Khi bước vào thai kỳ, nhiều phụ nữ thường cảm thấy mệt mỏi, sức đề kháng suy giảm và nảy sinh tâm lý muốn bổ sung vi chất để bảo vệ thai nhi. Trong số đó, việc thả một viên sủi vitamin C vào ly nước mỗi sáng đã trở thành thói quen phổ biến vì hương vị thơm ngon và sự tiện lợi.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y khoa là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý uống viên sủi vitamin C mỗi ngày. Thói quen này không chỉ đưa vào cơ thể lượng vitamin C vượt xa nhu cầu sinh lý thông thường mà còn tiềm ẩn nguy cơ nạp một lượng lớn muối natri ẩn, gây bất lợi cho tim mạch và sự phát triển của thai nhi.
Nhu cầu vitamin C chuẩn và thói quen dùng viên sủi
Trong thai kỳ, cơ thể người mẹ trải qua nhiều biến đổi lớn về tuần hoàn và chuyển hóa, đòi hỏi nguồn dinh dưỡng đầy đủ để nuôi dưỡng phôi thai và bảo vệ các mô tế bào. Nhiều tài liệu ghi nhận việc sử dụng các sản phẩm bổ sung rất thịnh hành ở phụ nữ mang thai, với tỷ lệ dùng đa sinh tố dao động từ 78% đến 98% ở một số đoàn hệ tại Mỹ, Canada và Australia [1]. Dù vậy, phần lớn các trường hợp thai kỳ khỏe mạnh chỉ cần duy trì chế độ ăn đa dạng để đáp ứng đủ lượng vi chất khuyến nghị mà không cần đến các chế phẩm liều cao [1].
Các loại viên sủi vitamin C lưu hành trên thị trường thường chứa hàm lượng rất lớn, phổ biến từ 500 mg đến 1.000 mg mỗi viên. Mức này cao gấp nhiều lần nhu cầu cơ bản hàng ngày của một thai phụ bình thường. Việc tự ý tăng liều thông qua dạng sủi kéo dài dễ khiến thận phải làm việc quá tải để đào thải lượng vitamin tan trong nước dư thừa. Không những thế, dạng bào chế sủi bọt còn đi kèm với một thành phần phụ gia tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe mà ít người tiêu dùng để ý.
Mối nguy từ lượng natri "ẩn" trong từng viên sủi
Cơ chế tạo sủi bọt khí của viên nén khi hòa tan vào nước bắt nguồn từ phản ứng giữa axit hữu cơ và các muối kiềm, điển hình là natri bicacbonat hoặc natri cacbonat. Quá trình này giúp viên thuốc tan nhanh và tạo cảm giác tươi mát, dễ uống, nhưng đồng thời lại biến mỗi viên sủi thành một nguồn cung cấp muối natri đáng kể. Khi thai phụ uống viên sủi đều đặn hàng ngày, lượng muối tích tụ trong cơ thể sẽ gia tăng mà không hề hay biết thông qua vị giác ngọt hoặc chua nhân tạo.
Một nghiên cứu đối chiếu công bố năm 2023 tại Đức và Mỹ đã chỉ ra hàm lượng natri rất cao trong các thực phẩm bổ sung dạng sủi [2]. Kết quả đo lường 39 sản phẩm viên sủi bổ sung tại Đức cho thấy lượng natri trung bình là 283,9 mg trong mỗi viên, tương đương 14% giới hạn natri tối đa được khuyến nghị hàng ngày [2]. Đáng chú ý, các sản phẩm viên sủi chứa vitamin có nồng độ natri cao nhất, đạt mức trung bình 378,3 mg mỗi viên, chiếm tới 19% lượng natri khuyến nghị hàng ngày [2]. Lượng natri trong viên sủi vitamin này cao hơn rõ rệt so với viên sủi magie ở mức 232,7 mg, viên sủi khoáng chất ở mức 191,6 mg và viên sủi canxi ở mức 170,4 mg [2].
Nghiên cứu này cũng so sánh và ghi nhận nồng độ natri đo thực tế tại Đức cao hơn con số natri công bố trên nhãn của 51 sản phẩm viên sủi bán tại Mỹ với mức 190,0 mg [2]. Đối với các loại thuốc không kê đơn dạng sủi dùng cho cảm cúm và giảm đau, lượng natri trung vị thậm chí lên tới 452,1 mg mỗi liều [2]. Đối với phụ nữ mang thai, việc nạp thêm hàng trăm miligam natri từ một viên sủi mỗi ngày có thể gây giữ nước, phù nề, làm tăng thể tích tuần hoàn và tạo gánh nặng lớn lên hệ thống mạch máu, trực tiếp thúc đẩy nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ.
