không hề thể hiện bất kỳ tác động gây độc hay quái thai nào ngay cả ở liều thử nghiệm cao nhất là 100 micromol mỗi phôi [2].

Nghiên cứu trên chuột cống mang thai CD thuộc Charles River cũng chứng minh nguy cơ khó lường khi tự ý nạp vitamin A liều cao [3]. Chuột mẹ được bổ sung vitamin A palmitate liều 25.000 IU/kg trong 8 ngày đầu thai kỳ, sau đó dùng axit all-trans-retinoic (RA) [3]. Lượng vitamin A nền trong hệ thống cơ thể ở mức cao đã làm tăng thêm 50% độc tính gây quái thai của liều đơn 10 mg/kg RA vào ngày thứ 9 [3]. Sự tương tác phức tạp này cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen tự ý uống các loại vitamin liều siêu cao (megadose) mà không lường trước được ngưỡng chịu đựng của cơ thể [3].

Cạm bẫy từ các viên uống bổ sung trên thị trường và mỹ phẩm

Hiện nay, nhiều người tiêu dùng tin rằng thực phẩm chức năng hoặc viên uống thảo dược luôn an toàn. Tuy nhiên, các sản phẩm bổ sung bán trôi nổi trên internet đang ẩn chứa nguy cơ ngộ độc vitamin A rất lớn cho thai phụ [8].

Một khảo sát thị trường vào năm 2020 đánh giá 49 loại thực phẩm chức năng trị mụn được bán trực tuyến [8]. Kết quả cho thấy 26 sản phẩm (chiếm 53%) có chứa vitamin A [8]. Đáng lo ngại, 3 sản phẩm có khả năng gây quái thai, 4 sản phẩm chứa hàm lượng vitamin A vượt quá nhu cầu dinh dưỡng hàng ngày của người trưởng thành và 15 sản phẩm tiềm ẩn nguy cơ quái thai chưa xác định [8]. Trong số 6 sản phẩm chứa hàm lượng vitamin A vượt mức 10.000 IU, có tới 2 sản phẩm hoàn toàn không có bất kỳ nhãn cảnh báo nào về nguy cơ thai kỳ, bao gồm cả sản phẩm chứa hàm lượng vitamin A cao nhất trong nghiên cứu [8]. Do thực phẩm chức năng không bị quản lý ngặt nghèo như dược phẩm, việc ghi nhãn mập mờ rất dễ khiến người dùng nhầm lẫn về hàm lượng thực tế [8].

Bên cạnh đường uống, các chế phẩm retinoid bôi ngoài da để trị mụn hoặc chống lão hóa cũng cần cảnh giác. Mặc dù tỷ lệ hấp thu qua da của retinoid bôi ngoài là khá thấp, dữ liệu an toàn về nhóm chất này trên phụ nữ mang thai vẫn còn rất hạn chế [1]. Vì vậy, việc sử dụng các sản phẩm retinoid bôi ngoài da trong thai kỳ cũng không được khuyến nghị nhằm đảm bảo an toàn tối đa cho thai nhi [1].

Hiểu lầm thường gặp: Đánh đồng Retinol và Beta-carotene

Một hiểu lầm tai hại phổ biến là cho rằng "mọi dạng vitamin A đều gây dị tật thai nhi", hoặc ngược lại "đã là vitamin thì uống bao nhiêu cũng tốt để chống oxy hóa". Trên thực tế, vitamin A tồn tại dưới hai dạng chính với dược động học và độ an toàn hoàn toàn trái ngược [7], [2].

Dạng thứ nhất là vitamin A tạo sẵn (retinol và các este của nó) thường có trong gan động vật, dầu cá hoặc viên uống tổng hợp [7], [4]. Cơ thể hấp thu dạng này rất nhanh và tích lũy tại gan, nếu quá liều sẽ lập tức gây ngộ độc và đe dọa trực tiếp đến cấu trúc phôi thai [1], [4].

