Củ nần (tên khoa học Dioscorea hispida, dân dã hay gọi là củ nần nghệ, củ cơi) là loại củ giàu tinh bột mọc hoang hoặc được trồng ở nhiều vùng nông thôn [1], [2]. Không ít thai phụ do khẩu vị thay đổi hoặc do người nhà chế biến món ăn dân dã mời dùng mà vô tình ăn phải mà không rõ nguồn gốc. Câu hỏi đặt ra là việc lỡ ăn món chế biến từ loại củ này có gây nguy hiểm cho mẹ và thai nhi hay không.
Câu trả lời ngắn gọn: Nguy cơ phụ thuộc trực tiếp vào việc củ nần đã được khử độc hoàn toàn hay chưa. Nếu củ nần còn dư lượng độc tố, thai phụ đối mặt với rủi ro tổn thương hệ thần kinh, biến đổi tế bào gan và tổn thương DNA mô nhau thai [3], [1], [2].
Độc tố trong củ nần và tác động thần kinh
Trong tự nhiên, củ nần được xếp vào nhóm củ có độc [2]. Thành phần gây độc tự nhiên đáng lo ngại nhất trong củ nần là ancaloit dioscorine [2]. Ngoài ra, chiết xuất thực vật này còn chứa saponin và flavonoid [4].
Ở người, độc tố ancaloit từ củ nần tác động tiêu cực lên hệ thống thần kinh và tiêu hóa [2]. Các triệu chứng ngộ độc điển hình bao gồm buồn nôn, nôn mửa, chóng mặt và gây buồn ngủ li bì [2]. Với thai phụ, tình trạng chóng mặt và buồn nôn dữ dội do ngộ độc có thể làm tăng co bóp tử cung, mất nước cấp tính và suy kiệt.
Tinh bột từ củ nần chỉ có thể ăn được an toàn khi hợp chất dioscorine đã bị loại bỏ hoàn toàn [2]. Quy trình khử độc này trong thực nghiệm đòi hỏi phải ngâm củ liên tục khoảng 5 ngày trong nước cất thì mới loại bỏ triệt để được độc chất dioscorine [2]. Vì vậy, việc chế biến sơ sài hay chỉ luộc, nấu thông thường sẽ không khử hết độc chất.
Nghiên cứu trên nhau thai động vật mang thai
Để đánh giá an toàn của củ nần trong thai kỳ, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã xem xét tác động của dịch chiết nước Dioscorea hispida lên mô nhau thai chuột mang thai trong giai đoạn hình thành cơ quan [3]. Nhóm chuột được thử nghiệm ở các liều 250, 500 và 1000 mg/kg thể trọng [3].
Kết quả cho thấy giá trị ức chế men chống oxy hóa SOD ở nhau thai chuột mang thai tại liều 250 mg/kg là 17,225 +- 3,259%; ở liều 500 mg/kg là 18,699 +- 2,755% và ở liều 1000 mg/kg là 17,841 +- 1,639%, so với nhóm đối chứng là 14,957 +- 1,395% (không ghi nhận sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê) [3]. Đồng thời, chuột mẹ không biểu hiện tử vong hay biến đổi lâm sàng về hành vi ở liều tới 1000 mg/kg [3].
Tuy nhiên, xét nghiệm sao chổi (Comet assay) phát hiện hiện tượng tổn thương DNA ở mô nhau thai [3]. Chỉ số mômen đuôi olive (olive tail moment) phản ánh mức độ đứt gãy DNA ở nhóm đối chứng là 0,1 +- 0,0161, trong khi nhóm dùng liều 250 mg/kg tăng lên 0,29 +- 0,0893 và liều 500 mg/kg tăng lên 0,44 +- 0,074 (đều khác biệt rõ rệt so với đối chứng với p < 0,05) [3]. Ở liều 1000 mg/kg, chỉ số này là 0,24 +- 0,018 [3]. Nhau thai đóng vai trò sống còn trong việc hỗ trợ bào thai phát triển, do đó tổn thương DNA mô nhau thai là dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm thực sự [3].
Nguy cơ nhiễm độc gan và rủi ro tử vong
Một nghiên cứu công bố năm 2017 tập trung vào biến đổi biểu hiện gen liên quan đến độc tính gan ở chuột cống mang thai dùng chiết xuất Dioscorea hispida bằng phương pháp mảng RT2 Profiler PCR [1].
Nghiên cứu này ghi nhận việc dùng chiết xuất củ nần liều cao trên 2000 mg/kg thể trọng gây tử vong ở chuột cống mang thai [1]. Khi chuột mang thai dùng liều 2000 mg/kg, hàng loạt gen liên quan đến nhiễm độc gan bị biến đổi biểu hiện [1]. Cụ thể, các gen như Btg2, Gsr, L2hgdn, S100a8, Slc17a3, Bhmt, Cd68, Cyp1a2 bị kích hoạt tăng cường đáng kể; ngược lại các gen Abcb1a, Aldoa, Cdc14b, Icam1, Krt18, Hpn và Maob bị ức chế biểu hiện [1].
