Phụ nữ mang thai dùng thảo dược họ bạch quế bì có an toàn?

Nhiều phụ nữ khi bước vào giai đoạn mang thai thường có tâm lý tìm kiếm các bài thuốc dân gian hoặc thảo mộc tự nhiên để bồi bổ, làm ấm cơ thể hay giảm bớt các triệu chứng ốm nghén khó chịu. Không ít người tin rằng cây cỏ quanh nhà hay các loại gia vị quen thuộc như quế, bạch quế bì luôn lành tính, không chứa hóa chất tổng hợp nên tuyệt đối an toàn cho cả mẹ lẫn con. Tuy nhiên, quan niệm này hoàn toàn sai lầm và có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường đối với sự an toàn của thai nhi.

Đối với câu hỏi phụ nữ mang thai dùng thảo dược họ bạch quế bì có an toàn hay không, câu trả lời từ góc độ y khoa là không an toàn nếu tự ý sử dụng, đặc biệt ở dạng dược liệu đậm đặc. Các tài liệu y học và nghiên cứu lâm sàng đã xếp nhóm thảo dược này vào danh sách cần hết sức thận trọng hoặc có nguy cơ gây hại đối với thai phụ. Lý do lớn nhất nằm ở hoạt tính sinh học mạnh mẽ của chúng, có khả năng kích thích trực tiếp lên cơ tử cung, làm tăng tần suất co thắt và đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai nhi.

Bạch quế bì và những ngộ nhận phổ biến trong dân gian

Bạch quế bì hay các loại vỏ quế, tinh dầu quế từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền và là loại gia vị phổ biến trong ẩm thực Á Đông. Nhờ đặc tính cay ấm, thơm nồng, loại dược liệu này thường được dùng để chữa đau bụng lạnh, kích thích tiêu hóa, thông kinh hoạt huyết và giảm cảm giác mệt mỏi. Chính vì sự gần gũi trong căn bếp gia đình, nhiều thai phụ mất đi sự cảnh giác cần thiết khi tiếp cận các sản phẩm có nguồn gốc từ loại cây này.

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là đánh đồng khái niệm "tự nhiên" với "an toàn tuyệt đối". Thực tế sinh học cho thấy, cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học phức tạp được hình thành để tự vệ hoặc sinh trưởng. Những hợp chất này khi đi vào cơ thể người mẹ hoàn toàn có thể vượt qua hàng rào nhau thai hoặc tác động trực tiếp lên hệ thống nội tiết và cơ trơn. Việc tự ý sắc nước uống, hãm trà hay sử dụng bột bạch quế bì để chăm sóc sức khỏe thai kỳ mà không có sự chỉ định của bác sĩ chuyên khoa là một hành vi mang tính rủi ro rất cao.

Nguy cơ kích thích co bóp tử cung và ảnh hưởng tới thai nhi

Cơ chế nguy hiểm nhất của các loại thảo mộc thuộc nhóm quế và bạch quế bì đối với thai kỳ chính là khả năng gây co bóp cơ trơn tử cung. Trong suốt thai kỳ, tử cung cần được duy trì ở trạng thái thư giãn tối đa để túi thai làm tổ, phát triển và nhận đầy đủ chất dinh dưỡng từ cơ thể mẹ qua tuần hoàn nhau thai. Khi tiếp xúc với các hoạt chất kích thích, các sợi cơ trơn tử cung có thể bị kích hoạt co thắt ngoài ý muốn.

Sự co thắt tử cung bất thường diễn ra trong ba tháng đầu có thể ngăn cản quá trình bám rễ của phôi thai, gây tụ dịch dưới màng nuôi, bóc tách túi thai và dẫn tới sảy thai tự nhiên. Nếu tình trạng kích thích này xuất hiện vào các tam cá nguyệt tiếp theo, nó có thể thúc đẩy quá trình chuyển dạ sớm, gây dọa sinh non hoặc sinh non ngoài ý muốn. Bên cạnh nguy cơ co thắt cơ trơn, một số hợp chất trong các loài quế còn bị cảnh báo về khả năng gây độc tính lên tế bào thai nhi, làm tăng nguy cơ phát triển bất thường hoặc dị tật bẩm sinh nếu mẹ bầu hấp thu một lượng lớn.

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về việc thai phụ dùng thảo dược?

Mối nguy hại từ việc tự ý dùng thảo mộc khi mang thai không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được ghi nhận rõ ràng qua các khảo sát y khoa thực tế. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2021 tại Bệnh viện Giảng dạy Đại học Jimma (Ethiopia) đã tiến hành điều tra trên 125 phụ nữ nhập viện tại các khoa phụ khoa ^[1]. Trong số 125 người tham gia khảo sát, có tới 106 người (chiếm tỷ lệ 84,8%) nhập viện do sảy thai hoặc buộc phải chấm dứt thai kỳ theo chỉ định, trong khi 19 người còn lại (15,2%) nhập viện do các bệnh lý thai kỳ khác nhau ^[1].