Bổ sung vitamin C liều cao có thực sự ngăn ngừa biến chứng?
Nhiều thai phụ tìm đến viên sủi liều cao vì tin rằng chất chống oxy hóa này sẽ ngăn chặn các biến chứng nguy hiểm như tiền sản giật, sảy thai hoặc thai chậm tăng trưởng. Tuy nhiên, các tổng quan y khoa quy mô lớn đã chỉ ra rằng việc bổ sung vitamin C đơn độc hoặc phối hợp không đem lại lợi ích thần kỳ như nhiều người kỳ vọng. Thậm chí, việc lạm dụng còn có thể dẫn tới những kết cục thai kỳ không mong muốn.
Một tổng quan hệ thống của tổ chức Cochrane công bố năm 2005 đã phân tích 5 thử nghiệm lâm sàng với 766 thai phụ tham gia [3]. Kết quả cho thấy việc dùng vitamin C đơn độc hoặc kết hợp không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với nguy cơ thai chết lưu với tỷ số nguy cơ tương đối RR là 0,87 [3]. Tỷ lệ tử vong chu sinh cũng không thay đổi với RR là 1,16 trên 238 phụ nữ [3]. Cân nặng của trẻ sơ sinh cũng không ghi nhận sự cải thiện đáng kể với mức chênh lệch trung bình có trọng số là âm 139,00 g trên 100 phụ nữ [3]. Tình trạng thai chậm phát triển trong tử cung cũng không có sự khác biệt rõ rệt với RR là 0,72 trên 383 phụ nữ [3]. Đáng lo ngại hơn, nhóm thai phụ bổ sung vitamin C đơn độc hoặc kết hợp lại đối mặt với nguy cơ sinh non tăng cao hơn với RR là 1,38 trên 583 phụ nữ [3].
Đến năm 2015, một tổng quan Cochrane cập nhật toàn diện hơn đã thu thập dữ liệu từ 29 thử nghiệm lâm sàng trên tổng số 24.300 thai phụ [4]. Dù quy mô mẫu tăng lên rất lớn, bằng chứng chất lượng trung bình vẫn khẳng định không có sự khác biệt rõ ràng giữa nhóm bổ sung vitamin C và nhóm chứng đối với nguy cơ thai chết lưu với RR là 1,15 trên 20.038 người [4]. Tỷ lệ tử vong sơ sinh có RR là 0,79 trên 19.575 người và tử vong chu sinh có RR trung bình là 1,07 trên 17.105 người [4]. Sự khác biệt về cân nặng sơ sinh chỉ đạt trung bình 26,88 g trên 17.326 người [4]. Nguy cơ thai chậm phát triển trong tử cung cũng hoàn toàn tương đương với RR là 0,98 trên 20.361 người dựa trên bằng chứng chất lượng cao [4].
Rủi ro tăng huyết áp thai kỳ và hạn chế của bằng chứng chống oxy hóa
Quan niệm cho rằng chất chống oxy hóa liều cao luôn có lợi cho phụ nữ mang thai đã bị bác bỏ bởi nhiều nghiên cứu lâm sàng. Mặc dù các chất chống oxy hóa có thể thể hiện một số tác động sinh học ở cấp độ tế bào, nhưng khi đưa vào cơ thể thai phụ dưới dạng bổ sung liều cao, chúng có thể gây xáo trộn cân bằng sinh hóa bình thường của mạch máu và bánh nhau.
Một phân tích tổng hợp vào năm 2009 trên 7 nghiên cứu với 5.969 phụ nữ có nguy cơ tiền sản giật đã đánh giá hiệu quả của việc kết hợp vitamin C và E [5]. Kết quả chỉ ra sự kết hợp này không mang lại lợi ích trong việc cải thiện kết cục của mẹ và thai nhi, mà trái lại còn làm tăng nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ với tỷ số nguy cơ RR là 1,3 [5]. Tình trạng trẻ sinh ra có cân nặng thấp cũng tăng lên ở nhóm dùng vitamin với RR là 1,13 [5]. Trong khi đó, nguy cơ mắc tiền sản giật không giảm có ý nghĩa với RR là 0,7, tỷ lệ sinh non có RR là 1,12 và tỷ lệ trẻ nhẹ cân so với tuổi thai có RR là 1,04 [5].