Sự xáo trộn các gen này rơi vào các cơ chế nhiễm độc gan nặng như hoại tử mô gan (necrosis), ứ mật (cholestasis) và rối loạn tích tụ phospholipid (phospholipodisis) [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở mức liều thấp hơn 2000 mg/kg thì chiết xuất có thể chưa gây hại nặng nề cho chuột [1].
Dữ liệu độc tính cấp và giới hạn của bằng chứng
Năm 2025, một nghiên cứu khác công bố dữ liệu về độc tính cấp của dịch chiết nước Dioscorea hispida theo quy trình liều cố định ở chuột cống với các mức 5, 50, 300 và 2000 mg/kg [4]. Trong 14 ngày theo dõi, chuột không có biểu hiện bất thường về hành vi, không tử vong và các cơ quan nội tạng không có dấu hiệu ngộ độc lâm sàng ngay cả ở mức 2000 mg/kg [4]. Lượng ăn và uống của chuột cũng duy trì ổn định [4].
Tuy vậy, cần nhấn mạnh rằng dữ liệu độc tính cấp này được thực hiện trên động vật thí nghiệm thông thường, trong khi cơ thể phụ nữ mang thai có sinh lý nhạy cảm hơn nhiều [3], [1], [4]. Các thử nghiệm an toàn trên người đang mang thai hoàn toàn không có vì lý do y đức.
Do đó, các bằng chứng hiện có chỉ ra rằng dù củ nần có thể không gây độc cấp tính biểu hiện ra ngoài ở liều nhỏ, nhưng độc tố ngầm kích hoạt phản ứng tổn thương DNA nhau thai và độc tế bào gan vẫn tồn tại [3], [1].
Những hiểu lầm thường gặp
Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng thảo mộc hay củ tự nhiên luôn an toàn cho phụ nữ mang thai [3]. Nhiều người cho rằng các món ăn làm từ củ nần có tác dụng bổ dưỡng hoặc trị viêm, nên thai phụ ăn chút ít sẽ vô hại [2].
Thực tế, chiết xuất thực vật chứa rất nhiều hợp chất sinh học và một số chất có thể gây độc mạnh đối với thai kỳ [3]. Việc nhầm lẫn giữa củ nần đã loại bỏ hoàn toàn độc tố và củ nần chế biến thủ công sơ sài là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới ngộ độc [2].
Thêm vào đó, việc luộc chín thông thường không thể bẻ gãy hay trung hòa hết ancaloit dioscorine nếu thiếu quá trình ngâm rửa xả độc kéo dài nhiều ngày [2].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào, đặc biệt là giai đoạn 3 tháng đầu khi thai nhi đang trong quá trình hình thành cơ quan (organogenesis), tuyệt đối không ăn các món ăn từ củ nần [3]. Độc tố tác động lên DNA mô nhau thai trong giai đoạn này đe dọa trực tiếp tới sự nuôi dưỡng phôi thai [3].
Phụ nữ nghi ngờ mang thai, người có tiền sử bệnh gan, hoặc đang cho con bú cũng cần tránh xa thực phẩm này do nguy cơ gây hoại tử tế bào gan và ứ mật [1].
Bất kỳ người tiêu dùng nào không biết rõ nguồn gốc và phương pháp xử lý xả độc của món ăn làm từ củ nần đều phải thận trọng để tránh ngộ độc ancaloit [2].
Xử trí khi vô tình ăn phải
Nếu thai phụ vô tình ăn phải món chế biến từ củ nần, điều quan trọng nhất là không được chủ quan hay tự ý dùng các loại thuốc giải độc truyền miệng.
Cần lập tức ngưng ăn và quan sát kỹ cơ thể. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào của nhiễm độc thần kinh hay tiêu hóa như buồn nôn, nôn mửa liên tục, chóng mặt, vã mồ hôi hoặc buồn ngủ bất thường, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất [2]. Hãy mang theo mẫu thức ăn hoặc chụp ảnh món củ nần đã ăn để bác sĩ chuyên khoa dễ dàng chẩn đoán và điều trị.
Khi đến bệnh viện, thai phụ cần thông báo rõ việc mình đang mang thai để được thăm khám cẩn thận chức năng gan và kiểm tra sức khỏe thai nhi, tránh các can thiệp dùng thuốc bừa bãi [3], [1].
Phụ nữ mang thai vô tình ăn một lượng rất nhỏ món củ nần đã qua chế biến không nên quá hoảng loạn, bởi mức liều thấp dưới ngưỡng có thể không gây tổn thương lâm sàng nghiêm trọng ngay lập tức [1], [4]. Tuy nhiên, do nguy cơ tiềm ẩn gây đứt gãy DNA nhau thai và độc cho gan, cách an toàn nhất trong suốt thai kỳ là kiên quyết từ chối mọi món ăn chế biến từ loại củ hoang dã chứa độc tố này [3], [1]. Luôn hỏi ý kiến bác sĩ sản khoa khi có bất kỳ triệu chứng lạ nào sau ăn.