Nhiều bậc phụ huynh thường lo lắng khi con bước vào độ tuổi đi học mẫu giáo hoặc tiểu học liên tục mắc phải các đợt ho, sổ mũi và sốt. Để đối phó với tình trạng trẻ hay ốm vặt, một phản xạ quen thuộc của nhiều gia đình là tự ý mua các sản phẩm siro, kẹo ngậm hoặc viên sủi chứa vitamin C cho con uống mỗi ngày nhằm phòng bệnh từ xa.

Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện nay cho thấy việc bổ sung vi chất này đều đặn không phải là "tấm khiên thần kỳ" giúp trẻ hoàn toàn không bị nhiễm trùng đường hô hấp trên. Dù không có khả năng ngăn ngừa virus xâm nhập, dưỡng chất này vẫn mang lại lợi ích nhất định trong việc rút ngắn số ngày bé phải chịu đựng các triệu chứng mệt mỏi.

Cơ chế sinh học của vitamin C đối với cơ thể trẻ

Vitamin C (axit ascorbic) là một chất dinh dưỡng thiết yếu tham gia vào rất nhiều phản ứng sinh hóa quan trọng trong cơ thể con người. Vi chất này đặc biệt hỗ trợ quá trình tạo mRNA collagen, từ đó gia tăng các protein collagen cần thiết để phục hồi các tổn thương ở mô và da [1]. Nhờ đặc tính này, nó đóng vai trò duy trì sự khỏe mạnh của răng, xương, làn da và mạch máu, đồng thời giúp tăng cường khả năng làm lành vết thương [1].

Bên cạnh đó, vitamin C hoạt động như một chất chống oxy hóa mạnh, có khả năng hỗ trợ giãn nở mạch máu thông qua việc tăng cường oxit nitric (NO) và bảo vệ cơ thể trước các bệnh lý tim mạch, hạ huyết áp ở người tăng huyết áp [1]. Vi chất này tham gia vào chu trình sản xuất năng lượng nhờ các enzyme đốt cháy chất béo [1]. Đối với hệ miễn dịch tự nhiên, nó giúp tạo lập hàng rào bảo vệ da bền vững bởi làn da bình thường luôn đòi hỏi nồng độ cao của dưỡng chất này [1]. Hơn nữa, vi chất này còn sở hữu đặc tính kháng vi sinh vật khi giúp ức chế sự phát triển của vi khuẩn, cũng như ngăn chặn quá trình sao chép của nấm và virus [1]. Ngoài ra, chế độ ăn giàu axit ascorbic còn có tác dụng hỗ trợ làm giảm các biểu hiện khó chịu của dị ứng [1].

Dù có vai trò điều hòa sức đề kháng và chống lại tác nhân gây bệnh, câu hỏi đặt ra là việc nạp thêm chất này dạng uống hàng ngày có thực sự giúp trẻ em bình thường tránh được các đợt viêm đường hô hấp hay không [2].

Các phân tích gộp lớn: Bổ sung định kỳ có ngăn được ốm vặt?

Để đánh giá một cách khách quan nhất, giới khoa học đã tiến hành các phân tích tổng hợp trên quy mô lớn nhằm xem xét khả năng phòng ngừa bệnh hô hấp của dưỡng chất này. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2019 đã tổng hợp dữ liệu từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) mù đôi trên 3.135 trẻ em từ 3 tháng đến 18 tuổi không mắc các bệnh mạn tính [3]. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả khi so sánh giữa việc dùng vitamin C và giả dược đối với tỷ lệ mắc, thời gian kéo dài và mức độ nghiêm trọng của nhiễm trùng đường hô hấp trên (URTI) [3].

Kết quả phân tích định lượng chỉ ra rằng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng vitamin C và nhóm dùng giả dược về tỷ lệ mắc bệnh (tỷ số chênh OR = 0,75; khoảng tin cậy 95% CI: 0,54 - 1,03; p = 0,07; độ biến thiên I2 = 74%) [3]. Điều này đồng nghĩa với việc uống bổ sung không giúp trẻ em ngăn ngừa việc bị lây nhiễm hoặc khởi phát đợt ốm [3].

