Nhiều phụ nữ khi mang thai hoặc nuôi con nhỏ thường xuyên phải đối mặt với căng thẳng, lo âu và mất ngủ kéo dài. Trong quá trình tìm kiếm các giải pháp từ thiên nhiên để cải thiện tinh thần, không ít người đã tìm hiểu về kava – một loại thảo dược truyền thống nổi tiếng với tác dụng an thần và giảm căng thẳng. Tuy nhiên, liệu việc sử dụng rễ kava trong thai kỳ và giai đoạn cho con bú có thực sự an toàn cho sức khỏe của mẹ và sự phát triển của thai nhi?
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y khoa là phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không nên sử dụng rễ kava hay bất kỳ chế phẩm nào có chứa loại thảo dược này. Kava có nguồn gốc từ rễ của cây Piper methysticum, chứa các hoạt chất sinh học được gọi chung là kavalactones mang lại hiệu quả giảm lo âu và giảm đau [1]. Tuy nhiên, các hoạt chất này có khả năng ảnh hưởng sâu rộng đến cơ thể, đi qua hàng rào bảo vệ tự nhiên để tác động trực tiếp đến bào thai đang phát triển hoặc em bé sơ sinh bú mẹ.
Nguy cơ từ thảo dược: Kava tác động thế nào đến cơ thể?
Kava là một chất có nguồn gốc từ cây Piper methysticum, đang ngày càng trở nên phổ biến ở một số quốc gia như Mỹ nhờ các tác dụng được cho là giảm lo âu và giảm đau [1]. Các hợp chất có hoạt tính sinh học chính trong kava là kavalactones, tác động lên hệ thần kinh trung ương để tạo ra cảm giác thư giãn, dễ chịu.
Mặc dù được quảng bá như một liệu pháp an thần tự nhiên, việc sử dụng kava mạn tính ở người trưởng thành từ lâu đã được ghi nhận là có liên quan đến một tác dụng phụ điển hình gọi là bệnh da vảy cá (ichthyosiform dermopathy) [1]. Tình trạng này khiến da trở nên khô ráp, nứt nẻ và xuất hiện các mảng vảy đặc trưng. Khi các hoạt chất này đi vào cơ thể người mẹ mang thai, chúng không chỉ dừng lại ở tuần hoàn máu của mẹ mà còn tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu đến thai nhi thông qua việc chuyển dịch qua nhau thai [1].
Bằng chứng y khoa: Tác hại trực tiếp lên thai nhi và trẻ sơ sinh
Những lo ngại về việc kavalactones đi qua nhau thai đã được chứng minh qua thực tế lâm sàng. Bệnh da vảy cá vốn là tác dụng phụ đã biết ở người trưởng thành dùng kava kéo dài, nhưng tổn thương này hoàn toàn có thể xảy ra trên trẻ sơ sinh do người mẹ sử dụng kava trong thai kỳ [1].
Một báo cáo ca bệnh lâm sàng xuất bản năm 2024 đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ 41 tuổi dùng sản phẩm phối hợp kava và kratom trong suốt thai kỳ [1]. Người mẹ này đã phát triển bệnh da vảy cá trong thai kỳ, và tình trạng này chỉ thoái lui sau khi ngừng dùng sản phẩm sau sinh [1]. Đáng chú ý, em bé trai sinh ra cũng phải trải qua diễn biến sơ sinh phức tạp với tình trạng phát ban dạng vảy cá lan tỏa tương tự như mô tả về bệnh da vảy cá do kava ở người lớn, bên cạnh hội chứng cai opioid sơ sinh do người mẹ dùng kratom và buprenorphine [1]. Ngoài ra, quá trình điều trị của trẻ còn bị biến chứng bởi tình trạng nhiễm khuẩn huyết do Streptococcus nhóm B và Serratia marcescens (được điều trị bằng kháng sinh), cùng các cơn co giật (được xử trí bằng lorazepam và phenobarbital) [1]. Dù phát ban ở trẻ sơ sinh đã hết hoàn toàn vào ngày thứ 22 sau sinh và không tái phát khi tái khám ngoại trú lúc 9 tháng tuổi, trường hợp này là minh chứng rõ ràng cho thấy việc người mẹ dùng kava khi mang thai có thể gây bệnh da cho thai nhi biểu hiện dưới dạng vảy cá mắc phải [1].
Bên cạnh nguy cơ trực tiếp đã được ghi nhận, việc đánh giá độ an toàn của dược liệu và hóa chất trong thai kỳ luôn là thách thức lớn đối với y học. Đa số phụ nữ sử dụng từ một loại thuốc trở lên trong thai kỳ, trung bình khoảng 2,6 đến 4,6 đơn thuốc khác nhau cho mỗi thai kỳ để điều trị các bệnh lý mạn tính có sẵn, các bệnh đặc thù khi mang thai hoặc can thiệp cho thai nhi [2]. Mặc dù vậy, các mối lo ngại về an toàn của thai nhi và trẻ sơ sinh khiến phụ nữ có thai và cho con bú thường bị loại khỏi các thử nghiệm lâm sàng trong quá trình phát triển thuốc [2]. Hậu quả là nhân viên y tế thường thiếu các thông tin then chốt về sự vận chuyển qua nhau thai ở người, mức độ phơi nhiễm của thai nhi, liều dùng tối ưu và độc tính đối với mẹ và thai bao gồm cả nguy cơ gây quái thai [2]. Với các loại thảo dược tự do như kava, việc thiếu hụt dữ liệu an toàn có hệ thống càng làm gia tăng rủi ro khi sử dụng bừa bãi.