Một công bố khoa học năm 2014 cũng nhấn mạnh việc bổ sung chất chống oxy hóa trong thai kỳ vẫn là một chiến lược gây nhiều tranh cãi [6]. Bổ sung vitamin đơn độc hay phối hợp trước hoặc trong giai đoạn đầu thai kỳ đều không giúp ngăn chặn sảy thai hay thai chết lưu [6]. Về mặt tích cực ở cấp độ tế bào, nghiên cứu ghi nhận các bà mẹ dùng chất chống oxy hóa có sự sụt giảm tần suất vi nhân, một chỉ số đo lường tổn thương nhiễm sắc thể, trong tế bào đơn nhân máu ngoại vi và máu cuống rốn khi tiếp xúc với hydro peroxit [6]. Dù mô hình chuột mang thai mắc đái tháo đường cần chất chống oxy hóa liều cao để bình thường hóa sự phát triển của thai, việc áp dụng liều cao tương tự cho thai kỳ không mắc đái tháo đường lại có thể dẫn tới những tác động bất lợi [6]. Những phát hiện này khẳng định liều cao chất chống oxy hóa nhân tạo không hề an toàn tuyệt đối.
Sự khác biệt giữa vitamin C từ thực phẩm và viên bổ sung
Nhiều người thường đánh đồng tác dụng của vitamin C tự nhiên trong bữa ăn với viên sủi nhân tạo. Thực tế, cơ thể con người tiếp nhận và chuyển hóa các vi chất từ thực phẩm nguyên bản theo cách hoàn toàn khác biệt so với các viên uống liều cao ngắt quãng. Khi ăn trái cây và rau xanh, vitamin C được hấp thu cùng lúc với nước, chất xơ, khoáng chất tự nhiên và không đi kèm hàm lượng natri cao như trong viên sủi.
Một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu quy mô lớn thuộc Đoàn hệ Khai sinh Quốc gia Đan Mạch thực hiện trên 57.346 thai kỳ đã làm rõ vai trò của vitamin C từ chế độ ăn đối với nguy cơ tiền sản giật [7]. Phân tích từ bảng câu hỏi tần suất thực phẩm ở tuần thai thứ 25 cho thấy tỷ lệ mắc tiền sản giật nói chung không liên quan đến lượng vitamin C và E ăn vào [7]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu phát hiện xu hướng giảm dần tỷ lệ mắc các thể bệnh nặng gồm tiền sản giật nặng, sản giật và hội chứng HELLP khi lượng vitamin C từ thực phẩm tăng lên [7].
Cụ thể, khi lấy mức hấp thu vitamin C từ 130 đến 170 mg mỗi ngày làm mốc tham chiếu, tỷ số chênh OR đối với nhóm ăn dưới 70 mg mỗi ngày là 1,21, trong khi nhóm có mức tiêu thụ trên 275 mg mỗi ngày giảm xuống còn 0,70 [7]. Điều này cho thấy việc duy trì lượng vitamin C lành mạnh và vừa phải thông qua chế độ ăn tươi hàng ngày mang lại lợi ích bảo vệ tốt hơn. Ngược lại, việc lạm dụng các chế phẩm bổ sung vitamin E trên 18 mg mỗi ngày trong nghiên cứu này lại làm tăng tỷ số chênh của các thể tiền sản giật nặng lên mức 1,46 [7].
Hiểu lầm thường gặp về việc uống viên sủi giải khát
Một sai lầm rất phổ biến là coi viên sủi vitamin C như một thức uống giải khát vô hại có thể dùng tùy thích mỗi khi thấy khát hoặc mệt. Do có vị ngọt của chất tạo ngọt nhân tạo và hương cam chanh thơm mát, nhiều thai phụ không nhận thức được bản chất của viên sủi là một dạng dược phẩm bổ sung. Việc sử dụng viên sủi để thay thế nước lọc hàng ngày vô tình nạp vào cơ thể lượng phụ gia, chất tạo màu và đặc biệt là lượng muối kiềm natri quá mức cho phép [2].