Điểm sáng đáng chú ý trong phân tích này là vi chất giúp làm giảm thời gian mắc bệnh trung bình khoảng 1,6 ngày (chênh lệch trung bình chuẩn hóa SMD = -0,30; 95% CI: -0,53 đến -0,08; p = 0,009; I2 = 70%) [3]. Các tác giả ghi nhận trẻ dưới 6 tuổi nhận được lợi ích rõ hơn khi dùng dạng bổ sung kết hợp cùng cúc dại (echinacea), và không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào xảy ra [3]. Kết luận nghiên cứu khẳng định dù không có tác dụng phòng ngừa mắc bệnh, việc rút ngắn thời gian ốm vẫn là cơ sở hợp lý để cân nhắc bổ sung ở trẻ nhỏ dưới 6 tuổi hoặc những bé có tần suất tái phát bệnh hô hấp dày đặc, nhất là trong bối cảnh lạm dụng kháng sinh còn phổ biến [3].

Bên cạnh viêm đường hô hấp trên, nhiễm trùng đường hô hấp dưới như viêm phổi cũng là mối lo ngại hàng đầu. Báo cáo GBD 2015 và 2019 xếp nhiễm trùng đường hô hấp dưới là nguyên nhân gây tử vong truyền nhiễm đứng đầu và là nguyên nhân tử vong thứ năm nói chung, cướp đi sinh mạng của khoảng 704.000 trẻ dưới 5 tuổi trong năm 2015 [1]. Một tổng quan hệ thống của tổ chức Cochrane năm 2020 đã tìm kiếm dữ liệu trên 2.774 người tham gia từ 7 nghiên cứu (5 thử nghiệm RCT và 2 nghiên cứu bán ngẫu nhiên) tại nhiều quốc gia thu nhập cao và trung bình thấp [2]. Trong số đó, chỉ có 2 nghiên cứu đánh giá vai trò phòng ngừa viêm phổi và 4 nghiên cứu đánh giá vai trò điều trị bổ trợ ở cả trẻ em và người lớn [2]. Bằng chứng tổng hợp từ các can thiệp dự phòng viêm phổi chuyên biệt hiện vẫn rất hạn chế để khuyến cáo dùng rộng rãi [2].

Bằng chứng từ can thiệp thực phẩm trên nhóm trẻ hay tái phát

Trái ngược với việc bổ sung thuốc tổng hợp đại trà, một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của can thiệp dinh dưỡng chứa vitamin C tự nhiên trên nhóm trẻ bị nhiễm trùng hô hấp tái phát [4]. Nghiên cứu được thực hiện trên 60 trẻ, chia thành 2 nhóm: nhóm đối chứng gồm 33 trẻ (G1) và nhóm có nguy cơ nhiễm trùng hô hấp tái phát gồm 27 trẻ (G2) [4].

Nhóm G2 được cho uống nước cam nguyên chất 100% cung cấp hàm lượng 70 mg vitamin C mỗi ngày [4]. Kết quả cho thấy nhóm này đã ghi nhận mức giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh: từ trung bình 182 đợt (tương đương 6,75 đợt/trẻ) trước can thiệp xuống còn 71 đợt (tương đương 2,62 đợt/trẻ) sau can thiệp, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) [4]. Dù vậy, nghiên cứu này có cỡ mẫu còn khiêm tốn và chỉ tập trung vào nhóm trẻ có tiền sử tái nhiễm thường xuyên, chưa thể đại diện cho toàn bộ trẻ khỏe mạnh bình thường [4].

Hiểu lầm thường gặp của cha mẹ khi chăm sóc trẻ

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của cha mẹ là quan niệm "uống vitamin C liều cao sẽ chặn đứng cơn cảm lạnh". Trên thực tế, các đợt ốm vặt thường do hàng trăm chủng virus đường hô hấp khác nhau gây ra. Vitamin C không hoạt động như một loại vắc xin hay kháng sinh để tiêu diệt mầm bệnh ngay khi chúng xâm nhập.

