Húng quế từ lâu đã là loại rau gia vị quen thuộc trong bữa cơm của người Việt, tạo nên hương vị đặc trưng cho bát phở, đĩa bún bò hay các món gỏi cuốn. Nhiều thai phụ khi mang thai thường thèm các món ăn đậm đà kèm rau thơm nhưng lại băn khoăn liệu ăn nhiều húng quế có gây kích thích tử cung hay ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của em bé hay không.
Theo các bằng chứng khoa học hiện nay, phụ nữ mang thai ăn một vài nhánh húng quế như một loại rau gia vị thông thường thì nhìn chung an toàn. Tuy nhiên, việc ăn quá nhiều, sử dụng dưới dạng chiết xuất cô đặc, cồn thuốc hoặc tinh dầu húng quế lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe đối với thai kỳ do sự hiện diện của các hợp chất sinh học như estragole và eugenol.
Nỗi băn khoăn về rau thơm trong thai kỳ
Trong suốt thai kỳ, chế độ dinh dưỡng đóng vai trò cốt lõi quyết định sức khỏe của cả người mẹ lẫn thai nhi. Nhiều phụ nữ mang thai có xu hướng tìm đến các loại thảo mộc và thảo dược tự nhiên để làm dịu các triệu chứng khó chịu thường gặp như ốm nghén, căng thẳng, khó ngủ hay đầy bụng [1]. Húng quế là loại thảo mộc rất phổ biến, dễ mua và mang lại cảm giác ngon miệng, kích thích vị giác trong giai đoạn người mẹ mệt mỏi vì nghén.
Tuy vậy, tâm lý lo ngại về việc rau thơm gây sảy thai hoặc sinh non cũng tồn tại dai dẳng trong dân gian. Không ít mẹ bầu được người thân cảnh báo phải kiêng tuyệt đối mọi loại rau thơm vì sợ kích thích các cơn co thắt vùng bụng dưới. Sự mâu thuẫn giữa thói quen ăn uống khoái khẩu và nỗi sợ ảnh hưởng đến mầm sống trong bụng khiến nhiều người rơi vào tâm trạng hoang mang, lo lắng mỗi khi vô tình ăn phải một vài cọng rau.
Để có cái nhìn khách quan, chúng ta cần phân biệt rõ ràng giữa việc dùng húng quế như một loại rau ăn kèm ở lượng nhỏ và việc dung nạp một lượng lớn các hợp chất hoạt tính có trong loại cây này qua các dạng bào chế cô đặc.
Thành phần sinh học của húng quế và hợp chất estragole
Húng quế, có tên khoa học là Ocimum basilicum, thuộc họ Lamiaceae, là loại cây thảo dược được sử dụng rộng rãi trong cả ẩm thực lẫn y học cổ truyền [2]. Tùy thuộc vào từng giống cây và giai đoạn phát triển, thành phần các chất trong húng quế sẽ có sự biến đổi đáng kể. Tinh dầu của các kiểu hóa học húng quế khác nhau chứa tỷ lệ không đồng đều giữa các dẫn xuất allyl phenol gồm estragole (hay còn gọi là methyl chavicol), eugenol, methyl eugenol và hợp chất cồn monoterpene linalool [2].
Trong số các hợp chất này, estragole là hoạt chất tạo nên mùi thơm ngọt ngào đặc trưng của húng quế nhưng cũng là tâm điểm của nhiều cuộc tranh luận về tính an toàn sinh học. Nghiên cứu về sinh tổng hợp đã chỉ ra rằng quá trình hình thành estragole trong cây húng quế chịu sự điều hòa nghiêm ngặt của enzyme S-adenosyl-L-methionine:chavicol O-methyltransferase [2]. Hoạt tính của enzyme này biểu hiện rất mạnh ở những lá húng quế còn non, nhưng lại suy giảm rõ rệt và trở nên không đáng kể ở các lá già [2].