Nhiều người cũng tin rằng uống càng nhiều vitamin C thì sức đề kháng của thai nhi sau này càng mạnh mẽ. Khoa học đã chứng minh thai nhi chỉ tiếp nhận lượng vi chất vừa đủ qua nhau thai từ nguồn cung cấp cân bằng của người mẹ. Khi nồng độ vitamin C trong máu mẹ tăng vọt do dùng viên sủi liều cao kéo dài, cơ thể người mẹ sẽ kích hoạt các cơ chế đào thải nhanh, và khi sinh ra, đứa trẻ có thể bị thiếu hụt tương đối nếu nguồn cung cấp liều cao đột ngột biến mất.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với viên sủi vitamin C?
Mọi phụ nữ mang thai đều không nên tự ý dùng viên sủi, nhưng có những nhóm thai phụ tuyệt đối phải tránh xa dạng bào chế này nếu không có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ sản khoa:
Thai phụ có tiền sử huyết áp cao hoặc tiền sản giật: Do lượng natri ẩn trong mỗi viên sủi vitamin có thể lên tới 378,3 mg, chiếm gần một phần năm hạn mức natri hàng ngày [2], việc sử dụng chúng sẽ làm tăng áp lực lòng mạch và trực tiếp kích hoạt các cơn tăng huyết áp kịch phát [5].
Thai phụ có dấu hiệu phù thũng, giữ nước hoặc bệnh lý thận: Lượng muối thừa trong viên sủi sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng ứ dịch ngoại vi, gây phù chân tay và tạo áp lực nặng nề lên chức năng lọc của cầu thận.
Thai phụ có nguy cơ sinh non: Dữ liệu lâm sàng từng ghi nhận nguy cơ sinh non gia tăng ở những thai phụ bổ sung vitamin C liều cao đơn độc hoặc kết hợp [3], [6]. Do đó, những người có cổ tử cung ngắn hoặc có tiền sử sảy thai, sinh non cần hết sức cẩn trọng.
Thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc rối loạn chuyển hóa: Việc dung nạp các chất chống oxy hóa liều cao cần được tính toán thận trọng vì các nghiên cứu cho thấy liều cao có thể gây tác động không đồng nhất trên các cơ thể có tình trạng chuyển hóa khác nhau [6].
Gợi ý áp dụng thực tế để bổ sung vitamin C an toàn
Để vừa đảm bảo đủ vitamin C cho sự phát triển của thai nhi, vừa giữ an toàn cho sức khỏe tim mạch của mẹ, thai phụ nên ưu tiên tuyệt đối các nguồn thực phẩm tự nhiên:
Tận dụng rau củ quả tươi: Chỉ cần một khẩu phần ăn chứa một quả ổi nhỏ, một góc quả bưởi, vài múi cam, nửa quả ớt chuông hoặc một đĩa bông cải xanh luộc đã cung cấp vượt mức nhu cầu vitamin C khuyến nghị trong ngày mà không kèm theo lượng natri phụ gia nào.
Đọc kỹ nhãn sản phẩm: Khi buộc phải sử dụng các loại thuốc bổ sung theo đơn, thai phụ hãy chú ý đến lượng natri được ghi trên bao bì hoặc tờ hướng dẫn sử dụng, đặc biệt là các dạng viên nén sủi bọt, bột sủi hoặc viên hòa tan [2].
Ưu tiên dạng viên nén uống thông thường: Nếu bác sĩ xác định thai phụ bị thiếu hụt vi chất và yêu cầu bổ sung, hãy ưu tiên các dạng viên nén nuốt truyền thống thay vì dạng sủi để loại bỏ hoàn toàn lượng natri ẩn [2].
Thời điểm và cách chế biến thực phẩm: Vitamin C rất dễ bị phân hủy bởi nhiệt độ cao và ánh sáng. Do đó, thai phụ nên rửa sạch rau củ trước khi cắt gọt, nấu chín tới trong thời gian ngắn và ăn ngay sau khi chế biến để giữ lại trọn vẹn lượng vitamin tự nhiên.
Tự ý uống viên sủi vitamin C mỗi ngày không phải là giải pháp bảo vệ sức khỏe thông minh cho mẹ bầu. Một chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng thực phẩm tươi sống kết hợp với việc khám thai định kỳ luôn là nền tảng vững chắc nhất cho một thai kỳ an toàn. Trước khi sử dụng bất kỳ loại viên uống hay viên sủi bổ sung nào, thai phụ cần luôn tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn đúng đắn.