Nhiều gia đình cũng lầm tưởng rằng đã là vitamin hòa tan trong nước thì "thừa sẽ tự đào thải ra ngoài, uống càng nhiều càng tốt". Quan niệm này tiềm ẩn rủi ro vì hệ tiêu hóa và bài tiết của trẻ nhỏ còn rất non nớt. Nạp quá mức cần thiết các chế phẩm dạng cô đặc có thể kích thích niêm mạc dạ dày, gây cồn cào, buồn nôn hoặc dẫn tới rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy. Việc lạm dụng các loại kẹo dẻo chứa vi chất cũng làm tăng nguy cơ sâu răng và tạo thói quen thích ăn ngọt ở trẻ.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng chế phẩm bổ sung?

Trước khi quyết định cho trẻ dùng thêm bất kỳ sản phẩm bổ sung vi chất nào dạng dược phẩm, phụ huynh cần đặc biệt lưu ý các trường hợp sau:

  • Trẻ có vấn đề về thận hoặc tiền sử bệnh lý đường tiết niệu: Liều lượng cao chất chuyển hóa của axit ascorbic có thể làm tăng gánh nặng bài tiết cho thận của bé.
  • Trẻ mắc bệnh lý tiêu hóa, viêm loét dạ dày: Tính axit của các dạng viên sủi, viên uống liều cao có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, trào ngược hoặc đau bụng.
  • Trẻ mắc các rối loạn chuyển hóa hiếm gặp: Trẻ có bệnh thừa sắt hoặc thiếu men G6PD cần có sự giám sát y khoa chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa vì vitamin C làm tăng khả năng hấp thu sắt tại ruột.

Nếu trẻ hoàn toàn khỏe mạnh, phát triển bình thường theo biểu đồ tăng trưởng và được ăn uống đa dạng, việc bổ sung thuốc dạng viên hay siro định kỳ là không bắt buộc và cần có sự đồng thuận từ bác sĩ nhi khoa.

Gợi ý chế độ chăm sóc và cách áp dụng thực tế

Thay vì phụ thuộc vào các lọ siro hay viên nén tổng hợp, con đường tự nhiên và an toàn nhất cho trẻ là nguồn dưỡng chất dồi dào từ thực phẩm hàng ngày.

  • Ưu tiên rau củ quả tươi: Bố trí các loại trái cây họ cam quýt, bưởi, ổi, kiwi, dâu tây hoặc ớt chuông, bông cải xanh vào bữa phụ hoặc tráng miệng sau bữa chính. Một ly nước cam nguyên chất chứa lượng vitamin C tự nhiên khoảng 70 mg đã cho thấy tác động tích cực đối với trẻ dễ ốm [4].
  • Thời điểm và cách dùng: Nên cho trẻ ăn trái cây hoặc uống nước ép vào ban ngày, tốt nhất là sau bữa ăn sáng hoặc trưa để hấp thu tối ưu và tránh gây xót bụng. Không nên dùng vào chiều muộn hoặc buổi tối trước khi đi ngủ.
  • Cách chế biến giữ trọn dưỡng chất: Vitamin C rất dễ bị phá hủy bởi nhiệt độ cao và ánh sáng. Khi chế biến rau củ cho bé, cha mẹ nên hấp hoặc nấu chín tới thay vì ninh nhừ quá lâu, đồng thời cho bé uống nước quả tươi ngay sau khi vắt hoặc gọt vỏ.
  • Kết hợp toàn diện: Xây dựng sức đề kháng vững chắc cho trẻ không chỉ dựa vào một loại vitamin đơn lẻ. Cần đảm bảo trẻ ngủ đủ giấc, vận động ngoài trời hợp lý, uống đủ nước mỗi ngày, vệ sinh tay bằng xà phòng và tiêm chủng đầy đủ theo đúng lịch khuyến cáo.

Tóm lại, việc bổ sung vitamin C định kỳ không giúp trẻ hoàn toàn miễn nhiễm với các đợt ốm vặt thông thường, nhưng vi chất này đóng góp tích cực vào việc phục hồi mô tổn thương và rút ngắn thời gian mắc bệnh [3], [1]. Phụ huynh nên ưu tiên đa dạng hóa dinh dưỡng qua bữa ăn tự nhiên; khi muốn can thiệp bằng các chế phẩm bổ sung nồng độ cao cho trẻ, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ để đảm bảo an toàn và đạt hiệu quả tốt nhất.