Điều này đồng nghĩa với việc mức độ tích tụ của estragole phụ thuộc rất lớn vào độ non của lá húng quế mà người tiêu dùng sử dụng [2]. Ngoài ra, các giống húng quế khác nhau cũng có đặc điểm phân hóa hoạt chất riêng biệt: có giống tích lũy hàm lượng estragole rất cao, có giống cân bằng giữa estragole và methyl eugenol, nhưng cũng có những giống chứa lượng lớn eugenol mà hoàn toàn không chứa estragole hay methyl eugenol [2]. Sự đa dạng sinh học này khiến hàm lượng hoạt chất đưa vào cơ thể qua đường ăn uống trở nên rất khó đong đếm chính xác.
Tác động của dịch chiết húng quế lên nội tiết và tử cung
Để hiểu rõ cách thức húng quế tác động lên cơ thể người mẹ, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá thực nghiệm về sự thay đổi nội tiết tố và cấu trúc tử cung. Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên mô hình động vật chuột bạch cái cho thấy dịch ngâm chiết lá húng quế (Ocimum basilicum) có khả năng làm tăng nồng độ hai hormone sinh sản quan trọng là estradiol và progesterone [3]. Sự gia tăng nồng độ estradiol có mối tương quan chặt chẽ với việc cải thiện sự tăng trưởng và phát triển của các nang trứng [3].
Khi các nang trứng phát triển tốt, chúng sẽ chuyển hóa thành thể vàng chất lượng cao, từ đó thúc đẩy quá trình tổng hợp và bài tiết progesterone [3]. Progesterone tăng cao trong huyết tương cùng với estradiol sẽ kích thích biểu hiện của yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF), từ đó thúc đẩy mạng lưới mạch máu tại tử cung phát triển mạnh mẽ hơn [3]. Sự biểu hiện VEGF cao ở buồng trứng và các cơ quan phản ánh nồng độ VEGF lưu hành dồi dào, hỗ trợ sự hình thành mạch [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận dịch chiết húng quế thúc đẩy sự phát triển của các tuyến tử cung, giúp sản sinh chất dinh dưỡng và các yếu tố tăng trưởng nhằm chuẩn bị môi trường tối ưu cho phôi thai làm tổ và phát triển [3]. Nồng độ estradiol tăng cao còn đóng vai trò kích thích tăng sinh nội mạc tử cung, bài tiết chất nhầy cổ tử cung và duy trì biểu mô lòng tử cung [3]. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng thí nghiệm này được thực hiện trên chuột cái chưa giao phối để đánh giá giai đoạn tiền thụ thai [3]. Việc kích thích hormone và tăng sinh mạch máu tử cung nếu xảy ra quá mức trong giai đoạn người mẹ đang mang thai thực tế có thể dẫn tới những xáo trộn nội tiết khó kiểm soát.
Nguy cơ đối với tế bào phôi thai khi tiếp xúc nồng độ cao
Mối lo ngại lớn nhất khi sử dụng thảo mộc trong thai kỳ là khả năng các phân tử nhỏ thẩm thấu qua hàng rào tuần hoàn và tác động trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi. Trong húng quế, bên cạnh estragole thì eugenol cũng là một hoạt chất tự nhiên thường gặp, vốn được biết đến với công dụng thúc đẩy sự êm dịu và giảm bớt căng thẳng [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng độc chất học cho thấy những chất này đều có tính hai mặt.
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành đánh giá độc tính phát triển đối với tim của các chất phytochemical thường gặp, sử dụng hai mô hình gồm tế bào gốc phôi chuột D3 biệt hóa và cụm tế bào cơ tim phôi gà [1]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy hoạt chất eugenol ở nồng độ từ 0,01 đến 80 micromol (muM) có tác động đáng kể đến hoạt tính tế bào trên cả hai hệ thống thử nghiệm, đồng thời kích thích sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) trong hệ tế bào gốc [1].
Đặc biệt, khi hiện diện ở nồng độ cao, eugenol làm suy giảm rõ rệt hoạt động co bóp của các tế bào cơ tim đang biệt hóa và làm giảm lượng protein tổng số ở cả mô hình tế bào gốc phôi chuột lẫn phôi gà [1]. Việc sản sinh gốc oxy hóa ROS và kích hoạt quá trình tự chết theo chu trình (apoptosis) của tế bào có thể cản trở sự hình thành mô tim phôi thai bình thường [1]. Từ những quan sát thực nghiệm này, các nhà nghiên cứu đã đưa ra khuyến nghị rõ ràng rằng phụ nữ chỉ nên dung nạp các chất này ở nồng độ rất thấp trong suốt thai kỳ để phòng tránh rủi ro gây độc cho sự phát triển của phôi [1].