Dạng thứ hai là tiền vitamin A (tiêu biểu là beta-carotene) có nhiều trong thực vật như cà rốt, bí đỏ, khoai lang và các loại rau màu xanh đậm [7]. Beta-carotene có cơ chế tự điều hòa an toàn: sự hấp thu và chuyển hóa thành vitamin A tại ruột bị giới hạn nghiêm ngặt dựa theo nhu cầu thực tế của cơ thể [7], [2]. Nhờ đó, việc bổ sung beta-carotene qua thực phẩm tự nhiên không bao giờ gây ngộ độc vitamin A và không liên quan đến bất kỳ nguy cơ dị tật bẩm sinh nào ở người hay động vật [7], [2].

Ai nên thận trọng và ngưỡng an toàn trong thai kỳ?

Tất cả phụ nữ đang mang thai hoặc phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có khả năng thụ thai đều thuộc nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với vitamin A và các dẫn xuất retinoid [1].

Theo các cảnh báo y tế, liều vitamin A dùng hàng ngày vượt quá 8.000 IU đối với phụ nữ mang thai là hoàn toàn không cần thiết cho sức khỏe và không được khuyến cáo sử dụng [7]. Nhiều cơ quan y tế cũng đặt ngưỡng cảnh giác cao với các chế phẩm bổ sung chứa vitamin A trên 10.000 IU vì nguy cơ gây quái thai đã được ghi nhận [8], [6]. Trong khi đó, việc duy trì mức bổ sung thấp hoặc vừa phải (dưới 10.000 IU mỗi ngày) vẫn được đánh giá là không gây dị tật và hỗ trợ sự phát triển thai nhi [6].

Những người đang sử dụng các liệu trình da liễu chứa retinoid tổng hợp (như isotretinoin trị mụn bọc nặng hay acitretine trị vảy nến) cần tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp tránh thai và xét nghiệm thai trước, trong và sau điều trị [1]. Riêng với acitretine, do nguy cơ tồn lưu và chuyển hóa ngược thành etretinate, thời gian cần kiêng mang thai kéo dài ít nhất 2 năm sau khi dừng hẳn thuốc [1].

Cách áp dụng thực tế: Bổ sung an toàn cho mẹ bầu

Để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng và tăng cường khả năng chống oxy hóa mà không gây nguy hiểm cho thai nhi, thai phụ nên áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Kiểm tra bảng thành phần viên uống: Khi chọn mua bất kỳ loại vitamin tổng hợp nào cho thai kỳ, hãy đọc kỹ nhãn sản phẩm để chắc chắn liều lượng vitamin A không vượt quá ngưỡng khuyến cáo (tốt nhất dưới 8.000 IU đến 10.000 IU/ngày) [7], [6]. Tránh xa các thực phẩm chức năng trị mụn bán trôi nổi không rõ liều lượng [8].
  • Ưu tiên nguồn gốc thực vật: Bổ sung tiền chất beta-carotene từ các loại củ quả màu cam, đỏ, vàng (cà rốt, cà chua, gấc, đu đủ) và rau xanh thẫm [7]. Đây là giải pháp an toàn nhất để cơ thể tự tổng hợp vitamin A theo nhu cầu mà không lo tích lũy độc chất [7], [2].
  • Cẩn trọng với thực phẩm giàu retinol: Gan động vật chứa lượng retinol cực kỳ cao. Thai phụ không nên ăn gan thường xuyên hoặc ăn quá nhiều trong một bữa.
  • Ngừng ngay các mỹ phẩm retinoid: Tạm dừng sử dụng mỹ phẩm chứa retinol, tretinoin đường bôi khi có kế hoạch mang thai hoặc ngay khi biết mình có thai [1].

Vitamin A là dưỡng chất thiết yếu cho sự sống, nhưng ranh giới giữa lợi ích và độc tính trong thai kỳ rất mong manh [7], [1]. Bổ sung chất chống oxy hóa cho mẹ bầu cần sự tỉnh táo và chọn lọc khoa học, ưu tiên thực phẩm tự nhiên giàu beta-carotene thay vì lạm dụng viên uống retinol liều cao [7], [2]. Khi có bất kỳ băn khoăn nào về liều lượng vi chất hay đang sử dụng thuốc điều trị da liễu, thai phụ cần tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa sản để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho bé yêu.