Khi đi sâu vào phân tích tiền sử dùng thuốc của nhóm 106 phụ nữ bị sảy thai hoặc đình chỉ thai kỳ, các nhà khoa học phát hiện có 19 người (chiếm 17,9%) đã sử dụng một hoặc nhiều loại cây thuốc thảo mộc trong suốt thai kỳ với số lượng từ 1 đến 3 loại ^[1]. Trong số các thảo mộc được thai phụ sử dụng, có 16 loại được đánh giá là an toàn, 9 loại đòi hỏi phải hết sức thận trọng, 11 loại chưa rõ độ an toàn và đáng chú ý là có 5 loại cây mang nguy cơ gây hại tiềm tàng ^[1].

Cụ thể, nghiên cứu đã chỉ ra các loại thảo dược có nguy cơ gây hại mà thai phụ đã sử dụng bao gồm loài quế Cinnamomum verum với nguy cơ tiềm ẩn gây dị tật thai nhi và kích thích co thắt tử cung ^[1]. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng ghi nhận các thảo mộc nguy hiểm khác như Trigonella foenum-graecum gây co bóp tử cung và hạ đường huyết, Ruta chalepensis gây co thắt tử cung và kích thích kinh nguyệt, Artemisia abyssinica gây độc, co thắt tử cung và kích thích kinh nguyệt, Croton macrostachyus gây độc tính và co thắt tử cung, Echinops kebericho gây độc tế bào, cùng Hagenia abyssinica gây độc tính và tăng co bóp tử cung ^[1].

Khảo sát này cũng phản ánh một thực trạng đáng báo động về nguồn gốc thảo dược và thói quen truyền miệng nguy hại. Khoảng 76,5% số cây thuốc được người dân mua tại các chợ địa phương và 68,3% được thu hái thông qua sự giúp đỡ của các thành viên trong gia đình ^[1]. Đáng chú ý, có tới 75,2% phụ nữ dùng thảo dược là do nghe theo lời khuyên hoặc gợi ý từ chính người thân trong nhà ^[1]. Về bộ phận sử dụng, hạt là bộ phận phổ biến nhất (57,6%), nguyên liệu thực vật khô chiếm đa số (60,1%), đường là chất dẫn hay tá dược thường gặp nhất (27,8%) và đường uống là đường dùng chủ yếu (89,7%) ^[1].

Thêm vào đó, liều lượng dùng của thai phụ hoàn toàn mang tính ước chừng và thiếu cơ sở khoa học. Cách đong đếm phổ biến nhất là dùng đơn vị cốc nước (chiếm 51,7%), với liều lượng một cốc nước mỗi lần (chiếm 47,5%) và tần suất một lần mỗi ngày (chiếm 54,8%) ^[1]. Thậm chí, có tới 32,9% phụ nữ duy trì thời gian dùng thảo dược kéo dài theo kiểu dùng "bao nhiêu tháng tùy thích trong thai kỳ" ^[1]. Khoảng 46,0% người tham gia cho biết họ dùng thảo dược trong một đợt, trong khi gần một phần ba số phụ nữ báo cáo đã dùng thảo mộc vào nhiều dịp khác nhau xuyên suốt thời gian mang thai ^[1]. Những con số này cho thấy tình trạng lạm dụng thảo mộc tự nhiên theo cảm tính đang trực tiếp đe dọa an toàn sản khoa.

Bên cạnh các yếu tố hóa học hay dược liệu, các nghiên cứu sinh lý học cũng chỉ ra rằng tử cung của người mẹ rất nhạy cảm với các kích thích bên ngoài. Ngay từ những năm 1984, nghiên cứu về hoạt động thường ngày đối với tử cung đã phát hiện ra rằng ở một thai kỳ bình thường, các cơn co bóp kéo dài từ 31 đến 180 giây diễn ra với tần suất 1,3 đến 1,5 lần mỗi 30 phút ở tháng thứ 6 đến thứ 7 và tăng lên 4,8 lần trong tháng thứ 10 ^[2]. Các cơn co bóp này rất dễ bị kích hoạt hoặc gia tăng do các sinh hoạt hàng ngày như làm việc nhà, tắm rửa, mang vác hay đi lại nhiều, và khi cơn co thắt trở nên mạnh bất thường, cổ tử cung có thể bị chín muồi sớm ngay trước ngày dự sinh ^[2]. Do đó, việc đưa thêm các thảo dược có hoạt tính kích thích cơ trơn như họ bạch quế bì vào cơ thể sẽ như một tác nhân cộng hưởng nguy hiểm, khiến tử cung co thắt dồn dập vượt quá ngưỡng an toàn.

Giới hạn của bằng chứng khoa học và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học đã đưa ra cảnh báo nghiêm khắc về nguy cơ của bạch quế bì và các loại quế, chúng ta cũng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các dữ liệu hiện có. Các nghiên cứu quan sát và cắt ngang giúp phát hiện mối liên hệ giữa việc dùng thảo dược với các biến cố thai kỳ, nhưng để tiến hành một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nhằm đo lường chính xác liều gây độc của quế trên thai phụ là điều không thể thực hiện vì lý do y đức. Do đó, các cảnh báo y khoa hiện nay đều dựa trên nguyên tắc phòng ngừa tối đa để bảo vệ sự an toàn của mẹ và bé.