Góc nhìn từ các cơ quan an toàn thực phẩm về estragole
Sự hiện diện của estragole và methyl eugenol trong húng quế từ lâu đã nằm trong danh mục theo dõi của các tổ chức y tế và an toàn thực phẩm quốc tế. Trong báo cáo đánh giá an toàn về phụ gia cồn thuốc chiết xuất từ lá húng quế (Ocimum basilicum L.), cơ quan chức năng đã phân tích chi tiết các thành phần hóa học của chế phẩm này [4]. Sản phẩm cồn thuốc dạng lỏng có hàm lượng chất khô khoảng 1,79%, chứa trung bình 0,187% polyphenol tổng số (trong đó flavonoid chiếm 0,0247%) [4].
Báo cáo cũng phát hiện thấy sự tồn tại của methyl eugenol ở mức 0,0006% và estragole ở mức 0,00005% trong dung dịch phụ gia húng quế [4]. Hội đồng chuyên môn kết luận rằng việc sử dụng cồn thuốc húng quế ở hàm lượng được kiểm soát chặt chẽ trong thức ăn chăn nuôi (chẳng hạn 170 mg/kg cho lợn nái) rất khó có khả năng gây ra tác dụng phụ tiêu cực đối với các loài động vật sinh sản và không gây lo ngại về an toàn cho người tiêu dùng thực phẩm từ vật nuôi đó [4].
Mặc dù vậy, đối với những người trực tiếp thao tác tiếp xúc với cồn thuốc, cơ quan quản lý cảnh báo chế phẩm này có thể gây kích ứng da, mắt và là chất làm mẫn cảm đường hô hấp [4]. Trong quá trình xử lý, người tiếp xúc không có bảo hộ có nguy cơ phơi nhiễm với methyl eugenol và estragole, do đó khuyến cáo cần giảm thiểu tối đa mức độ phơi nhiễm đối với hai hợp chất này để phòng ngừa nguy cơ sức khỏe [4]. Điều này phản ánh rõ ràng tính chất cần thận trọng của estragole: ở ngưỡng vi lượng thì cơ thể có thể dung nạp, nhưng nếu phơi nhiễm đậm đặc hoặc tích tụ liều lượng lớn thì nguy cơ bất lợi sẽ gia tăng.
Những hiểu lầm phổ biến khi mẹ bầu ăn húng quế
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất của các thai phụ là đồng nhất việc ăn vài lá rau húng quế sống với việc uống trà thảo mộc đặc hoặc dùng tinh dầu. Trong bữa ăn hằng ngày, lượng lá húng quế tươi được tiêu thụ thường chỉ tính bằng vài gam, trong đó phần lớn là nước, chất xơ và một lượng rất nhỏ tinh dầu tự nhiên. Hàm lượng estragole hay eugenol đưa vào cơ thể qua vài cọng rau ăn phở là cực kỳ thấp, thấp hơn rất nhiều so với mức nồng độ gây biến đổi tế bào trong các thí nghiệm nuôi cấy [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cho rằng húng quế hoàn toàn lành tính vì là thảo mộc tự nhiên, từ đó lạm dụng để xay sinh tố uống giải nhiệt hằng ngày. Các hoạt chất sinh học thực vật luôn có dược lực nhất định. Việc ép lấy nước cốt hoặc nấu nước húng quế uống liên tục với số lượng lớn sẽ làm tăng vọt nồng độ estragole đi vào tuần hoàn của người mẹ.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng tinh dầu húng quế nguyên chất có thể uống được để chữa cảm cúm hay hỗ trợ tiêu hóa khi mang thai. Tinh dầu là dạng cô đặc cao độ của các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, trong đó nồng độ estragole, methyl eugenol hay linalool cao gấp hàng trăm lần so với lá tươi [2]. Việc nuốt hoặc thoa một lượng lớn tinh dầu húng quế không chỉ gây kích ứng niêm mạc mà còn đe dọa trực tiếp đến an toàn của thai nhi trong bụng.