Nguy cơ bài tiết qua sữa mẹ và ảnh hưởng tới trẻ bú mẹ
Giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ cũng đòi hỏi sự thận trọng cao độ trước bất kỳ hóa chất hay thảo dược nào người mẹ đưa vào cơ thể. Trong giai đoạn này, các chất chuyển hóa hòa tan trong lipid hoặc có kích thước phân tử phù hợp đều có khả năng khuếch tán vào tuyến sữa và đi vào hệ tiêu hóa còn non nớt của trẻ nhỏ.
Khi kavalactones được bài tiết vào sữa mẹ, trẻ bú mẹ có thể phải tiếp xúc trực tiếp với các chất an thần này. Cơ quan gan và thận của trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện chức năng giải độc, khiến các hoạt chất tích tụ lại và có thể gây ức chế thần kinh, li bì, bỏ bú, hoặc gặp phải các phản ứng độc tính trên da và gan tương tự như người lớn. Do đó, việc sử dụng kava trong thời gian cho con bú là hoàn toàn không an toàn.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược trong thai kỳ
Nhiều người lầm tưởng rằng các sản phẩm có nguồn gốc từ thực vật, thiên nhiên như kava thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ độc hại như tân dược. Đây là quan niệm hết sức sai lầm và nguy hiểm. Thảo dược tự nhiên chứa nhiều hợp chất hóa sinh có dược tính mạnh mẽ, có thể tác động trực tiếp đến cấu trúc tế bào và sự phát triển của thai nhi.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng nếu người mẹ dùng thảo dược mà bản thân không thấy phản ứng lạ thì thai nhi cũng sẽ an toàn. Thực tế, nhau thai không phải là tấm lá chắn tuyệt đối ngăn chặn được mọi hợp chất hóa học. Hoạt chất kavalactones hoàn toàn có thể truyền qua nhau thai và gây độc trực tiếp cho các cơ quan non nớt của em bé, dẫn đến tổn thương da nghiêm trọng như đã được chứng minh trong y văn [1]. Thậm chí, việc các sản phẩm kava trên thị trường thường được pha trộn hoặc sử dụng kết hợp với các chất khác như kratom càng làm tăng nguy cơ ngộ độc và tương tác có hại [1].
Những đối tượng cần tuyệt đối tránh dùng rễ kava
Dựa trên các bằng chứng lâm sàng và dược lý học, những đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa rễ kava dưới mọi hình thức (viên uống, trà thảo mộc, bột rễ, cồn thuốc):
- Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ, do nguy cơ kavalactones đi qua nhau thai gây tổn thương da và các rối loạn phát triển khác cho thai nhi [1].
- Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, nhằm bảo vệ trẻ sơ sinh khỏi việc phơi nhiễm với các chất an thần qua dòng sữa mẹ.
- Phụ nữ đang có kế hoạch mang thai hoặc nghi ngờ có thai, để phòng tránh nguy cơ phơi nhiễm vô tình trong những tuần đầu quan trọng của thai kỳ.
- Người mẹ đang phải sử dụng các loại thuốc điều trị khác, để tránh tương tác bất lợi với các hoạt chất sinh học chưa được kiểm định đầy đủ [2].
Giải pháp an toàn chăm sóc sức khỏe mẹ bầu và mẹ sau sinh
Thay vì tìm đến các loại thảo dược có nguy cơ cao như kava để giải tỏa căng thẳng hay tìm kiếm dinh dưỡng, phụ nữ mang thai và cho con bú nên tập trung vào các chế độ sinh hoạt và dinh dưỡng lành mạnh đã được khoa học chứng minh. Chế độ ăn uống Địa Trung Hải được nhấn mạnh về tác dụng bảo vệ chống lại các vấn đề sức khỏe liên quan đến thai kỳ [3]. Việc bổ sung đầy đủ các dưỡng chất thiết yếu như axit folic, vitamin D, sắt, canxi và axit béo omega-3 đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ sự phát triển của thai nhi và giảm thiểu nguy cơ biến chứng như đái tháo đường thai kỳ, tăng huyết áp và sinh non [3].
Đối với những thai phụ áp dụng chế độ ăn chay hoặc thuần chay, cần có kế hoạch cẩn thận để đảm bảo cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng then chốt [3]. Quá trình mang thai và cho con bú cũng liên quan đến những thay đổi sinh lý tự nhiên về chuyển hóa canxi và xương để hỗ trợ chuyển canxi từ mẹ sang con nhằm khoáng hóa xương thai nhi và tiết vào sữa mẹ [4]. Để giảm bớt căng thẳng tinh thần và thể chất, thai phụ nên áp dụng các biện pháp không dùng thuốc như tập yoga nhẹ nhàng, đi bộ, nghe nhạc thư giãn, chia sẻ với người thân và duy trì giấc ngủ điều độ. Khi tình trạng căng thẳng, lo âu trở nên trầm trọng hoặc có nhu cầu dùng bất kỳ loại thực phẩm bổ sung nào, việc thăm khám và nhận hướng dẫn dinh dưỡng cá thể hóa từ bác sĩ chuyên khoa là điều bắt buộc [3].
Phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không được sử dụng rễ kava do nguy cơ kavalactones truyền qua nhau thai và tiết vào sữa mẹ gây hại cho trẻ [1]. Việc bảo vệ sức khỏe mẹ và bé đòi hỏi sự tỉnh táo trước các trào lưu thảo dược chưa được kiểm chứng, luôn ưu tiên chế độ dinh dưỡng cân bằng và tham vấn y khoa kỹ lưỡng.