Một hiểu lầm rất tai hại khác là nhiều người cho rằng: "Tôi chỉ nêm một chút quế vào nồi phở hay món hầm thì chắc chắn sẽ sảy thai ngay lập tức". Cần phân biệt rạch ròi giữa việc sử dụng một lượng cực nhỏ quế như một loại gia vị nấu ăn thông thường với việc dùng bạch quế bì như một vị thuốc hay thực phẩm chức năng. Việc ăn một bát phở có chứa một lượng rất nhỏ quế thường không đủ nồng độ hoạt chất để gây co thắt tử cung ở một thai kỳ khỏe mạnh bình thường. Tuy nhiên, hành vi tự ý mua vỏ quế, cạo bạch quế bì để sắc nước uống đậm đặc, uống trà thảo mộc chứa quế hàng ngày hay sử dụng viên uống chiết xuất quế liều cao lại là câu chuyện hoàn toàn khác và đem lại rủi ro rất lớn.

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ ba tháng đầu mới cần kiêng cữ thảo dược, còn ba tháng giữa và ba tháng cuối thai nhi đã lớn nên dùng thoải mái. Đây là suy nghĩ thiếu căn cứ. Trong các tam cá nguyệt sau, việc kích thích tử cung co thắt có thể gây ra hiện tượng rỉ ối, bong nhau non, vỡ ối sớm hoặc khởi phát chuyển dạ sinh non khiến trẻ chào đời khi phổi và các cơ quan chưa hoàn thiện.

Những ai tuyệt đối cần tránh xa thảo dược kích thích tử cung?

Bất kỳ phụ nữ mang thai nào cũng nên thận trọng tối đa trước các loại thảo dược chưa được kiểm chứng, nhưng có những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm bắt buộc phải tránh xa hoàn toàn các dược liệu họ bạch quế bì:

• Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, thai lưu hoặc từng sinh non trong những lần mang thai trước.
• Thai phụ đang được chẩn đoán có dấu hiệu dọa sảy thai, dọa sinh non, tụ dịch màng nuôi hoặc có triệu chứng đau bụng âm ỉ, ra máu âm đạo bất thường.
• Những người có bất thường về mặt giải phẫu tử cung như hở eo cổ tử cung, cổ tử cung ngắn, tử cung hai sừng hoặc có vết mổ cũ ở tử cung.
• Thai phụ mang đa thai (song thai, tam thai), vì tử cung của nhóm này vốn đã bị căng giãn tối đa và có nguy cơ co thắt sớm cao hơn rất nhiều so với đơn thai.
• Người đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc đang phải dùng các loại thuốc điều trị đặc thù trong thai kỳ.

Lời khuyên thực tế để thai phụ có một thai kỳ an toàn

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho bản thân và thai nhi, mẹ bầu cần xây dựng cho mình thói quen dùng thuốc và dinh dưỡng khoa học, thận trọng:

• Không tự ý sử dụng bất kỳ loại thảo dược, trà cây cỏ hay bài thuốc dân gian nào khi chưa có ý kiến tư vấn và đồng thuận từ bác sĩ sản khoa trực tiếp theo dõi thai kỳ.
• Luôn kiểm tra kỹ bảng thành phần của các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe, trà thảo mộc đóng gói sẵn hoặc gia vị hỗn hợp. Nếu phát hiện có sự hiện diện của quế, bạch quế bì hoặc các chiết xuất từ cây họ quế ở nồng độ cao, hãy ngừng sử dụng ngay lập tức.
• Giữ tinh thần tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng trên mạng xã hội hoặc lời khuyên từ người thân trong gia đình. Dù xuất phát từ ý tốt, những lời khuyên truyền miệng thường không dựa trên cơ sở đánh giá thể trạng hay bệnh lý thực tế của từng cá nhân.
• Nếu vô tình ăn phải một lượng nhỏ thức ăn có gia vị quế, mẹ bầu không nên quá hoảng loạn. Hãy tạm dừng sử dụng món ăn đó, uống đủ nước lọc, nghỉ ngơi tại chỗ và theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể.
• Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau quặn vùng bụng dưới, cảm giác bụng gò cứng từng cơn, đau lưng lan tỏa hoặc ra dịch âm đạo màu hồng nâu hay đỏ tươi, cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa sản gần nhất để được thăm khám và xử trí kịp thời.

Tóm lại, thai kỳ là một hành trình kỳ diệu nhưng cũng đầy nhạy cảm của cơ thể người phụ nữ. Việc tìm kiếm các giải pháp chăm sóc sức khỏe tự nhiên là nhu cầu chính đáng, song sự an toàn của thai nhi phải luôn được đặt lên hàng đầu. Đối với các loại thảo mộc có hoạt tính mạnh như họ bạch quế bì, nguyên tắc vàng cho mọi thai phụ là không tự ý dùng và luôn trao đổi kỹ lưỡng với bác sĩ sản khoa trước khi đưa bất kỳ dược liệu nào vào cơ thể.