Nhóm đối tượng thai phụ cần đặc biệt thận trọng
Mặc dù việc ăn húng quế như một gia vị thông thường không bị cấm đoán khắt khe, một số nhóm phụ nữ mang thai sau đây cần hết sức cẩn trọng và nên hạn chế tối đa việc sử dụng:
Thứ nhất là những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc đang có hiện tượng ra máu bất thường trong tam cá nguyệt đầu tiên. Do dịch chiết húng quế có khả năng tác động đến sự tăng sinh nội tiết tố estradiol, progesterone và kích thích các mạch máu nội mạc tử cung [3], bất kỳ sự thay đổi đột ngột nào về mặt sinh lý cũng có thể làm tăng thêm nguy cơ bất ổn cho buồng tử cung.
Thứ hai là những người từng được chẩn đoán có cơn co thắt tử cung bất thường hoặc cổ tử cung ngắn trong các lần mang thai trước. Sự nhạy cảm cơ trơn tử cung của nhóm đối tượng này thường cao hơn người bình thường, do đó nên tránh tất cả các loại thảo mộc có hoạt tính kích thích chuyển hóa tế bào hoặc tác động đến trương lực cơ [1].
Thứ ba là phụ nữ mang thai mắc các bệnh lý nền về gan hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc thù. Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa các dẫn xuất allyl phenol như estragole và eugenol [2]. Nếu chức năng gan suy giảm, các chất này sẽ tồn lưu lâu hơn trong máu, làm tăng khả năng phơi nhiễm độc tính đối với các tế bào phôi thai đang phân chia nhanh [1]. Trong mọi trường hợp có bệnh lý nền, thai phụ bắt buộc phải tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ sản khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào.
Hướng dẫn sử dụng húng quế an toàn trong bữa ăn gia đình
Để vừa thưởng thức được hương vị thơm ngon của húng quế vừa đảm bảo thai kỳ diễn ra an toàn trọn vẹn, thai phụ nên tuân thủ các nguyên tắc chế biến và sử dụng thực tế sau:
Về liều lượng, mẹ bầu chỉ nên dùng húng quế như một loại gia vị điểm xuyết, khoảng 3 đến 5 ngọn hoặc vài lá tươi trong một bữa ăn, không nên ăn liên tục nhiều ngày trong tuần. Không sử dụng các loại nước ép húng quế nguyên chất, nước hãm đặc hay cồn thuốc từ loại thảo mộc này [4].
Về việc chọn lựa nguyên liệu, nghiên cứu đã chứng minh rằng các lá húng quế non có hoạt tính enzyme chavicol O-methyltransferase rất mạnh và tích lũy hàm lượng estragole cao hơn hẳn so với lá đã trưởng thành hoặc lá già [2]. Do đó, thai phụ nên ưu tiên chọn các lá húng quế bánh tẻ hoặc lá đã phát triển đầy đủ, hạn chế ăn quá nhiều đọt non húng quế để giảm thiểu hàm lượng estragole hấp thu vào cơ thể [2].
Về cách chế biến, lá húng quế tươi cần được rửa thật sạch dưới vòi nước chảy và ngâm qua nước muối loãng để loại bỏ hoàn toàn đất cát, ấu trùng giun sán hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Mẹ bầu có thể thả lá húng quế vào tô canh, bát súp nóng hoặc các món xào vừa chín tới; nhiệt độ nấu nướng sẽ làm bay hơi bớt một phần tinh dầu mà vẫn giữ được hương vị dễ chịu của món ăn. Tuyệt đối không tự ý sử dụng tinh dầu húng quế nguyên chất để xông hít kéo dài hoặc bôi trực tiếp lên vùng bụng.
Nhìn chung, húng quế không phải là loại rau cấm kỵ hoàn toàn trong thai kỳ nếu được sử dụng đúng cách với lượng nhỏ trong ẩm thực. Tuy nhiên, các hoạt chất sinh học tự nhiên như estragole và eugenol ở nồng độ cao đều tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu đến tế bào phôi thai và sự ổn định nội tiết [1, 2]. Thai phụ hãy duy trì một chế độ ăn uống phong phú, đa dạng nhiều nhóm thực phẩm và luôn lắng nghe cơ thể, đồng thời trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để có những hướng dẫn chăm sóc thai kỳ an toàn nhất.
